Kltn trung quốc với vấn đề sử dụng sức mạnh mềm văn hóa trong giai đoạn hiện nay

truyền bá văn hóa ra thế giới, nhằm thực hiện tham vọng biến Trung Quốcthành cường quốc văn hóa trên thế giới.Nhận thức được tầm quan trọng của sức mạnh mềm, Trung Quốc đã đãtriển khai n

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỨC MẠNH MỀM VĂN HÓA VÀ QUAN ĐIỂM CỦA TRUNG QUỐC 6

1.1 Lý luận chung 6

1.1.1 Lý thuyết về sức mạnh mềm 6

1.1.2 Các khái niệm liên quan 13

1.2 Quan điểm của Trung Quốc về việc sử dụng sức mạnh mềm văn hóa 16

1.2.1 Khái quát chính sách đối ngoại của Trung Quốc 16

1.2.2 Nhận thức của Trung Quốc về việc sử dụng sức mạnh mềm văn hóa 18

CHƯƠNG 2: CHIẾN LƯỢC GIA TĂNG SỨC MẠNH MỀM VĂN HÓA CỦA TRUNG QUỐC TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 21

2.1 Tổng quan về sức mạnh mềm của Trung Quốc trong những năm gần đây 21

2.2 Phương thức chính trong chiến lược gia tăng sức mạnh mềm văn hóa của Trung Quốc 24

2.2.1 Thành lập Học viện Khổng Tử và thúc đẩy giáo dục Khổng Tử 24

2.2.2 Đẩy mạnh giao lưu và hợp tác văn hóa, giáo dục với các nước 30

2.2.3 Xuất khẩu các sản phẩm văn hóa ra toàn thế giới 35

2.2.4 Thông qua hoạt động của cộng đồng người Hoa ở nước ngoài 46

2.3 Thành công của Trung Quốc trong việc sử dụng sức mạnh mềm văn hóa tại một số khu vực trên thế giới 47

2.3.1 Khu vực Đông Nam Á và Việt Nam 47

2.3.2 Khu vực Châu Phi 54

CHƯƠNG 3: BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT TRONG VIỆC TĂNG CƯỜNG SỨC MẠNH MỀM VĂN HÓA CỦA VIỆT NAM HIỆN NAY 58

3.1 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam 58

3.2 Một số đề xuất trong việc tăng cường sức mạnh mềm văn hóa của Việt Nam hiện nay 62

KẾT LUẬN 66

TÀI LIỆU THAM KHẢO 68

PHỤ LỤC 69

MỞ ĐẦU

1.Tính cấp thiết của đề tài

Bước vào thập niên 90 của thế kỷ XX, tình hình thế giới đã có nhữngthay đổi đột biến Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu sụp đổ,chiến tranh lạnh kết thúc Xu hướng các nước trên thế giới lúc này dần

chuyển từ “đối đầu” sang “đối thoại hoà bình, hợp tác cùng phát triển trong

một thế giới toàn cầu hoá” Cũng trong kỷ nguyên công nghệ thông tin và văn

hoá đại chúng phát triển mạnh như hiện nay, trong thời đại đối thoại thay chođối đầu, vai trò của sức mạnh quân sự, sức mạnh cứng nói chung cũng đangthay đổi, bên cạnh đó là sự trỗi dậy của các sức mạnh mềm

Trước bối cảnh mới, các nước đều đang tìm tòi những phương thức ứng

xử quốc tế mới, không phải sử dụng sức mạnh cứng (quân sự, chính trị, kinh

tế đơn thuần) mà đang tìm cách phát huy sức mạnh mềm, tức là phát huy sứcmạnh của các hệ giá trị quốc gia; bao gồm các giá trị về văn hoá, về thể chế

xã hội, về chính sách quốc gia,… để cạnh tranh với thế giới

Đặc biệt, với nền văn minh phát triển rực rỡ từ hàng nghìn năm trước,đồng thời là một trong những nền văn hóa cổ đại có ảnh hưởng nhất, văn hoáTrung Quốc có đầy đủ những yếu tố, những giá trị văn hoá tư tưởng quý giá

để phát triển sức mạnh mềm văn hoá của đất nước nói chung và ngoại giaovăn hoá nói riêng Sự thành công của công cuộc cải cách mở cửa đã tạo điềukiện cho Trung Quốc phát triển các giá trị văn hóa của nền văn minh Trung

Hoa Người Trung Quốc luôn tự coi nền văn hóa của mình là “Nền văn hóa

của thế giới” Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào đã từng thể hiện tham vọng

của chính quyền nước này khi khẳng định: “Nền văn hóa Trung Quốc không

phải của chỉ riêng người Trung Quốc mà là của toàn thế giới Trung Quốc sẵn sàng thúc đẩy giao lưu văn hóa với toàn bộ thế giới với nỗ lực chung thúc đẩy sự phát triển văn hóa”.

Ngày 31/12/2013, Tổng bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận

Bình từng tuyên bố, sẽ đẩy mạnh “quyền lực mềm” của Bắc Kinh bằng cách

truyền bá văn hóa ra thế giới, nhằm thực hiện tham vọng biến Trung Quốcthành cường quốc văn hóa trên thế giới.

Nhận thức được tầm quan trọng của sức mạnh mềm, Trung Quốc đã đãtriển khai ngoại giao sức mạnh mềm với nhiều hình thức đa dạng trên nhiềulĩnh vực, giúp cho mối quan hệ hợp tác giữa Trung Quốc với các nước, cáckhu vực trên thế giới được nâng lên không ngừng Có thể nói rằng ngoại giaovăn hóa là một trong những bộ phận quan trọng không thể thiếu được trongchính sách ngoại giao sức mạnh mềm của Trung Quốc

Trong những năm gần đây, Trung Quốc ngày càng khẳng định vị thếcường quốc của mình trong tất cả các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, khoa học,công nghệ, văn hóa, quan hệ quốc tế… Đặc biệt, Trung Quốc đẩy mạnh việc

sử dụng văn hóa như một phương tiện để quảng bá và tạo dựng hình ảnh quốcgia Trung Quốc đã và đang đóng vai trò ngày càng quan trọng hơn trêntrường quốc tế với sức mạnh nhà nước được nâng lên không ngừng Trongquá trình này, sự nghiệp ngoại giao Trung Quốc đã giành được những thànhtựu đáng nể, bên cạnh đó Trung Quốc cũng đang đối mặt với những nhiệm vụmới và thách thức mới

Nhận thức được những vấn đề trên, đề tài “Trung Quốc với vấn đề sử

dụng sức mạnh mềm văn hóa trong giai đoạn hiện nay” được xây dựng,

nghiên cứu nhằm đánh giá đúng về “sự trỗi dậy hoà bình” của Trung Quốc từ

một cường quốc khu vực trở thành một cường quốc toàn cầu, dưới sự thúcđẩy tích cực của sức mạnh mềm văn hoá Đồng thời, đề tài cũng tập trung nêubật việc sử dụng văn hóa như một công cụ để tăng cường sức mạnh mềm củaTrung Quốc bằng nhiều phương thức, đối với nhiều khu vực trên thế giới.Qua đó giúp người đọc có cái nhìn toàn diện về mục đích, nhận thức, cáchthức, sự ảnh hưởng và vị trí của Trung Quốc trên trường quốc tế Từ đó, tácgiả cũng đưa ra một số đề xuất, rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Namtrong công tác phát triển sức mạnh mềm của đất nước hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

“Sức mạnh mềm” trong quan hệ quốc tế nhất là trong thời gian gần đây

đã trở thành một khái niệm phổ biến được nhiều người quan tâm Đây không

phải là một học thuyết mới, thậm chí những tư tưởng cơ bản của “sức mạnhmềm” đã xuất hiện từ rất lâu trong các hệ tư tưởng kinh tế - chính trị phươngĐông cổ đại Tuy nhiên, do “sức mạnh mềm” ngày càng được ưu tiên trongchính sách đối ngoại của nhiều nước, đặc biệt là Mỹ và Trung Quốc nên vấn

đề này đã nhận được sự quan tâm xứng đáng Lý thuyết sức mạnh mềm đãđược giới học giả các nước phát triển mạnh, nhiều công trình nghiên cứu khoahọc đạt được thành tựu nổi bật

Bên cạnh đó, sự phát triển và sức ảnh hưởng của Trung Quốc trên thếgiới cũng như trong khu vực, hay đối với Việt Nam những năm gần đây đềuđược học giả trong nước và quốc tế quan tâm, có nhiều đánh giá sát thựctiễn Trong bối cảnh hiện nay, nhất là khi Trung Quốc đang ngày càng thểhiện sự “trỗi dậy” mạnh mẽ của mình bằng nhiều hình thức, một trong số đó

là việc tăng cường sức mạnh mềm văn hoá thì việc nghiên cứu, đánh giáthực tiễn tình hình hoạt động của Trung Quốc càng được quan tâm, chú ýhơn bao giờ hết

Trên thế giới, đã có nhiều viện nghiên cứu của Mỹ, của một số nướcChâu Âu và các nước Xã hội Chủ nghĩa nghiên cứu, tìm hiểu về các sức mạnhmềm của Trung Quốc nói chung và sức mạnh mềm văn hoá nói riêng Ở Việt

Nam, trong bối cảnh Trung Quốc đang nỗ lực thực hiện chiến lược “xâm lược

mềm, biên giới mềm” đối với Việt Nam, ngày có càng nhiều các học giả, các

tạp chí lý luận chính trị, nhà nghiên cứu chính sách hay các giảng viên, sinhviên đặc biệt quan tâm đến vấn đề này Đề tài này cũng không nằm ngoài mụcđích, thực tế nghiên cứu đó

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Khóa luận này đặt ra mục đích tìm hiểu việc sử dụng sức mạnh mềmvăn hóa của Trung Quốc trong chính sách đối ngoại hiện nay Cụ thể là cácnhận thức mới, các phương thức thực hiện sức mạnh mềm văn hoá, ngoại giaovăn hoá của Trung Quốc đối với một số khu vực tiêu biểu

Khóa luận cũng đề cập đến ảnh hưởng của sức mạnh mềm của TrungQuốc trong “sự trỗi dậy hoà bình” của đất nước này hiện nay Từ đó, đưa ramột số nhận xét và đề xuất một số bài học kinh nghiệm cơ bản cho Việt Namtrong việc thực hiện các chính sách đối ngoại nói chung và chính sách ngoạigiao văn hoá, tăng cường sức mạnh mềm văn hóa nói riêng.

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Phân tích những nhận thức mới của Trung Quốc về “sức mạnh mềmvăn hoá”, cũng như việc triển khai thực hiện chính sách ngoại giao văn hoácủa Trung Quốc

- Phân tích những phương thức chính trong quá trình triển khai chiếnlược gia tăng sức mạnh mềm của Trung Quốc

- Phân tích ảnh hưởng của sự gia tăng sức mạnh mềm văn hóa củaTrung Quốc tới một số khu vực, từ đó đề xuất giải pháp phát triển trong tươnglai cho các hoạt động ngoại giao văn hoá nói riêng và chính sách đối ngoạinói chung của Việt Nam

4 Đối tượng và Phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là vấn đề sử dụng sức mạnh mềmvăn hoá của Trung Quốc, đặc biệt là các nguyên nhân, nhận thức của TrungQuốc trong vấn đề này, đồng thời cũng nghiên cứu các phương thức TrungQuốc đang sử dụng và ảnh hưởng của văn hoá Trung Quốc đến một số khuvực trên thế giới Quan điểm của các nhà lãnh đạo Trung Quốc cũng như sựnhận thức của các học giả Trung Quốc đối với vấn đề tăng cường sức mạnh

mềm văn hóa Bên cạnh đó khóa luận cũng có đề cập tới trong những nămgần đây công cuộc gia tăng sức mạnh mềm văn hóa Trung Quốc đã có một sốphát triển và thành tựu trên khắp thế giới Tìm hiểu hoạt động giao lưu vănhóa đối ngoại trong ngoại giao văn hóa của Trung Quốc tại các nước, các khuvực có tác động như thế nào để gia tăng sức mạnh mềm Ngoài ra khóa luậncũng đưa ra một số bài học kinh nghiệm và đề xuất đối với hoạt động ngoạigiao văn hóa của Việt Nam.

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận được nghiên cứu trên phương pháp chung của các ngànhkhoa học xã hội như phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu; phương pháplịch sử Bên cạnh đó, người viết sử dụng một số phương pháp riêng củachuyên ngành quan hệ quốc tế là phân tích quan hệ quốc tế của một chủ thể,dựa trên mối quan hệ của chủ thể đó với các thực thể khác, bao gồm mục đíchquan hệ, quá trình tham gia, khả năng và ảnh hưởng của hành vi của chủ thểđó; nhằm đánh giá đúng tình hình, vai trò của chủ thể quan hệ quốc tế, mà cụthể là Trung Quốc và sự gia tăng sức mạnh mềm của mình Đồng thời từ đóđưa ra nhận xét, đánh giá khách quan về sự “trỗi dậy hoà bình” của TrungQuốc dưới sự thúc đẩy của “sức mạnh mềm văn hoá” trong bối cảnh quan hệquốc tế hiện nay

6 Kết cấu đề tài

Khóa luận gồm 3 phần chính là Phần Mở đầu, Nội dung và Kết luận.Trong đó phần Nội dung của bài được chia thành 3 chương lớn như sau:

- Chương 1 bàn về những vấn đề lý luận chung về sức mạnh mềm văn hóa

- Chương 2 phân tích những nội dung chính trong chiến lược gia tăngsức mạnh mềm văn hóa của Trung Quốc trong giai đọan hiện nay, nhữngphương thức cũng như thành công đã đạt được

- Chương 3 nêu ra những bài học kinh nghiệm và một số đề xuất trong

việc tăng cường sức mạnh mềm văn hóa ở Việt Nam hiện nay

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỨC MẠNH MỀM VĂN HÓA VÀ

QUAN ĐIỂM CỦA TRUNG QUỐC

1.1 Lý luận chung

1.1.1 Lý thuyết về sức mạnh mềm

Trong những năm gần đây, thuật ngữ "quyền lực mềm" hay “sức mạnhmềm” được sử dụng khá phổ biến và ngày càng được nhiều người quan tâm.Trước hết, đây là một khái niệm trong chính trị học, được nhắc đến lần đầutiên vào năm 1973 trong cuốn Quyền lực và thịnh vượng của học giả KlausKnorr; sau đó, được Giáo sư Joseph Nye, nguyên Hiệu trưởng Trường Quảntrị công J.F Kennedy thuộc Đại học Harvard (Mỹ), định nghĩa và phát triểnthành một luận thuyết trong cuốn “Sức mạnh mềm: Phương tiện để đạt đượcthành công trong chính trị quốc tế” Định nghĩa ban đầu của Joseph Nye vềsức mạnh mềm “là khả năng khiến người khác muốn cái mà bạn muốn, do đó

họ sẽ tự nguyện làm điều đó mà không phải ép buộc hoặc mua chuộc.” Đến

năm 1999, ông đưa ra một khái niệm cụ thể hơn “Sức mạnh mềm là kết quả lý

tưởng có được thông qua sức hấp dẫn của văn hoá và ý thức hệ chứ không phải sức mạnh cưỡng chế của một quốc gia, có thể làm cho một người khác tin phục đi theo mình, hoặc tuân theo các tiêu chuẩn hành vi hay chế độ do mình định ra để hành xử theo ý tưởng của mình Sức mạnh mềm dựa vào sức thuyết phục của thông tin ở mức độ rất lớn”

Theo Giáo sư Joseph thì sức mạnh tổng hợp của một quốc gia gồm có

“sức mạnh cứng” (hard power, gồm sức mạnh quân sự, kinh tế, khoa học công nghệ,…) và “sức mạnh mềm” (soft power, gồm sức mạnh của văn hóa,

-thể chế xã hội và các chính sách đối nội, đối ngoại của quốc gia đó) Sức

mạnh mềm(Soft Power) là khả năng đạt được điều mà bạn muốn thông qua sức hấp dẫn chứ không phải thông qua ép buộc hay mua chuộc” và “sức

mạnh mềm xuất phát từ sự hấp dẫn về văn hóa, tư tưởng chính trị và các

hình ảnh, uy tín của đất nước và lãnh đạo, năng lực giao tiếp, nhất là khả năngthuyết phục của những người thực thi quyền lực, mức độ cởi mở của xã hội,sức hấp dẫn, quyến rũ, đặc biệt là của nền văn hóa, v.v Có hai kênh chủ yếu

để triển khai “sức mạnh mềm” trong quan hệ quốc tế Kênh thứ nhất là trựctiếp thông qua hoạt động ngoại giao của chính phủ Kênh thứ hai là thông quahoạt động của các tổ chức phi chính phủ (bao gồm cả các doanh nghiệp) và sựgiao lưu giữa cộng đồng dân cư của các quốc gia

Như vây, sức mạnh mềm khác cơ bản với “sức mạnh cứng” - loại sứcmạnh dựa trên đe dọa và mua chuộc, kiểu "cây gậy và củ cà rốt", tiềm lựcquân sự, kinh tế và khoa học công nghệ Sức mạnh của quốc gia là tổng hợpcủa “sức mạnh cứng” và “sức mạnh mềm” được tạo nên từ cả bên trong lẫnbên ngoài mỗi quốc gia Việc kết hợp và sử dụng khéo léo hai loại sức mạnhnày sẽ tạo ra một sức mạnh lớn (Ngoại trưởng Mỹ Hilary Clinton gọi là “sứcmạnh thông minh”) giúp quốc gia có vị thế quốc tế tốt hơn và có khả năngthực hiện mục tiêu theo đuổi một cách hiệu quả hơn

Từ xa xưa, trong quan hệ quốc tế, bên cạnh việc sử dụng “sức mạnhcứng” được xem là biện pháp chính yếu và truyền thống, các nước cũng đãbiết sử dụng “sức mạnh mềm” Đặc biệt, các cường quốc thường sử dụng

“sức mạnh mềm” để thực hiện mục tiêu nô dịch, trói buộc các nước kháctrong vòng ảnh hưởng của mình Ngày nay, trong bối cảnh xu thế hòa bìnhhợp tác và xu thế toàn cầu hóa trở thành những dòng chảy chính của quan hệquốc tế, việc sử dụng “sức mạnh cứng” ngày càng không còn là lựa chọn tối

ưu của các quốc gia, “sức mạnh mềm” được quan tâm và nhấn mạnh nhiềuhơn, không những bởi nó phù hợp với xu thế thời đại, mà còn bởi tính chất

“lạt mềm buộc chặt” và ít tốn kém hơn để đạt đến mục đích thông qua sửdụng công cụ này.2

1 Joseph S Nye, 1990, Soft Power: The means to Success in the World Politics (Sức mạnh mềm: Công cụ thành công trong Chính trị thế giới).

2 Nghiên cứu Biển Đông, TS Phạm Quốc Trụ, Học viện Ngoại giao

- Nguồn gốc của sức mạnh mềm

Tính chất cốt lõi của sức mạnh mềm là tính hấp dẫn Nguồn sức mạnhmềm của một quốc gia là tất cả những gì có thể tạo nên sức hấp dẫn, thu hútđược sự ngưỡng mộ kính phục của cộng đồng thế giới dành cho quốc gia đóbao gồm giá trị căn bản của xã hội, văn hoá, mô hình nhà nước, các chínhsách hợp pháp, đầy đủ thẩm quyền và hợp đạo đức, vị thế quốc tế thể hiện quakhả năng tham gia vào các thể chế đa phương hoặc thiết lập nên các luật lệhành xử trong quan hệ giữa các chủ thể chính trị…

- Quan điểm và giá trị

Tính thuyết phục, một đặc điểm quan trọng của sức mạnh mềm có thểđược gia tăng bằng sự tương đồng, đặc biệt tương đồng về nền tảng giá trị.Trong một khía cạnh nào đó, sức mạnh mềm là sự hấp dẫn đối với những giátrị cùng được chia sẻ giữa hai bên cũng như sự công bằng đúng đắn và nghĩa

vụ chia sẻ để cùng đạt được những giá trị chung này Sức mạnh mềm của mộtquốc gia phát triển phần lớn từ các giá trị thể hiện trong văn hoá, chính sáchđối nội và chính sách đối ngoại, cách xử lý các vấn đề quốc tế của quốc gia

đó Nếu một quốc gia có thể thực hiện những giá trị mà đa số các quốc giakhác đều chấp nhận, hoặc ngược lại có thể thuyết phục các quốc gia khácchấp nhận giá trị của mình thì quốc gia đó sẽ ít phải bỏ nhiều công sức đểgiành được vị trí lãnh đạo

- Văn hóa

Văn hoá giúp phân biệt dân tộc này với dân tộc khác, bao gồm từnhững sản phẩm tinh vi hiện đại cho đến tín ngưỡng, phong tục, tập quán, lốisống và lao động Khác biệt văn hóa là một trong những nguyên nhân chínhkhiến các quốc gia có cách tiếp cận vấn đề và mong muốn những lợi ích khácnhau Do đó mức độ phổ biến và được chấp nhận của văn hoá một quốc gia làmột nguồn then chốt của sức mạnh mềm Khi những nét văn hoá của mộtquốc gia được phổ biến và chấp nhận rộng rãi thì quốc gia đó sẽ tăng cườngkhả năng đạt được mục đích mong muốn vì đã xoá nhoà được phần nào sự

khác biệt kể trên và các chủ thể khác sẽ tự nguyên làm theo để đạt được lợiích chung.

Văn hoá được chia thành hai nhóm: văn hoá hàn lâm và văn hoá đạichúng, đều có thể trở thành nguồn sức mạnh mềm có tác động khác nhau đốivới từng đối tượng và tùy thuộc vào bối cảnh tiếp nhận.Văn hóa hàn lâm gồmgiáo dục, nhạc thính phòng, kịch cổ điển…tác động tới một nhóm đối tượngkhông nhiều nhưng có sức ảnh hưởng mạnh đến các cấp nhà nước và việcquản lý xã hội như hoạch định chính sách Do phạm vị nhỏ nên tác động củanhóm văn hoá này dễ xác định Trong khi đó, văn hoá đại chúng bao gồmphim ảnh, chương trình truyền hình, nhạc phổ thông, thể thao,…tác động đếnnhóm đối tượng rất lớn bao gồm nhiều tầng lớp trong xã hội Những ngôi saođiện ảnh, ca nhạc, thể thao trong trường hợp này chính là những đại sứ quảng

bá quyền lực mềm cho quốc gia mình

- Chính sách nhà nước hợp pháp, hợp đạo đức, đầy đủ thẩm quyền

Để mở rộng hoặc thu hẹp khả năng một thực thể đạt được quyền lựccần hai yếu tố Thứ nhất, có tính hợp pháp trong con mắt người xung quanh;

và thứ hai, đạt được sự tin cậy của những chủ thể quyền lực khác Đây lànhững thành tố sức mạnh không định lượng được nhưng có lẽ là quan trọngnhất Chính sách của một nhà nước bao gồm chính sách đối nội áp dụng đểquản lý quốc gia và chính sách đối ngoại áp dụng trong quan hệ với các chủthể khác trong quan hệ quốc tế Một chính sách có tính hợp pháp, hợp đạo đức

và đầy đủ thẩm quyền là một nguồn quyền lực mềm rất quan trọng để thuyếtphục và xây dựng sự tin cậy của người khác đối với chính phủ nói riêng vàquốc gia đó nói chung, giúp quốc gia được cộng đồng nhìn nhận là đáng tincậy, trung thực, và tôn trọng các mối quan tâm của nước khác Trong trườnghợp cụ thể cộng đồng sẽ dễ dàng chấp nhận và ủng hộ những hành động củaquốc gia xuất phát từ một chính sách đã được công nhận hợp pháp, hợp đạođức và có thẩm quyền

- Khả năng lập ra hoặc tham gia các thể chế và thảo ra những luật lệ quy định hành vi cho các chủ thể trong quan hệ quốc tế

Nếu một quốc gia có khả năng và trên thực tế có thể đặt ra những luật

lệ quy định các hoạt động quốc tế phù hợp với xã hội và luật pháp của nướcmình, quốc gia đó sẽ càng ít phải thay đổi bản thân và hành động của nó sẽ dễmang tính hợp pháp trong mắt các nước khác Hơn nữa, các tổ chức và diễnđàn quốc tế là nơi thích hợp để một quốc gia lên tiếng và phát huy uy tín củamình Vị trí trong một tổ chức đem lại cho quốc gia quyền lực chính thức ởmột mức độ nào đó Vị trí này thường đi kèm một chức danh, một tập hợp baogồm trách nhiệm và mức độ quyền hạn nhất định để hành động và kiểm soátcác nguồn lực cụ thể Nói cách khác, những yếu tố này đem đến cho quốc giamột thẩm quyền hành động hợp pháp Điều này rất quan trọng khi sức mạnhthực tế xuất phát từ thẩm quyền hành động và kiểm soát các nguồn lực màngười khác mong muốn hoặc cần Bên cạnh khía cạnh tạo thẩm quyền, cácthể chế quốc tế cũng là phương tiện để quốc gia thiết lập quan hệ với các chủthể quan hệ quốc tế khác, từ đó tạo nên một sức mạnh không chính thức, bắtnguồn từ sự gắn bó lẫn nhau giữa các thành viên trong cùng một tổ chức

Đây là những nguồn chính có thể tạo nên sức hấp dẫn, tức là sức mạnhmềm của một quốc gia Ngoài ra còn có thể kể đến một số nguồn khác như bềdày lịch sử, thiết chế nhà nước hiệu quả, chỉ số phát triển kinh tế cao …Trong các nguồn sức mạnh mềm, văn hoá có tác động rộng rãi và lâu dài nhất,

có khi kéo dài nhiều thế hệ như ảnh hưởng của văn hoá Trung Quốc ở ViệtNam, Hàn Quốc… Chính sách quốc gia cũng có tác động nhanh đến nhậnthức của người dân nước khác vì họ gần như có phản ứng ngay lập tức và thểhiện thái độ “yêu – ghét” của mình tuỳ theo chính sách đó có “hợp pháp, hợpđạo đức” hay không Thực tế cho thấy phản ứng đối với chính sách quốc gia

dễ thay đổi hơn tình cảm đối với văn hoá hay giá trị Do đó, cách đánh giá sứcmạnh mềm của một quốc gia trong một giai đoạn tức thời có thể thực hiệnqua thăm dò thái độ của người dân nước khác về chính sách của quốc giangay thời điểm đó

- Công cụ kiến tạo sức mạnh mềm

Sức mạnh mềm xuất phát từ sự công nhận của nước khác về nhữngphẩm chất, năng lực của một quốc gia Để có được sự công nhận này, quốcgia phải có khả năng truyền đạt quan điểm và giá trị của mình bằng nhữngphương tiện có sức thu hút, sức lôi cuốn tình cảm và lòng trung thành củangười khác Những công cụ kiến tạo sức mạnh mềm bao gồm các kênh phátthanh truyền hình, chương trình giao lưu trao đổi văn hoá – học thuật, sảnphẩm văn hoá – thương mại, chương trình hỗ trợ phát triển, cứu trợ thảmhọa… Đây là những công cụ giúp giải thích, truyền bá với tốc độ nhanh vàphạm vi rộng các nguồn quyền lực mềm như văn hoá, giá trị, chính sách đếncác đối tượng tiếp nhận một cách hiệu quả

So với sức mạnh cứng truyền thống, sức mạnh mềm ngày càng trở nênquan trọng khi mà các cuộc chiến tranh không còn đơn thuần chỉ dựa vàosúng đạn và binh lực, mà còn liên quan đến các ý tưởng và giá trị Sức mạnhmềm đạt được mục tiêu khi đối tượng tự nguyện thực hiện hành vi xuất phát

từ sức hấp dẫn của chính chủ thể quyền lực mềm hoặc bởi chính họ cũngmong muốn những mục tiêu mà chủ thể sức mạnh mềm hướng tới Do đó, cóthể gọi sức mạnh cứng là sức mạnh ra lệnh, khiến người khác làm cái mìnhmuốn, và sức mạnh mềm là sức mạnh dẫn dụ, khiến người khác làm vì họcũng muốn đạt được kết quả tương tự

Thành phần chủ thể sức mạnh mềm cũng rất đa dạng do sự tiến bộ củacông nghệ thông tin, truyền thông – liên lạc Các quốc gia nhỏ, tổ chức phichính phủ, các nhóm và cá nhân đều có thể bình đẳng trong việc truyền bá vàcủng cố quyền lực mềm của mình với tốc độ rất nhanh và chi phí rẻ Hiệu quảcủa sức mạnh mềm thường không đến ngay nhưng một khi đã thành công thìảnh hưởng sẽ sâu sắc và kéo dài, ví dụ như ảnh hưởng của Khổng giáo TrungQuốc ở các nước Đông Á và các nét văn hoá Pháp vẫn tồn tại ở một số nướcthuộc địa cũ

Tuy nhiên, sức mạnh mềm cũng không phải là chìa khóa để giải quyếtmọi vấn đề Không cá nhân nào đủ mạnh mẽ để bắt ép người khác, cũngkhông ai thích cảm thấy bị lôi kéo, cho dù dưới ảnh hưởng của sức mạnhmềm Hạn chế của sức mạnh mềm là nó không có tính chất mệnh lệnh, bắtbuộc và việc có bị thuyết phục, bị hấp dẫn hay không cũng không hoàn toàn

do chủ thể sử dụng sức mạnh mềm quyết định mà tùy thuộc rất nhiều vàongười tiếp nhận Ngoài ra, chính ưu điểm về việc dễ dàng trở thành chủ thểsức mạnh mềm khiến nó trở thành một công cụ nguy hiểm khi rơi vào tay chủnghĩa khủng bố hoặc các quốc gia bất hảo Hiện nay, khái niệm “sức mạnhmềm” đã được nghiên cứu rộng rãi và phát triển theo nhiều hướng khác nhau,khá đa dạng và phong phú.3

Giới học giả chính thống Trung Quốc từ lâu đã có sự quan tâm và tranhluận về nội hàm khái niệm “sức mạnh mềm” hay “quyền lực mềm” nhưnghiện nay vẫn chưa có khái niệm chính thức nào được đưa ra Một số cho rằngviệc củng cố sức mạnh mềm như một công cụ để giải quyết các vấn đề trongnước của Trung Quốc, số khác lại cho rằng sức mạnh mềm được mặc định làkhông thể thiếu đối với một quốc gia để trở thành cường quốc toàn cầu, và lànền tảng của một nền quản trị tốt…

Trung Quốc giờ đây đang tận dụng sự “hấp dẫn” của mình để gây ảnhhưởng lên các nước châu Á Hiện nay, các học giả Trung Quốc cũng coi cácthành tố “mềm” là một lựa chọn chiến lược phục vụ cho chiến lược “pháttriển hòa bình” của nước này

Ngoài ba yếu tố cơ bản là các giá trị văn hóa quốc gia, thể chế quốc gia

và chính sách quốc gia, sức mạnh mềm còn có thể được tạo lập bởi một vài yếu

tố khác, ví như sự thành công kỳ diệu về kinh tế của Trung Quốc; như hải quân

Mỹ tham gia cứu trợ nạn nhân sóng thần ở Ấn Độ Dương và động đất ở NamÁ; hoặc danh vọng, ảnh hưởng của những danh nhân quốc gia có tài năng, uytín lớn với nhân loại,… cũng có thể đem lại sức hấp dẫn cho đất nước ấy

1.1.2 Các khái niệm liên quan

• Khái niệm “Văn hoá”

Văn hóa là một khái niệm trừu tượng mà khó có một định nghĩa nào cóthể khái quát được toàn diện ý nghĩa của từ này Trong Tiếng Việt, văn hóa làmột từ Hán Việt được hiểu theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp

Theo nghĩa hẹp, văn hoá được giới hạn theo chiều sâu hoặc theo chiềurộng, theo không gian hoặc theo thời gian… Giới hạn theo chiều sâu, văn hóađược hiểu là những giá trị tinh hoa của nó (nếp sống văn hoá, văn hoá nghệthuật…) Giới hạn theo chiều rộng, văn hoá được dùng để chỉ những giá trịtrong từng lĩnh vực (văn hoá giao tiếp, văn hoá kinh doanh…) Giới hạn theokhông gian, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị đặc thù của từng vùng(văn hoá Tây Nguyên, văn hoá Nam Bộ…) Giới hạn theo thời gian, văn hoáđược dùng để chỉ những giá trị trong từng giai đoạn (văn hoá Hoà Bình, vănhoá Đông Sơn…)…

Theo nghĩa rộng, văn hoá thường được xem là bao gồm tất cả những gì

do con người sáng tạo ra Năm 1940, Hồ Chí Minh đã viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng

như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của

một số người, văn hóa chỉ bao gồm những kiệt tác tuyệt vời trong các lĩnh vực

tư duy và sáng tạo; đối với những người khác, văn hóa bao gồm tất cả những

gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống và lao động Cách hiểu thứ hai này đã được cộng đồng quốc tế chấp nhận tại Hội nghị liên chính

• Ngoại giao văn hoá

4 Hồ Chí Minh 1995: 431

Ngoại giao văn hoá xuất hiện chính thức và mang tính quốc tế từ thế kỷ

15-17, khi các phát kiến địa lý với quy mô lớn được thực hiện, các con đường mớiđược khai thông cùng với sự bành trướng của chủ nghĩa thực dân phương Tây

Cách mạng khoa học kỹ thuật bùng nổ vào những năm 80 thế kỷ XX,cách mạng thông tin phát triển nhanh chóng dẫn tới sự ra đời của các phươngtiện thông tin đại chúng, với sức truyền bá thông tin lan toả nhanh chóng trênphạm vi toàn cầu Làn sóng toàn cầu hoá kinh tế cũng là một tác nhân quantrọng thúc đẩy, thuận lợi hoá sự giao lưu, trao đổi của người, hàng hoá giữacác quốc gia Giao lưu văn hoá xuyên quốc gia ngày càng sôi động và đượcthực hiện thông qua nhiều hình thức như giao lưu văn hoá dân gian, giao lưuvăn hoá giữa chính phủ Do đó, văn hoá dần trở thành bộ phận cấu thành quantrọng trong hoạt động ngoại giao của quốc gia hiện đại

Dưới tác động của toàn cầu hoá, giao lưu văn hoá ngày càng đóng vaitrò nổi bật trong quan hệ quốc tế Các nước trên thế giới rất coi trọng việc sửdụng văn hoá tự thể hiện, tuyên truyền quan điểm riêng của mình mở rộngảnh hưởng của quốc gia văn hoá trở thành hình thức ngoại giao mới, độc lậptrong hoạt động đối ngoại của một quốc gia, đó là ngoại giao văn hoá

Theo tác giả Bành Tân Lương, xét về ý nghĩa “ngoại giao” truyềnthống, “Ngoại giao văn hoá là một chủ đề mới nằm giao thoa giữa hai lĩnhvực văn hoá và ngoại giao Ngoại giao văn hoá là ngoại giao thông qua cácnội dung truyền bá, giao lưu văn hoá, là một loại hoạt động ngoại giao trong

đó quốc gia có chủ quyền lợi dụng phương thức văn hoá nhằm đạt được mụcđích chính trị hoặc đạt được ý đồ chiến lược đối ngoại đặc biệt” Trong thờiđại toàn cầu hoá hiện nay, ngoại giao và văn hoá đã trở thành phương thức vàmục đích của nhau, theo tác giả: hàm ý cụ thể của ngoại giao văn hoá “là tất

cả hoạt động ngoại giao hoà bình của nhà nước có chủ quyền trong đó gồm cảvăn hoá, với mục tiêu là bảo vệ lợi ích văn hoá và thực hiện mục tiêu chiếnlược văn hoá đối ngoại của nước đó dưới sự chỉ đạo của chính sách văn hoáđối ngoại nhất định…”

Phần lớn các nhà nghiên cứu Trung Quốc thiên về quan điểm hạn chếngoại giao văn hoá trong khuôn khổ “nhà nước” Những người này lập luậnrằng, một khi ngoại giao là cách gọi chung về chính sách và hoạt động đốingoại của quốc gia có chủ quyền, thì chủ thể của “ngoại giao văn hoá” phải lànhà nước Vì thế, khái niệm “ngoại giao văn hoá” khác với “giao lưu vănhoá”, nhấn mạnh chủ thể ở đây là nhà nước, chứ không phải các cá nhân.

Có học giả Trung Quốc định nghĩa: “Ngoại giao văn hoá là tổng hoàcủa quan hệ văn hoá đối ngoại mà chính phủ một nước theo đuổi, nói cáchkhác, là quan hệ văn hoá chính thức của quốc gia có chủ quyền; quốc gia cóchủ quyền là chủ thể, thực thi chủ quyền đối ngoại”6

Thứ trưởng phụ trách ngoại giao văn hoá của Trung Quốc là MạnhHiểu Tử cho rằng: “Ngoại giao văn hoá có thể được định nghĩa như cục diện

và bố trí công việc xoay quanh quan hệ đối ngoại của quốc gia để đạt đượcmột mục đích nào đó, lấy hình thức biểu hiện của văn hoá làm vật chuyển tảihoặc thủ đoạn, nhằm triển khai hoạt động quan hệ công giữa các quốc giahoặc quốc tế trong một thời gian đã định và nhằm vào đối tượng đã định”

Về cơ bản, văn hoá vẫn được hiểu như công cụ của ngoại giao: cácquốc gia lợi dụng văn hoá để đạt được một mục đích chính trị hoặc một ý đồnào đó trong chiến lược đối ngoại

• Sức mạnh mềm văn hóa

Trong chiến lược phát huy sức mạnh mềm hay quyền lực mềm, văn hóa

là cốt lõi, bởi trong quá trình toàn cầu hóa ngày nay, văn hóa ngày càng biếnđổi và trở thành bộ phận quan trọng của sức mạnh tổng hợp quốc gia Vănhóa đã trở thành nhân tố then chốt trong số những nhân tố tạo nên sức mạnhmềm hay quyền lực mềm của một quốc gia, đặc biệt trong thời đại thông tintoàn cầu như ngày nay Nhiều nước đã chú trọng xây dựng chiến lược pháttriển văn hóa, hướng tới mục tiêu là tìm cách đưa hình ảnh của đất nước vàvăn hóa của đất nước đó ngày càng trở nên thu hút hơn đối với thế giới Trong

6 Theo Bành Tân Lương, trang 76

thực tế, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ… là những quốc gia khá thành công trongviệc sử dụng sức mạnh mềm văn hóa như một quyền lực thứ hai trong chiếnlược gia tăng vị thế, quyền lực cũng như ảnh hưởng đối với thế giới thông quaphim, ảnh, âm nhạc, thời trang của ngành công nghiệp giải trí Hay sức mạnhnội tâm của người Nhật, các giá trị dân chủ, tự do của Mỹ.

Về khái niệm sức mạnh mềm văn hóa, hệ thống lí luận sức mạnh mềm

của Joseph Nye đã chỉ ra, sức mạnh mềm văn hóa là một loại sức mạnh

mềm, có sức hấp dẫn, thu phục, khả năng ảnh hưởng, lôi cuốn của một quốc gia đối với các quốc gia khác bằng các giá trị văn hóa, tinh thần, hệ tư tưởng được thực hiện thông qua các phương thức mang tính phi cưỡng chế

… nhằm đạt được các mục tiêu chiến lược của quốc gia đó trong quan hệ quốc tế.

Như vậy, đặt trong hệ thống lí luận sức mạnh mềm, sức mạnh mềm vănhóa được hiểu một loại quyền lực hoặc một thực lực quy định hành vi của chủthể truyền bá tới đối tượng tiếp nhận thông qua phương thức truyền bá khôngmang tính cưỡng chế như sức mạnh cứng

1.2 Quan điểm của Trung Quốc về việc sử dụng sức mạnh mềm văn hóa

1.2.1 Khái quát chính sách đối ngoại của Trung Quốc

Mục tiêu chính sách đối ngoại của Trung Quốc hiện nay và trong haithập niên tới là tạo dựng môi trường quốc tế hoà bình, ổn định, tạo điều kiệnthuận lợi thực hiện công cuộc hiện đại hoá, tăng cường sức mạnh tổng hợpquốc gia, đồng thời nâng cao vai trò và ảnh hưởng của Trung Quốc và trêntrường quốc tế, vươn lên trở thành một cường quốc toàn diện trên thế giới

Chính sách Đối ngoại của Trung Quốc hiện nay nhằm thực hiện các nộidung sau:

• Ưu tiên quan hệ ngoại giao với các nước láng giềng.

Tăng cường hợp tác song phương với từng nước Đông Nam Á nóiriêng, với Đông Nam Á nói chung; Gia tăng tin cậy lẫn nhau với Nga và cácnước Trung Á; Giải quyết tích cực các vấn đề tranh chấp tại các nước ở Đông

Bắc Á, thiết lập quan hệ hợp tác kinh tế với nhật bản, quan hệ hữu nghị vớiPakistan, cải thiện quan hệ toàn diện với Ấn Độ…

Quan hệ Trung – Nga không ngừng được đẩy mạnh và tăng cường trênnhiều lĩnh vực, năm 2001 hai nước ký kết Hiệp định hợp tác láng giềng hữunghị song phương, sau đó đã hoàn thành việc cắm mốc biên giới và xâyđường biên giới chung Hiện nay, Nga – Trung đang là đồng minh trên nhiềumặt trận, thường xuyên có những cuộc tập trận trung, cuộc viếng thăm củanguyên thủ hai nước… cho thấy mối quan hệ Nga – Trung chưa bao giờ tốtnhư bây giờ

• Ưu tiên hàng đầu trong quan hệ với các nước lớn là then chốt.

Điều này được thể hiện trong quan hệ với các nước lớn như Mỹ, Nga,

Ấn Độ, Nhật Bản Trung Quốc đã chú trọng phát triển quan hệ với Mỹ trongthời gian gần đây, và tiếp tục thực thi chính sách mềm dẻo nhằm duy trì quan

hệ Trung – Mỹ ổn định

• Tăng tin cậy lẫn nhau từ ngoại giao đa phương.

Trung Quốc dựa trên mối quan hệ ngoại giao song phương để củng cốquan hệ với các nước đang phát triển, phát triển hợp tác kinh tế và tăng cườngtin cậy lẫn nhau về mặt chính trị với các nước đang phát triển ở châu Á, châuPhi và Mỹ Latinh Tích cực tham gia toàn cầu hoá kinh tế là sự lựa chọnchính sách lịch sử quan trọng của Trung Quốc

• Vấn đề năng lượng và ngoại giao năng lượng.

Trung Quốc hiện nay là nước tiêu thụ năng lượng lớn thứ hai thế giớisau Mỹ Các nhà lãnh đạo Trung Quốc đang ráo riết tìm nguồn năng lượng,dầu khí từ các khu vực Trung Đông, Trung Á, Mỹ Latinh và cả Châu Phi.Trung Quốc cũng đẩy mạnh hợp tác năng lượng trong quan hệ hợp tác vớiNga, Nhật Bản

Ngoại giao năng lượng đã chính thức được đưa vào chương trình hoạtđộng ngoại giao của Trung Quốc, trở thành khâu then chốt thứ ba trong chínhsách đối ngoại hiện nay của nước này Ngoại giao năng lượng đã trở thành

một trong những nhân tố quan trọng nhất cần tính toán trong chính sách ngoạigiao của Trung Quốc.

1.2.2 Nhận thức của Trung Quốc về việc sử dụng sức mạnh mềm văn hóa

Lý do thứ đầu tiên để Trung Quốc lựa chọn phát triển sức mạnh mềm là

vì Trung Quốc có tiềm lực về mặt này Với thế mạnh văn hóa sẵn có của mộtnền văn minh lâu đời, Trung Quốc đã coi văn hóa là cửa ngõ để tiếp cận cácnguồn lực khác

Sau khi đã gia tăng được "sức mạnh cứng", cả trên bình diện kinh tế vàquân sự, Trung Quốc đang dành mối quan tâm lớn hơn cho "sức mạnh mềm"của mình, đặc biệt là sức mạnh văn hóa Qua các kì đại hội, Đảng Cộng sảnTrung Quốc đã cho thấy sự đề cao, chú trọng vai trò của văn hoá trong cuộccạnh tranh sức mạnh tổng hợp của đất nước Đồng thời, Đảng và Nhà nướccũng xác định, Văn hoá Trung Quốc với lợi thế đặc sắc, lâu đời là nền tảng đểquốc gia này thúc đẩy, khuyếch tán sức mạnh mềm quốc gia mình

Chiến lược gia tăng sức mạnh mềm của Trung Quốc trong thời điểmhiện nay kết hợp song song với "sức mạnh cứng" sẽ giải quyết được hai vấn

đề chính sau: Thứ nhất, sự gia tăng sức hấp dẫn văn hóa sẽ khiến cho cácnước khác không thấy Trung Quốc là “một mối đe dọa” Thứ hai, thông qua

sự lan tỏa ngày càng sâu rộng của văn hóa Trung Quốc, đặc biệt là các giá trịmang tính phổ quát cao của Nho gia, nước này sẽ từng bước tạo thành mộtloại quyền lực giúp gia tăng hơn sức cạnh tranh quốc tế

Với lịch sử 5000 năm, nền văn hóa Trung Quốc đã từng bước mở rộngảnh hưởng ra các nước xung quanh như Việt Nam, Triều Tiên và NhậtBản.Lý do thứ hai là, trong quan hệ quốc tế hiện nay, việc gia tăng sức mạnhcứng sẽ khiến các quốc gia phải trả giá đắt về kinh tế, dẫn đến chạy đua vũtrang, gây nên tình thế bất lợi đối với an ninh và lợi ích quốc gia Đặc biệtngoài những vấn đề trên, Trung Quốc sẽ gặp phải sự nghi kị và chống đối củacác quốc gia trong khu vực, tạo ra môi trường bất ổn xung quanh đất nước.Như vậy, để tạo nên sức mạnh tổng hợp cho quốc gia, bên cạnh việc củng cố

sức mạnh cứng, việc tạo dựng ảnh hưởng từ sức mạnh mềm của cường quốcnày đã sớm được chú trọng, nhằm cải thiện hình ảnh đất nước và thu hút sựchú ý, hứng thú của nhân dân thế giới đối với nền văn hoá Trung Hoa.

Nhiều học giả Trung Quốc cho rằng, nếu Trung Quốc muốn thực sự trởthành một cường quốc tầm cỡ thế giới thì nước này phải tập trung vào pháttriển “sức mạnh mềm” chứ không phải chỉ có “sức mạnh cứng” Đồng thờikhẳng định “sức mạnh mềm đã trở thành tiêu điểm trong thế kỷ 21” và

“những quốc gia có thể phát huy tác dụng trong cộng đồng quốc tế và nhậnđược sự tôn trọng đều là những quốc gia có đầy đủ cả thực lực cứng và thựclực mềm”

Nhận thức của Trung Quốc về sức mạnh mềm, sức mạnh văn hoá và việcứng dụng sức mạnh mềm này vào các chính sách của quốc gia là một yếu tốquan trọng trong việc giải thích sức ảnh hưởng đang gia tăng một cách nhanhchóng của Trung Quốc ở khu vực Châu Á nói riêng và trên thế giới nói chung

Trong văn kiện đại hội 17 năm 2007, Đảng Cộng sản Trung Quốc nhấnmạnh “trong thời đại hiện nay, vai trò của văn hoá trong cạnh tranh sức mạnhtổng hợp của đất nước ngày càng tăng Ai chiếm cứ được đỉnh cao của pháttriển văn hoá, người đó có thể nắm quyền chủ động trong cuộc cạnh tranhquốc tế khốc liệt này”, đồng thời đi đến xác định, muốn nâng cao sức mạnh

và tầm ảnh hưởng của văn hóa “phải vực dậy sức sống sức sáng tạo của vănhóa toàn dân tộc, nâng cao sức mạnh mềm văn hóa quốc gia”

Hiện nay chiến lược nâng cao sức mạnh mềm văn hóa trong quan hệquốc tế của Trung Quốc tập trung vào ba hướng cơ bản7 :

Một là, Nhận thức toàn diện văn hóa truyền thống Trung Hoa, truyền

bá các giá trị văn hóa phổ biến nhằm tăng cường sức ảnh hưởng quốc tế củavăn hóa Trung Hoa;

Hai là, Tích cực thúc đẩy sáng tạo, hiện đại hoá văn hóa truyền thống;

Ba là, Tăng cường giao lưu đối ngoại, thúc đẩy văn hóa Trung Hoa

hướng ra thế giới

Người Trung Quốc luôn cho rằng “nền văn hoá của mình là nền vănhoá của thế giới” Công cuộc cải cách mở cửa thành công năm 1978 đã tạođiều kiện cho quốc gia này phát triển các giá trị văn hoá của nền văn minhTrung Hoa Hàng năm, chính phủ Trung Quốc chi hàng trăm triệu đô la đểthúc đẩy việc học tiếng Trung trên toàn thế giới, thiết lập hàng trăm việnKhổng Tử - một mô hình truyền bá văn hoá Trung Quốc lấy Đạo Khổng làmchính yếu.

Theo đó, việc triển khai gia tăng sức mạnh mềm văn hóa ra thế giới củaTrung Quốc được thực hiện trên ba phương thức chính: thành lập Học việnKhổng Tử; thúc đẩy các hoạt động giao lưu văn hóa giữa các nước; xuất khẩucác sản phẩm văn hóa như truyền hình, phim ảnh, âm nhạc… ra toàn thế giới,thông qua hoạt động của cộng đồng người Hoa ở nước ngoài…

Tiểu kết

Hiện nay, không chỉ Trung Quốc, các nước trên khắp thế giới ngàycàng nhận thức sâu sắc vai trò của văn hóa trong việc kiến tạo hình ảnh củamột đất nước, một dân tộc, và sức mạnh mềm chính là văn hóa Sức mạnhmềm có ảnh hưởng quan trọng, được xem như là công cụ bổ trợ cho sức mạnhcứng với tư cách là một bộ phận cấu thành nền sức mạnh tổng hợp của quốcgia Mà văn hóa giữ vị trí then chốt để tăng cường sức mạnh mềm Thông quacác hoạt động ngoại giao văn hóa thúc đẩy mối quan hệ hữu nghị, hợp tácgiữa các quốc gia, đồng thời nâng tầm ảnh hưởng của quốc gia với quốc tế.Với bối cảnh toàn cầu hóa phức tạp như hiện nay, Trung Quốc nếu muốn mởrộng cục diện mới trong hoạt động ngoại giao, thực hiện các chính sách trỗidậy nâng tầm ảnh hưởng của mình, thì việc sử dụng sức mạnh mềm văn hóachính là một sự lựa chọn thiết thực và hiệu quả nhất Tăng cường sử dụng sứcmạnh mềm văn hóa vừa giúp củng cố niềm tin của các nước châu Á vớiTrung Quốc, vừa giúp Trung Quốc linh hoạt và tự tin hơn khi đối mặt vớinhững thách thức đến từ phương Tây

CHƯƠNG 2 CHIẾN LƯỢC GIA TĂNG SỨC MẠNH MỀM VĂN HÓA CỦA

TRUNG QUỐC TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

2.1 Tổng quan về sức mạnh mềm của Trung Quốc trong những năm gần đây

Từ lâu, các đế chế Trung Hoa đã tìm cách phát triển nền văn hóa củamình ra các khu vực xung quanh Với lịch sử 5000 năm, nền văn hóa TrungQuốc đã từng bước mở rộng ảnh hưởng ra các nước xung quanh như ViệtNam, Triều Tiên và Nhật Bản Các chuyến thám hiểm của Trịnh Hòa cuối thế

kỷ 15 qua vùng biển Đông Nam Á cũng có mục đích tạo ra kênh liên lạc giữaTrung Quốc với các nước trong khu vực và truyền bá sự thịnh vượng của nềnvăn minh Trung Hoa sang các nước “Nam Dương”

Ngày nay, sự thành công của công cuộc cải cách mở cửa đã tạo điềukiện cho Trung Quốc phát triển các giá trị văn hóa của nền văn minh TrungHoa Người Trung Quốc luôn tự coi nền văn hóa của mình là “nền văn hóa

của thế giới” Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào đã nói “Chúng ta sẵn sàng

thúc đẩy giao lưu văn hóa với toàn bộ thế giới với nỗ lực chung thúc đẩy sự phát triển văn hóa”.

Với lý do đó, hàng năm Trung Quốc đã chi ra một khoản ngân sách lêntới 200 triệu USD để thúc đẩy việc học tiếng Trung trên toàn thế giới và đặtmục tiêu tăng số lượng người nước ngoài học tiếng Trung lên 100 triệu ngườivào năm 2010 Học viện Khổng Tử, một mô hình truyền bá văn hóa TrungQuốc giống như “Hội đồng Anh” và “Trung tâm văn hóa Pháp” đã được lậpra Phong trào học tiếng Trung hiện đang rất thịnh hành ở hầu hết các nướctrong khu vực Một số trường Đại học lớn như Đại học Xơ-un (Hàn Quốc) đãchính thức tuyên bố lấy tiếng Trung Quốc thay cho tiếng Anh làm ngoại ngữchính trong các chương trình đào tạo từ tháng 12/2003.Con số du học sinh làngười châu Á ở Trung Quốc cũng tăng lên không ngừng và cho đến năm

2004, 80% trong tổng số 78.000 sinh viên nước ngoài đang theo học trong cáctrường đại học và cao đẳng ở Trung Quốc đến từ các nước châu Á

Phim truyền hình, một trong những công cụ truyền bá văn hóa hữu hiệunhất cũng được Trung Quốc sử dụng một cách triệt để Các bộ phim truyềnhình Trung Quốc đã được trình chiếu ở hầu như tất cả các kênh truyền hìnhcủa các nước Đông Nam Á, kể cho người dân các nước này không chỉ vềcuộc sống hiện tại ở Trung Quốc mà còn về các câu chuyện lịch sử TrungQuốc Chỉ tính riêng tại Việt Nam, phim Trung Quốc đã được trình chiếu ở tất

cả các kênh truyền hình từ Trung ương cho đến các địa phương Có người đãcho rằng phim Trung Quốc được chiếu nhiều sẽ làm tăng sự hiểu biết và cảmthụ về lịch sử và văn hóa Trung Quốc Ngoài ra, một số kênh truyền hìnhtrong khu vực như “Metro TV” của In-đô-nê-xi-a, “Channel News Asia” củaXinh-ga-po đã xây dựng các bản tin phát hoàn toàn bằng tiếng Trung Quốcphổ thông, phủ sóng ra toàn khu vực

Bên cạnh văn hóa, hàng hóa Trung Quốc cũng tràn ngập trên thị trường thếgiới Các nhãn hiệu hàng hóa của Trung Quốc đại lục như TCL, Haier, Huawei,Levono… ngày càng trở nên phổ biến với người tiêu dùng ở nước ngoài

Trên lĩnh vực ngoại giao, Chính phủ Trung Quốc cũng tích cực sử dụngcác diễn đàn đa phương để xây dựng hình ảnh một nước lớn Trung Quốc đầythiện chí và trách nhiệm Theo đuổi một khái niệm an ninh mới nhấn mạnh tớihợp tác và đối thoại an ninh khu vực ở các cấp độ khác nhau, Trung Quốc bày

tỏ mong muốn có một trật tự an ninh mới thông qua việc giải quyết một cáchhòa bình các bất đồng hơn là đối đầu

Các công cụ khác cũng được Trung Quốc tích cực sử dụng để tăngcường hình ảnh của mình Dù còn có tranh cãi, thương mại và viện trợ cũngđược coi là thành tố của sức mạnh mềm của Trung Quốc Các nghiên cứu mớiđây cho thấy các khoản viện trợ của Trung Quốc dành cho các nước châu Á

đã tăng lên không ngừng và nhanh chóng vượt qua Mỹ Năm 2002, tổng sốviện trợ Trung Quốc dành cho In-đô-nê-xi-a lớn gấp hai lần tổng số viện trợ

Mỹ dành cho nước này Cuối năm 2004, Trung Quốc cũng đã nhanh chónggửi viện trợ và đồ cứu trợ trị giá 60 triệu USD cho các nước trong khu vực bịthiệt hại do trận sóng thần cuối tháng 12/2004 Năm 2003, số tiền viện trợ màTrung Quốc dành cho Phi-líp-pin lớn gấp bốn lần số viện trợ của Mỹ, dànhcho Lào gấp ba lần của Mỹ và các khoản viện trợ mà Trung Quốc dành chocác nước châu Á cũng ngày càng đa dạng hơn, không chỉ ở những dự án lớn,

mà còn được chuyển thành các học bổng ngắn hạn cho các quan chức Chínhphủ Điều đáng nói là các khoản viện trợ của Trung Quốc được đặc biệt hoannghênh do: Trung Quốc không đặt các điều kiện đi kèm như phải cải cách dânchủ, mở cửa thị trường hay bảo vệ môi trường Thay vào đó là chính sách

“không can thiệp vào công việc nội bộ” khiến các nước hài lòng vì cảm thấychủ quyền của họ được tôn trọng và; Trung Quốc sẵn sàng nhận các dự ánxây dựng cơ sở hạ tầng, năng lượng là những lĩnh vực mà các nhà đầu tư khác

ít hứng thú

Trung Quốc cũng tích cực thúc đẩy khu vực thương mại tự do vớiASEAN và với từng nước thành viên đơn lẻ Đầu tư trực tiếp nước ngoài(FDI) của Trung Quốc vào Đông Nam Á cũng bắt đầu được chú ý Trong giaiđoạn 2002-2006, tổng số FDI của Trung Quốc vào khu vực này đạt 2,3 tỷUSD, chiếm 1,3% tổng số vốn FDI vào Đông Nam Á trong giai đoạn này.Tuy đây không phải là con số lớn, nhưng việc các doanh nghiệp Trung Quốcđầu tư vào Đông Nam Á đã góp phần đáng kể vào việc xây dựng hình ảnh củaTrung Quốc trong khu vực

Quan hệ kinh tế của Trung Quốc với ASEAN phát triển nhanh chóng

cả về khối lượng, tốc độ tăng trưởng và quy mô ASEAN hiện là thị trườngnhập khẩu lớn thứ tư của Trung Quốc và là nhà xuất khẩu lớn thứ ba vàoTrung Quốc

Hiện nay, quyền lực mềm của Trung Quốc đến từ ba yếu tố: Thứ nhất

là sức hấp dẫn của mô hình phát triển kinh tế, hay còn được gọi là: “ Thuyếtđồng thuận Bắc Kinh” Thứ hai, chính sách đối ngoại của Trung Quốc tập

trung chủ yếu vào học thuyết "trỗi dậy hòa bình", hay các chính sánh an ninhmới, chính sách láng giềng mới Cuối cùng, chính là văn hóa thông qua Hệ tưtưởng thống trị Nho giáo.8

2.2 Phương thức chính trong chiến lược gia tăng sức mạnh mềm văn hóa của Trung Quốc

2.2.1 Thành lập Học viện Khổng Tử và thúc đẩy giáo dục Khổng Tử

Trong cuốn sách “Giấc mơ Trung Quốc”, tác giả Lưu Minh Phúc cho

rằng: “Quốc gia hạng nhất xuất khẩu giá trị quan và văn hóa, quốc gia hạnghai xuất khẩu công nghệ và quy tắc, quốc gia hạng ba xuất khẩu sản phẩm vàsức lao động.” Chính vì thế mà giới lãnh đạo Trung Quốc luôn coi trọng sứcmạnh mềm, tìm cách để truyền bá văn hóa và các giá trị của Trung Quốc ratoàn thế giới cũng như góp phần củng cố thêm địa vị cường quốc của đấtnước này

Nói đến nền văn hóa truyền thống Trung Quốc không thể không nói đếnmột nhân vật đó là Khổng Tử – Người sáng lập Học thuyết Nho Giáo Trongcác giá trị văn hóa, lịch sử của Trung Quốc, Tư tưởng Nho Giáo có tầm ảnhhưởng sâu sắc đối với hoạt động của ngoại giao Trung Quốc đương đại Ngay

từ khi nước Trung Quốc mới được thành lập cho đến nay, tư tưởng ngoại giaocủa Trung Quốc luôn có dấu ấn văn hóa truyền thống đậm nét, cùng với sựphát triển của “Vòng kinh tế Nho gia” trong khu vực Đông Á, lấy nền vănminh Trung Hoa làm hạt nhân, nền văn hóa phương Đông đã làm cho cả thếgiới đều quan tâm chú ý đến Ngày nay, với sự có mặt của người Hoa Kiều trênkhắp thế giới, sự ảnh hưởng của tư tưởng Khổng Tử không chỉ giới hạn ởTrung Quốc và các nước châu Á nữa Chính vì sự ảnh hưởng mạnh mẽ củaKhổng Tử đối với văn hóa tư tưởng, Trung Quốc đã lấy tên của ông đặt cho cơquan truyền bá văn hóa và ngôn ngữ ở nước ngoài – Học viện Khổng Tử

Học viện Khổng Tử là nhân tố của "quyền lực mềm" trong đường lốiđối ngoại Trung Quốc Qua đó, có thể dùng tầm ảnh hưởng, uy tín và sức thu

hút để thực hiện những dụng ý trên thế giới mà không cần áp dụng sức mạnhquân sự hay kinh tế Đây là một trong những phương tiện, địa chỉ truyền bávăn hóa cũng như tư tưởng Trung Hoa và là cầu nối giấc mơ của TrungQuốc với giấc mơ của thế giới Học viện này chính là tổ chức sư phạm quốc

tế phi lợi nhuận theo thể chế giáo dục, liên kết với Bộ giáo dục Trung Quốc,thành lập với mục tiêu quảng bá tiếng Hoa và văn hoá Trung Hoa, giảng dạytiếng Hoa cho mọi đối tượng trên toàn thế giới, đồng thời, tạo điều kiệnthuận lợi giao lưu văn hóa và truyền bá tư tưởng cũng như văn hoá Nho giáo

ra thế giới

Học viện Khổng Tử là tổ chức được thành lập với mục đích phổ biếnngôn ngữ và văn hóa Trung Quốc ở hải ngoại dưới sự chỉ đạo của Chính phủTrung Quốc, là cơ quan phụ trách việc giao lưu văn hóa và ngôn ngữ TrungQuốc Ngay từ năm 2001, cùng với việc tăng trưởng ngoạn mục của nền kinh

tế Trung Quốc và việc Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới(WTO), số lượng người nước ngoài học tiếng Trung Quốc ngày càng gia tăng.Đáp ứng tình hình này, Chính phủ Trung quốc đã tăng cường chính sách hợptác và giao lưu giáo dục, coi việc tích cực truyền bá văn hóa và ngôn ngữTrung Quốc ra hải ngoại là quốc sách Khoảng từ năm 2002, Quốc gia Hánbiện – Cơ quan trực thuộc Bộ Giáo dục Trung Quốc, sau này là cơ quan trựctiếp quản lý Học viện Khổng Tử, đã tham khảo các mô hình truyền bá vănhóa và ngôn ngữ của các nước Châu Âu để xây dựng mô hình truyền bá vănhóa và ngôn ngữ của Trung Quốc Theo cách Tây Ban Nha lấy tên văn hào vĩđại Cervantes đặt tên cho cơ quan truyền bá ngôn ngữ và văn hóa Tây BanNha, Cộng hòa Liên bang Đức lấy tên danh nhân văn hóa Goethe đặt tên chocho cơ quan truyền bá văn hóa và ngôn ngữ Đức, Trung Quốc lấy tên Khổng

Tử - một nhà triết học, một nhà tư tưởng vĩ đại thời cổ đại của Trung Quốc cótầm ảnh hưởng đến toàn bộ văn hóa khu vực Á Đông để đặt tên cho cơ quantruyền bá ngôn ngữ và văn hóa của Trung Quốc: Họcviện Khổng Tử Năm

2004, Bộ Giáo dục Trung Quốc đã công bố bản “Kế hoạch hành động chấn

hưng giáo dục giao đoạn 2003-2007” trong đó đề cập đến việc tích cực thựchiện “nhịp cầu Hán ngữ” và thành lập Học viện Khổng Tử ở nước ngoài.Ngay trong tháng 11 năm 2004, Học viện Khổng Tử đầu tiên của Trung Quốcđược thành lập tại Seoul Hàn Quốc khởi đầu sự xuất hiện ồ ạt của các Họcviện Khổng Tử trên toàn thế giới.9

Ảnh 1: Biểu tượng của Học viện Khổng Tử

Từ năm 2005 đến nay, với chức năng chủ yếu chuyên đào tạo tiếng Hán

và đội ngũ giáo viên dạy tiếng Hán cho các quốc gia và khu vực, tư vấn chohọc sinh đến Trung Quốc du học, giới thiệu về Trung Quốc đương đại, làmquen với văn hóa Trung Hoa…, các Học viện Khổng Tử đang được chính phủTrung Quốc xem là “tấm danh thiếp” truyền bá tinh hoa văn hóa Hán với hạtnhân là tư tưởng "hài hoà" của Khổng Tử ra toàn thế giới

Về nguyên tắc, Viện Khổng Tử hoạt động với 3 mục tiêu chính, đó làtruyền bá tiếng Trung, văn hóa Trung Quốc và thúc đẩy các chương trình hợptác và trao đổi văn hóa giữa Trung Quốc và các nước; nhưng trên thực tế hoạtđộng của Viện rất đa dạng

Về mặt tổ chức, lãnh đạo Viện luôn có hai giám đốc, một người bản địa

và một người từ Trung Quốc sang Mặt khác, Viện Khổng Tử không phải làmột cơ quan độc lập, mà chịu sự kiểm soát của Chính phủ Trung Quốc CácViện Khổng Tử thường liên kết và nằm trong các trường Đại học hoặc trungtâm nào đó tại địa phương

Trên khía cạnh nào đó, Viện Khổng Tử không đơn giản chỉ là một cơ

sở giáo dục về ngôn ngữ hay văn hóa, mà còn nhắm tới các mục tiêu kinh tế(khuyến khích thương mại, buôn bán giao thương với Trung Quốc) và cácmục tiêu chính trị cụ thể tại các quốc gia khác nhau

Theo số liệu từ Văn phòng Tiểu tổ lãnh đạo công tác dạy Hán ngữ đốingoại nhà nước (viết tắt là Hanban tức Hán biện), đến tháng 8 năm 2015,Trung Quốc có tới 435 Học viện Khổng Tử và 648 Lớp học Khổng Tử đượcthành lập trên toàn thế giới

Ảnh 2: Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trong buổi khai trương

Viện Khổng Tử tại một trường đại học

Tại Hàn Quốc, Học viện Khổng Tử được thành lập đầu tiên vào năm

2004 Tính đến tháng 10 năm 2014, tại Hàn Quốc đã có 23 Học viện đượcthành lập Học viện Khổng Tử ở Hàn Quốc chủ yếu được thành lập trên cơ sởhợp tác với các trường đại học của Hàn Quốc với các trường đối tác từ Trung

Quốc và được hỗ trợ một phần kinh phí hoạt động từ phía Trung Quốc Đây làmột đặc điểm khác biệt, so với các tổ chức xúc tiến văn hóa, phổ biến giáodục Phương Tây thường được thành lập bằng kinh phí của mình Vì thế, Họcviện Khổng Tử ở Hàn Quốc được đơn vị chủ quản vận hành một cách chủđộng Đây là một đặc thù tạo điều kiện cho sự phát triển của Học viện Khổng

Tử tại Hàn Quốc Cũng giống như tại Hàn Quốc, tốc độ phát triển của cácHọc viện Khổng Tử ở Nhật Bản là khá nhanh Điều đáng nói là các Học việnKhổng Tử hiện nay chủ yếu được thành lập tại các trường tư lập của NhậtBản Các trường công, nhất là các trường quốc lập không mặn mà với việcthành lập loại trường này mặc sự thúc ép từ phía các đối tác Trung Quốc

Tại một số nước Đông Nam Á, tính đến năm 2015, có đến 42 Học việnKhổng Tử và Lớp học Khổng Tử được thành lập ở nhiều quốc gia Trong đó,

23 Học viện Khổng Tử được xây dựng tại Thái Lan, số còn lại rải rác tại cácquốc gia còn lại: Lào (1), Campuchia (1), Indonesia (7), Singapore (2),Malaysia (2), Philippine (3), Việt Nam (1) Các Học viện Khổng Tử thu hútmột số lượng lớn người học tại các nước ASEAN, đặc biệt là các quốc giachung đường biên giới với Trung Quốc tham gia tìm hiểu ngôn ngữ và vănhóa Trung Hoa

Hiện, có trên 60.000 học viên theo học và hơn 100.000 người tham giavào các hoạt động văn hóa của Học viện Khổng Tử Đồng thời, khu vực nàycũng dẫn đầu về số lượng sinh viên theo học ở Trung Quốc.10

Những năm gần đây, với nhu cầu về học hỏi tiếng Hán của các nướctrên thế giới có sự tăng trưởng mạnh mẽ, hơn 100 quốc gia trên toàn cầu cókhoảng 3000 trường đại học và cao đẳng đã có chuyên ngành tiếng Hán.Những quốc gia như Anh, Hàn Quốc, Thái Lan, Việt Nam, Inđônexia,Malayxia đều cho tiếng Hán vào hệ thống giáo dục quốc dân Qũy Nhịp cầuHán ngữ đã tài trợ hàng trăm dự án cho văn hóa và giáo dục của các Đại sứquán nước ngoài và các quốc gia, đồng thời Văn phòng Hội đồng tiếng Hoa

Quốc tế (thường gọi là Hán biện) cung cấp Học bổng cho 92 sinh viên đến từ

26 quốc gia để họ sang Trung Quốc du học Nhằm ủng hộ và thúc đẩy côngcuộc giáo dục Hán ngữ tại hải ngoại, Trung Quốc đã cử nhiều giáo viện tìnhnguyện sang các nước Đông Nam Á

Học viện Khổng Tử kiên trì việc giảng dạy tiếng Hán và coi trọng việctruyền bá văn hóa Trung Hoa Trong khi thực thi việc dạy tiếng Trung, cũngtích cực triển khai hàng loạt hoạt động văn hóa như võ thuật, Trung Y, nấu

ăn, thư pháp (nghệ thuật viết chữ Hán bằng bút lông), phong phú và tăngthêm sự lựa chọn mang tính đa dạng hóa của các học viên học tiếng Hán,giành được nhiều đánh giá khá cao Học viện Khổng Tử đã góp phần vào việcthúc đẩy ngành giáo dục đào tạo ở nước ngoại và giao lưu văn hóa, tăng sâu

sự tin cậy và mối tình hữu nghị giữa Trung Quốc với nhân dân các nước, khaithác đường lối mới cho công việc ngoại giao công chúng và gia tăng sứcmạnh mềm nhà nước

Tuy nhiên, số lượng Viện Khổng Tử lớn cùng nhiều chính sách đẩymạnh phát triển văn hoá Hán, Nho giáo của Trung Quốc với tốc độ chóng mặtnhư hiện nay không hoàn toàn đem lại thành công và kết quả tích cực Tráilại, người dân các nước Tư bản Chủ nghĩa mà cụ thể là ở Mỹ và Châu Âuđang thể hiện sự cảnh giác, lo ngại với việc gia tăng sức mạnh văn hoá củaTrung Quốc Thêm vào đó, người dân Philippines cũng tỏ thái độ tiêu cực,chống đối và đòi đóng cửa các học viện này do tranh chấp biển đảo gay gắtgiữa hai nước

Những nỗ lực gia tăng sức mạnh văn hoá của Trung Quốc thông quacác viện Khổng Tử, các chương trình giảng dạy chữ Hán, được thể hiện rõtrên nhiều quốc gia trên thế giới Nhưng chính đẩy nhanh tốc độ phổ cập cácViện Khổng Tử của chính phủ Trung Quốc đã tạo nên ấn tượng tiêu cực vềchính sách này Đặc biệt với những mục đích thâm sâu bên cạnh việc tuyêntruyền văn hoá và giáo dục ngôn ngữ, công chúng các nước đang dần hìnhthành tâm lý lo ngại, thậm chí là phản đối sự hiện diện của các học viện này

trên đất nước của họ Như vậy, có thể thấy Trung Quốc chưa thực sự thànhcông trong việc xây dựng các Viện Khổng Tử trở thành “thương hiệu vănhoá”, trở thành một công cụ đắc lực cho Trung Quốc phát triển quyền lựcmềm của mình trong giai đoạn hiện nay.

Mặc dù còn một số hạn chế, tuy nhiên không thể phủ nhận rằng, Họcviện Khổng Tử là phương thức chủ yếu để truyền bá văn hóa Trung Hoa tại hảingoại, Học viện Khổng Tử có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy truyền bátiếng Hán và nền văn hóa Trung Hoa, đó là một sản phẩm văn hóa đặc sắc củaTrung Quốc mang thương hiệu quốc tế, cũng là một sân chơi dành cho việcgiao lưu toàn diện giữa nền văn hóa Trung Hoa với các nền văn hóa khác

2.2.2 Đẩy mạnh giao lưu và hợp tác văn hóa, giáo dục với các nước

• Hợp tác về giáo dục

Đối với Nhật Bản và Hàn Quốc, hai quốc gia láng giềng, nhưng lại cóquan hệ liên minh chiến lược về an ninh quốc phòng với Mỹ, mục tiêu mà cácnhà hoạch định chính sách về sức mạnh mềm văn hóa Trung Quốc hướng tới

là tạo ra một thế hệ những người Nhật Bản và Hàn Quốc có tình cảm thânthiện hơn với Trung Quốc

Tại Nhật Bản, trên cơ sở các hiệp định trao đổi văn hóa và giáo dục bắtđầu từ năm 1980, Chính phủ Trung Quốc thường xuyên trao học bổng dànhcho lưu học sinh Nhật Bản Bên cạnh đó, Trung Quốc còn khuyến khích họcsinh đến Nhật Bản để trau dồi kiến thức Việc một số lượng đông học sinhTrung Quốc đến Nhật Bản học tập, ngoài mục đích kiếm tìm tri thức, nhữngngười này còn là nhân tố tăng cường giao lưu văn hóa, thúc đẩy quá trìnhtruyền bá văn hóa Trung Quốc vào Nhật Bản Ở Hàn Quốc, cho đến năm

2004, có 130 trường đại học Trung Quốc và 120 trường đại học Hàn Quốc kíkết hợp tác đào tạo, nghiên cứu, trao đổi giáo sư và sinh viên Năm 2009, con

số lưu học sinh Hàn Quốc tại Trung Quốc tăng lên đến 66.800 người Năm

2010, lưu học sinh Trung Quốc ở Hàn Quốc chiếm số lượng đông nhất, tới70% số lưu học sinh tại quốc gia này với con số lên đến 53.461 người Đây là

một hiện tượng chưa từng có trong lịch sử hàng nghìn năm giao lưu văn hóagiữa hai nước.

Về học thuật, Trung Quốc sử dụng phương thức trao đổi nghiên cứuvới Hàn Quốc Đến năm 2009, có hơn 100 cơ quan nghiên cứu Trung Quốcđược chính phủ và tư nhân thành lập ở Hàn Quốc Hoạt động của các cơ quannghiên cứu Trung Quốc tại Hàn Quốc đóng vai trò tư vấn hoạch định chínhsách đối ngoại, chiến lược đầu tư và thương mại của các công ty cũng nhưtăng cường nhận thức của người Hàn Quốc về người láng giềng khổng lồ

Chính phủ Trung Quốc cũng không bỏ lỡ cơ hội thúc đẩy kênh trao đổigiáo dục nhằm mở rộng khả năng thẩm thấu ngôn ngữ và văn hóa tới cácnước Đông Nam Á Tính đến cuối năm 2009, tổng số lưu học sinh 10 nướcASEAN học tập tại Trung Quốc đã đạt 54.790 người, trong đó có 4.118 ngườinhận được học bổng của Chính nphủ Trung Quốc Năm 2012, Trung Quốctiếp tục tăng số học bổng chính phủ cho các nước Đông Nam Á, thúc đẩy thựchiện “Kế hoạch du học Trung Quốc”, thu hút nhiều hơn lưu học sinh các nướcASEAN đến Trung Quốc học tập Vào ngày 3 tháng 10 năm 2013, trongchuyến thăm Indonesia, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã kí kết thỏathuận đẩy mạnh hợp tác trong các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, giáo dục, vănhóa, quốc phòng, an ninh với nước này Không khó nhận ra, việc tăng cường,tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh Đông Nam Á sang Trung Quốc du học,với các chuyên ngành chính như tiếng Trung Quốc, văn hóa Trung Quốc, kiếntrúc, hội họa là một kênh hợp tác tích cực để những người trẻ tuổi tại nhiềuquốc gia Đông Nam Á tận mắt chứng kiến, trải nghiệm, khám phá và lĩnh hộivăn hóa Trung Hoa, từ đó tiếp nhận và thẩm thấu văn hóa Trung Hoa mộtcách tự nhiên

Tại Việt Nam, Trong những năm qua, Uỷ ban tiếng Hán đối ngoại Nhànước Trung Quốc, Đại sứ quán Trung Quốc tại Việt Nam đã liên tục tài trợ tổchức cuộc thi “Nhịp cầu Hán ngữ” tại Việt Nam Ngành giáo dục của cả haibên cũng tiến hành những cuộc hội đàm và ký kết các văn bản thỏa thuận về

giao lưu và hợp tác giáo dục Theo đó, hàng năm 130 lưu học sinh Việt Namđược hưởng học bổng của Chính phủ Trung Quốc Ngoài ra, bằng nhiều conđường khác nhau, nhiều thanh niên Việt Nam đã sang Trung Quốc vớiphương thức du học tự túc và không ít trong số đó đã nhận được các học bổngcủa các trường đại học ở Trung Quốc do có thành tích học tập tốt Bên cạnh

đó, Trung Quốc còn sử dụng các kênh hợp tác văn hóa với các địa phương,nhất là đối với các tỉnh biên giới, các trường Đại học, Viện Nghiên cứu, đểtăng cường khả năng chuyển tải các mục tiêu chiến lược của chính phủ nướcnày vào nhận thức của giới trí thức Việt Nam

• Giao lưu về văn hóa

Nhận thức đầy đủ vai trò của truyền bá văn hoá Trung Hoa đối với việc

mở rộng ảnh hưởng và nâng cao sức mạnh mềm, các nhà lãnh đạo TrungQuốc đã nhiều lần nhấn mạnh, văn hoá Trung Hoa không chỉ thuộc về riêngTrung Quốc, mà còn thuộc về thế giới Trên tinh thần đó, ngoài tăng cườngsức mạnh mềm qua việc thành lập các Học viện Khổng Tử, Trung Quốc còn

tổ chức nhiều hoạt động giao lưu văn hoá với các nước

Trung Quốc tổ chức “Năm văn hoá Trung Quốc” ở các nước trên thếgiới Trong những năm đầu thế kỷ XXI, Trung Quốc đã tổ chức thành côngnhiều hoạt động tết văn hoá, Năm văn hoá Trung Quốc ở các nước như Pháp,

Mỹ, Ai Cập, Nga, Ấn Độ, Phần Lan…Năm 2003-2004, Trung Quốc tổ chứcNăm văn hoá Trung Quốc ở thủ đô Pari - Pháp Theo đánh giá, đây là hoạtđộng có ảnh hưởng sâu rộng và ý nghĩa to lớn trong việc truyền bá phong tụctập quán, tôn giáo, văn hoá của Trung Quốc đến với Châu Âu Năm 2005-

2006 lần lượt tổ chức thành công Năm văn hoá Trung Quốc ở Nga và Italia,Tiếp đó, năm 2007, Trung Quốc lại tổ chức thành công “Năm Trung Quốc” ởNga, hoạt động quan trọng của “Năm Trung Quốc” là tổ chức “Tết văn hoáTrung Quốc” nhằm giới thiệu các phong tục tập quán cổ truyền của TrungQuốc đến với nhân dân Nga

Trung Quốc đã tổ chức đa dạng các hoạt động, linh hoạt đối với từngkhu vực và quốc gia Tiêu biểu, Trung Quốc đã phát động năm 2014 là “nămvăn hoá Trung Quốc – ASEAN”, theo đó các nước sẽ cùng nhau tổ chức hàngloạt chương trình văn hoá đa dạng xuyên suốt cả năm Trong đó, Triển lãmVăn hoá lần thứ nhất thuộc CAEXPO (đồng chủ trì tổ chức bởi chính phủ 10nước ASEAN, Trung Quốc và Ban Thư ký CAEXPO) đã mở đầu cho chuỗi

sự kiện văn hoá, tiếp đó là hơn 150 chương trình liên quan được chính quyềnTrung Quốc phê duyệt tổ chức, bao gồm các cuộc hội thảo, biểu diễn nghệthuật, khóa đào tạo, triển lãm, giao lưu để làm nổi bật các đặc điểm văn hóa,thể thao, du lịch, tín ngưỡng… của các nước liên quan, hứa hẹn làm nên mộtnăm văn hóa đầy màu sắc

Ảnh 3: Lãnh đạo các Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch các nước trong buổi

khai mạc Triển lãm văn hoá Trung Quốc – ASEAN, 5/2014

Năm văn hoá được tổ chức thành công ở các quốc gia trên cho thấychính phủ Trung Quốc đã nhận thức được đầy đủ vai trò quan trọng của ngoạigiao văn hoá, đưa văn hoá vào chiến lược quanhệ đối ngoại tổng thể Đồngthời, tích cực, chủ động giao lưu văn hoá với các nước trên thế giới, nhằmquảng bá hình ảnh đất nước, làm cho cộng đồng quốc tế hiểu rõ hơn về TrungQuốc Việc tăng cường quảng bá văn hoá Trung Quốc ra toàn thế giới làm cho

văn hoá Trung Hoa ngày càng có sức hấp dẫn lớn hơn với cộng đồng quốc tế,

từ đó nâng cao “sức hấp dẫn”, hay “sức mạnh mềm” của Trung Quốc

Trong quá trình truyền bá sức mạnh mềm văn hóa, Trung Quốc coi cácTrung tâm văn hóa Trung Quốc là tổ chức xúc tiến mạnh mẽ giao lưu văn hóavới các nước.Tiêu biểu là hai trung tâm văn hóa Trung Quốc tại Hàn Quốc vàNhật Bản Về mặt cơ cấu của Trung tâm Văn hóa Trung Quốc tại Hàn Quốc

và Nhật Bản, ngoài các bộ phận như phòng triển lãm, phòng nghe nhìn, kịchtrường, phòng đa chức năng, phòng nhảy, phòng võ thuật, sân vận động, còn

có thư viện, phòng diễn thuyết, trung tâm thông tin…Các trung tâm nàythường xuyên tổ chức nhiều hoạt động giao lưu, quảng bá văn hóa TrungQuốc đến công chúng nước sở tại

Bên cạnh đó Chính phủ Trung Quốc còn tích cực thực hiện các dự ánmang tầm chiến lược như “Nhãn hiệu mùa Xuân”, “Hẹn gặp Bắc Kinh”, “Lễnghệ thuật Châu Á”, đã trở nên những phương thức truyền bá mới mẻ cho nềnvăn hóa Trung Hoa hướng tới thế giới

Chính phủ Trung Quốc luôn bỏ vốn tổ chức các hoạt động với quy môlớn để giới thiệu văn hóa dân tộc tại nước ngoài Năm 2000 Trung Quốc đã bỏvốn hàng chục triệu USD cho các chương trình và tổ chức các đoàn văn hóanghệ thuật biểu diễn trên sân khấu đường phố ở nhiều tiểu bang của Hoa Kỳvới mục đích cho đại chúng người Mỹ cảm nhận được nét văn hóa TrungQuốc bất cứ ở nơi nào Năm 2001, Trung Quốc ký kết hợp đồng với Tập đoàntruyền thông AOL Time Warner của Mỹ, thỏa thuận phát sóng các chươngtrình Trung Quốc bằng tiếng Anh ở Mỹ 24/24 để giới thiệu và tạo nên mộthình ảnh Trung Quốc nhân hậu, ôn hòa

Một hoạt động khác trong nỗ lực thúc đẩy giao lưu văn hoá giữa cácnước là Trung Quốc đã đưa nhiều đoàn văn hoá thuộc các lĩnh vực khác nhausang các nước biểu diễn Năm 2014, Quảng Tây tăng cường giao lưu nhândân giữa Trung Quốc và các nước ASEAN, thông qua huyết mạc văn hoátương đồng cùng quảng bá văn hoá Phương Đông

Người dân tại địa phương này đã giới thiệu những điệu múa, xiếc vàtuồng địa phương rất đặc sắc của những dân tộc thiểu số của Quảng Tây vớinhân dân các nước Đông Nam Á và nhận được sự hoan nghênh nồng nhiệt.Hàng năm, có nhiều đoàn văn nghệ, hát múa sang Việt Nam lưu diễn, vớinhiều tiết mục đặc sắc, công phu.

Cuối cùng, Trung Quốc đã phối hợp với các nước tổ chức các sự kiệnthông tin, văn hoá, các cuộc thi âm nhạc nghệ thuật chung nhằm phát triển,giao lưu văn hoá hai nước một cách trực tiếp, thúc đẩy hợp tác với Trung Quốc

2.2.3 Xuất khẩu các sản phẩm văn hóa ra toàn thế giới

Trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay, cùng với sự phát triển vượt bậccủa công nghệ thông tin, các phương tiện thông tin đại chúng giữ vai trò ngàycàng quan trọng trong việc truyền bá văn hoá, tư tưởng, cũng như quảng báhình ảnh của một quốc gia ra thế giới Nhận thức rõ điều đó, Trung Quốcđang không ngừng tăng cường tận dụng các phương tiện thông tin đại chúng

để quảng bá hình ảnh đất nước, con người, văn hoá Trung Hoa

Vào năm 2003, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản TrungQuốc cùng Quân ủy Trung ương chính thức công bố ứng dụng học thuyết

“Tam chủng chiến pháp” gồm: chiến pháp tâm lý, chiến pháp dư luận, chiếnpháp pháp lý vào việc để bảo vệ lợi ích của Trung Quốc Trong ba chiến phápnày “chiến pháp dư luận” là một cách gây ảnh hưởng, lèo lái dư luận quốc tếtheo hướng ủng hộ Trung Quốc, đồng thời phủ nhận những luồng tư tưởngcủa đối thủ gây bất lợi cho Trung Quốc Nhìn chung, kênh tác động chính củachiến pháp này được sử dụng trong lĩnh vực gia tăng sức mạnh mềm văn hóabao gồm: phương tiện truyền thông truyền thống và các phương tiện truyềnthông mới (báo điện tử, phát thanh, truyền hình, mạng Internet) Ngoài ra, cácnhà chiến lược Trung Quốc còn khai thác truyền thông của bên thứ ba, hoặcthậm chí của đối phương, để tạo dựng dư luận.11

11 Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 8(93) - 2015

• Báo chí và truyền thông

- Báo chí

Hiện nay Trung Quốc có khoảng 2000 tờ báo, 8000 tạp chí xuất bảnđịnh kỳ Các cơ quan báo chí thực hiện hoạt động thông tin đối ngoại trongngoại giao văn hóa chủ yếu là Tân Hoa Xã, Nhân Dân nhật báo, Trung HoaNhật báo… Ngoài ra còn có các nhà xuất bản ngoại văn và các cơ quan báochí nước ngoài

Tân Hoa Xã là hãng thông tấn chính thức của chính phủ Cộng hòa

Nhân dân Trung Hoa và là trung tâm thu thập thông tin lớn nhất, cơ quanngôn luận lớn nhất của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa Đây là một trong hai

cơ quan ngôn luận lớn của Trung Quốc Ngày nay Tân Hoa Xã có khoảng trên

20 tờ báo, 12 tạp chí in bằng 6 ngôn ngữ chính thức của Liên Hợp Quốc

Về Nhân dân nhật báo (People daily) là cơ quan ngôn luận của Đảng

Cộng sản Trung Quốc với 11 tờ nhật báo, tuần báo và 10 tạp chí Ngoài phiênbản tiếng Trung còn có các phiên bản tiếng Anh, Pháp, Nhật, Tây Ban Nha,Nga và tiếng Ả Rạp Phiên bản khổ nhỏ của Nhân dân nhật báo có Thời báoHoàn Cầu (Global Times) phát hành từ tháng 1 năm 1993, và ra bản tiếngAnh vào tháng 4 năm 2009 Nội dung chủ yếu tập trung vào các vấn đề quốc

tế, nằm trong chiến lược thông tin đối ngoại của Trung Quốc nhằm cạnh tranhvới các hãng thông tấn lớn trên thế giới Đối tượng độc giả nhằm đến chủ yếu

là người có thu thập cao và có trình độ như: doanh nhân, trí thức, chuyên gia,quản lý doanh nghiệp, sinh viên Hiện nay Hoàn Cầu có 100 nghìn bản cungcấp miễn phí trên các chuyến bay, trên 350 phóng viên, công tác viên đặc biệt

ở khoảng 90 quốc gia và vùng lãnh thổ trên toàn thế giới

Về Trung Hoa nhật báo, nội dung của báo được truyền qua vệ tinh và

được in tại Hoa Kỳ và châu Âu Bản điện tử của Trung Hoa nhật báo đượcđánh giá thuộc hàng đầu các tờ báo châu Á Độc giả nhằm đến chủ yếu làquan chức chính quyền các nước, các nhà nghiên cứu, lãnh đạo các tập đoàn

đa quốc gia Ngoài ra, Trung Quốc còn có 7 nhà nhà xuất bản ngoại văn và