Khái niệm "tư tưởng Hồ Chí Minh" trong Văn kiện Đại hội Đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ IX Về phương diện lịch sử, khái niệm "Tư tưởng Hồ Chí Minh" trước hết xuất hiện trong sách báo lý luận nước ngoà[.]
Trang 1Khái niệm "tư tưởng Hồ Chí Minh" trong Văn kiện Đại hội Đại
biểu Đảng toàn quốc lần thứ IX
Về phương diện lịch sử, khái niệm "Tư tưởng Hồ Chí Minh" trước hết xuất hiện trong sách báo lý luận nước ngoài Năm 1970, một nhà nghiên cứu Nhật Bản đã sử dụng và phân tích làm rõ nội hàm khái niệm khoa học "Tư tưởng Hồ Chí Minh" Từ đó, nó đi vào đời sống tư tưởng - lý luận khoa học thế giới với tư cách một phạm trù phổ biến,
có sức lan tỏa rộng
ở Việt Nam, khái niệm "Tư tưởng Hồ Chí Minh" xuất hiện vào đầu những năm 90 của thế kỷ XX Trong Văn kiện Đảng, từ đầu những năm 50 đã đề cập đến đạo đức, tác phong, phong cách Hồ Chí Minh, nhưng chưa đưa ra "Tư tưởng Hồ Chí Minh" Chỉ đến Đại hội VII (1991), khái niệm "Tư tưởng Hồ Chí Minh" mới được chính thức ghi vào văn kiện và xác định rõ: cùng với chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trở thành nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam hành động cho toàn Đảng, toàn dân ta Có thể nói, Đại hội VII đã mở ra một trang mới trong nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh theo cả chiều rộng
và chiều sâu ở nước ta đã hình thành một trung tâm nghiên cứu Hồ Chí Minh và một đội ngũ các nhà khoa học chuyên nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp, tư tưởng của Người Diện mạo một ngành khoa học mới được xác định và định hình - Hồ Chí Minh học Trong nghiên cứu Hồ Chí Minh, một khái niệm được hầu hết các nhà khoa học tập trung tinh lực làm sáng rõ là "Tư tưởng Hồ Chí Minh" Dường như mỗi nhà nghiên cứu đều có một định nghĩa riêng do chỗ đứng và cách
Trang 2thức tiếp cận của mình Vì thế, định nghĩa khái niệm "Tư tưởng Hồ Chí Minh" có rất nhiều, lên tới trên 70 định nghĩa khác nhau Tuy nhiên vẫn chưa có một định nghĩa nào thật sự thỏa đáng, ngay cả định nghĩa được đưa ra trong đề tài KX02-01
Về mặt phương pháp luận, một khái niệm được định nghĩa chuẩn xác phải đạt được các tiêu chuẩn sau đây:
Một là, phải làm sáng tỏ nguồn gốc phát sinh, nội hàm với
những đặc trưng cơ bản của khái niệm Công việc này được tiến hành trên cơ sở tài liệu, sự kiện chính xác và những khái quát - lý luận khoa học
Hai là, phải rút ra cái bản chất cốt lõi của sự kiện, những quy
luật vận động tác động đến nó
Ba là, chỉ ra mối quan hệ giữa nội dung tư tưởng với thực
tiễn cuộc sống
Đại hội IX của Đảng Cộng sản Việt Nam đánh dấu một cột mốc quan trọng trong việc nhận thức, vận dụng và phát triển tư tưởng
Hồ Chí Minh, đặc biệt là đã chuẩn xác hóa khái niệm "Tư tưởng Hồ Chí Minh" Các quan điểm mà Đại hội nêu lên phản ánh những kết quả, thành tựu chủ yếu trong lĩnh vực nghiên cứu, triển khai thực hiện
tư tưởng Hồ Chí Minh
Trước những biến đổi và sự xuất hiện hàng loạt vấn đề mới mẻ,
sự phức tạp của tình hình, do nắm chắc linh hồn, bản chất cách mạng
và khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng
ta trung thành, kiên định một cách có tính nguyên tắc: Chủ nghĩa Mác
- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho
Trang 3hành động của toàn Đảng, toàn dân ta Đây là vấn đề sống còn của sự tồn tại, phát triển xã hội, vấn đề hệ tư tưởng, thế giới quan, bảo đảm
sự ổn định, phát triển liên tục, bền vững Cùng với chủ nghĩa Mác -Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh đóng vai trò nền tảng tư tưởng của xã hội chúng ta Trong hơn 7 thập kỷ qua, mỗi bước tiến, mỗi thành quả, thắng lợi của cách mạng Việt Nam đều gắn chặt với tư tưởng Hồ Chí Minh, đều là sự vận dụng, hiện thực hóa tư tưởng đó trong đời sống Chính vì vậy, "khẳng định lấy chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động là bước phát triển quan trọng trong nhận thức và tư duy lý luận của Đảng ta"
(1)(1)
Nguyên tắc cơ bản này nhất quán và thể hiện rất rõ trong các văn kiện Đại hội IX Ghi nhận những dấu ấn lịch sử sâu đậm, những dấu tích vẻ vang của dân tộc Việt Nam thế kỷ XX, Báo cáo chính trị
đi đến một nhận thức: "Chúng ta tự hào về dân tộc ta - một dân tộc anh hùng, thông minh và sáng tạo - tự hào về Đảng ta, Đảng Cộng sản Việt Nam do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập, lãnh đạo và rèn luyện "
trình hình thành một biến cố lịch sử vĩ đại, đánh dấu bước ngoặt của cách mạng Việt Nam - Sự ra đời của Đảng cộng sản Cũng dưới ngọn
cờ tư tưởng Hồ Chí Minh, dân tộc ta đã chiến thắng nhiều đế quốc đầu
sỏ Việt Nam từ một nước thuộc địa, nửa phong kiến trở thành một quốc gia độc lập, tự do, phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa, có quan hệ quốc tế rộng rãi, có vị thế ngày càng quan trọng trong khu vực và trên thế giới
Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001, tr 84.
Trang 4Đánh giá những thành tựu đạt được trong hơn 15 năm đổi mới, Đảng ta đã rút ra một bài học quan trọng hàng đầu là "Trong quá trình đổi mới phải kiên trì mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh" (2) Bài học này cho phép Đảng ta đi đến một khẳng định đầy tính nguyên tắc
và thuyết phục: "Đảng và nhân dân ta quyết tâm xây dựng đất nước Việt Nam theo con đường xã hội chủ nghĩa trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh" (3)
Trong Diễn văn bế mạc Đại hội, Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh tiếp tục chỉ ra rằng "Các văn kiện được thông qua tại Đại hội là sản phẩm kết tinh trí tuệ, thể hiện ý chí và quyết tâm của toàn Đảng, toàn dân ta; là sự vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và những giá trị của nhân loại vào giai đoạn cách mạng hiện nay của nước ta" (4)
Trong thực tiễn lịch sử dân tộc và cả trên bình diện tư tưởng
lý luận đều khẳng định vai trò nền tảng không thể thiếu được của tư tưởng Hồ Chí Minh Tư tưởng đó cần phải được nhận diện chính xác, đầy đủ, có thể thâm nhập vào thực tiễn cuộc sống; giải quyết vấn đề con đường đi lên chủ nghĩa xã hội phải bắt đầu từ nền tảng tư tưởng
-lý luận Vì thế, làm rõ khái niệm "Tư tưởng Hồ Chí Minh" là một nhu cầu bức xúc cả về mặt khoa học và thực tiễn
Đại hội IX đã nêu một quan điểm khái quát như một định nghĩa
về tư tưởng Hồ Chí Minh Định nghĩa này vượt xa nhiều kiểu định nghĩa trước đó và đạt đến nhiều nhận thức mới Báo cáo chính trị chỉ rõ: "Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, là kết quả
Trang 5của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại Đó là tư tưởng
về giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người; về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; về sức mạnh của nhân dân, của khối đại đoàn kết dân tộc; về quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng nhà nước thật sự của dân, do dân, vì dân; về quốc phòng toàn dân, xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân; về phát triển kinh tế và văn hóa, không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân; về đạo đức cách mạng, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; về chăm lo bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau; về xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, cán bộ đảng viên vừa là người lãnh đạo, vừa là người đầy
tớ thật trung thành của nhân dân
Tư tưởng Hồ Chí Minh soi sáng cho cuộc đấu tranh của nhân dân ta giành thắng lợi, là tài sản tinh thần to lớn của Đảng và dân tộc ta" (1)(1)
Phương thức định nghĩa và nhận thức mới của quan điểm này
có mấy khía cạnh đáng chú ý:
- Nó đã đạt được các tiêu chuẩn của một định nghĩa khoa học
về khái niệm: Làm rõ nguồn gốc, các bộ phận hợp thành nội hàm, mối quan hệ với thực tiễn và vai trò chỉ đạo, hướng dẫn của lý luận cũng như triển vọng tương lai của nó trong quá trình phát triển của dân tộc, nhân loại
Trang 6- Thuật ngữ "tư tưởng" được dùng theo nghĩa rộng, có giá trị như một lý luận và một hệ tư tưởng, nằm trong hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, là chủ nghĩa Mác - Lênin
- Thể hiện rất rõ tính hệ thống của tư tưởng Hồ Chí Minh Lần đầu tiên một văn kiện chính thức của Đảng đã chỉ ra đặc trưng lớn này của tư tưởng Hồ Chí Minh Với tư cách một hệ thống, tư tưởng Hồ Chí Minh phải được nhận diện như một học thuyết có kết cấu lôgic nội tại chặt chẽ giữa các thành tố, các bộ phận hợp thành Trong hệ thống, các yếu tố bị chế định bởi một hệ quy chiếu tư tưởng chủ đạo
Từ phương thức tiếp cận hệ thống, tư tưởng Hồ Chí Minh có thể được xem xét trên các nhát cắt:
+ Tư tưởng cốt lõi và các quan niệm cụ thể
+ Con đường cách mạng, mục tiêu, nội dung, động lực và phương pháp cách mạng
+ Theo các mảng tư tưởng lớn: tư tưởng triết học; tư tưởng kinh tế; tư tưởng chính trị; tư tưởng văn hóa, đạo đức, nhân văn v.v
Tính hệ thống được thể hiện không chỉ trong tư tưởng Hồ Chí Minh với tư cách một chỉnh thể mà còn trong các bộ phận hợp thành; mỗi bộ phận đó là một tiểu hệ thống
- Tính quy luật của tư tưởng Hồ Chí Minh Tư tưởng Hồ Chí Minh đề cập đến những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam Xét trong thực chất, những vấn đề cơ bản đó là những vấn đề có tính quy luật; tư tưởng Hồ Chí Minh là sự phản ánh các quy luật vận động khách quan của quá trình phát triển từ xã hội thuộc địa nửa phong kiến, nông nghiệp lạc hậu tiến lên chủ nghĩa xã hội, không trải qua
Trang 7giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa Như vậy, nội dung khách quan của tư tưởng Hồ Chí Minh là các quy luật xã hội: tính phổ biến và
hình thức biểu hiện đặc thù của chúng trong điều kiện lịch sử của Việt Nam
Văn kiện Đại hội IX đã thâu tóm các thành quả nghiên cứu đạt được, thể hiện một hướng tiếp cận mới, cơ bản, cho phép hình dung tính tổng thể và tầm vóc lớn lao của tư tưởng Hồ Chí Minh Những nét mới ở đây thể hiện rõ ràng trên ba phương diện:
- Mức độ khái quát cao về nội dung tổng quát của tư tưởng
Hồ Chí Minh
- Hệ vấn đề, các bộ phận hợp thành tư tưởng Hồ Chí Minh
- Trật tự lôgic các yếu tố làm nên nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh
Lần đầu tiên trong văn kiện chính thống của Đảng Cộng sản Việt Nam, nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh đã được chỉ ra trên cả ba mặt đó
Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống các quan điểm lý luận, các mặt nội dung của tư tưởng đó cũng có trật tự lôgic nhất định, phụ thuộc vào cơ sở, tiêu chí làm căn cứ xuất phát Quan niệm tư tưởng
Hồ Chí Minh trong Văn kiện Đại hội IX đảm bảo được yêu cầu nghiêm ngặt này Phương thức tiếp cận và cách sắp xếp như Báo cáo chính trị cho phép hình dung rất rõ nội dung cốt lõi của tư tưởng Hồ Chí Minh Đó là tư tưởng về giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người, về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại Đây là nội dung
Trang 8cốt lõi bởi đã chỉ ra mục đích cuối cùng, con đường tổng quát của cách mạng Việt Nam, trở thành một điểm trung tâm, thâm nhập, xuyên suốt toàn bộ hệ thống Hồ Chí Minh trong các thời kỳ và trong các lĩnh vực Chính luận điểm trung tâm này có sức liên kết tạo nên sự
ổn định cho toàn bộ hệ thống; còn các thành tố khác như là sự cụ thể hóa để thực hiện hạt nhân cốt lõi, trung tâm Theo nhận thức này, con đường cách mạng Việt Nam là con đường cách mạng dân chủ tư sản kiểu mới do Đảng cộng sản tiên phong của giai cấp công nhân lãnh đạo nhằm đánh đổ đế quốc, phong kiến tay sai, giành độc lập dân tộc, thực hiện người cày có ruộng, sau đó tiến lên làm cách mạng xã hội chủ nghĩa và xây dựng chủ nghĩa cộng sản Xét về thực chất, đó là đường lối gắn liền độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, kết hợp chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế của giai cấp công nhân, kết hợp sức mạnh dân tộc và sức mạnh thời đại nhằm đạt tới mục tiêu cao cả
là giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người một cách triệt để
Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, con đường cách mạng Việt Nam
là con đường cách mạng vô sản, bao hàm trong đó hai giai đoạn phát triển: Cách mạng giải phóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ nghĩa
Sự gắn bó chặt chẽ giữa độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội là ngay từ đầu tiến trình cách mạng, trong suốt tiến trình cách mạng vận động và ngay cả trong từng thời kỳ cách mạng cụ thể Những sáng tạo lý luận lớn của Hồ Chí Minh thể hiện rõ nhất ở đây: Xác định đúng con đường hợp quy luật lịch sử, quan niệm về khả năng thắng lợi của cách mạng giải phóng dân tộc trước cách mạng vô sản ở chính quốc; xác lập các điều kiện để tiến lên chủ nghĩa xã hội; hình thành một quan
Trang 9niệm hoàn chỉnh, thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam; về mục tiêu, đặc trưng bản chất, động lực phát triển của chủ nghĩa xã hội; về đặc điểm xuất phát của Việt Nam, về nội dung và bước đi của cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam v.v Tất cả những luận điểm này của Hồ Chí Minh ngày nay vẫn còn giữ nguyên ý nghĩa đối với sự nghiệp đổi mới
Trong tính chỉnh thể của hệ thống, tư tưởng Hồ Chí Minh có phạm trù xuất phát là độc lập dân tộc, có phạm trù và luận điểm trung tâm Đây là những tiêu chí cơ bản để xác định quá trình và thời điểm hình thành, hoàn tất tư tưởng Hồ Chí Minh Thế nhưng, có tư tưởng đường lối đúng chưa đủ, muốn hiện thực hóa đường lối phải có lực lượng Nội dung tiếp theo của tư tưởng Hồ Chí Minh là vấn đề xây dựng lực lượng, đảm bảo cho cách mạng Việt Nam đi tới thắng lợi
Hồ Chí Minh xác định rõ ngay từ đầu: Động lực chủ đạo, chắc chắn, vững bền của cách mạng Việt Nam là khối đại đoàn kết toàn dân, trên nền tảng liên minh công - nông - trí thức, do Đảng cộng sản lãnh đạo
"Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết Thành công, thành công, đại thành công" - Luận điểm nổi tiếng này của Hồ Chí Minh đã trở thành tư tưởng chỉ đạo chiến lược lớn xuyên suốt cả quá trình cách mạng Việt Nam
Trên cơ sở đường lối khoa học, phù hợp thực tiễn, có hình thức
tổ chức, tập hợp quần chúng trong một mặt trận thống nhất, có thể huy động tối đa tất cả mọi nguồn lực để đấu tranh giành và giữ vững độc lập dân tộc, tiến dần lên xây dựng chủ nghĩa xã hội Hồ Chí Minh để rất nhiều tâm lực tìm kiếm mô hình, phương thức, biện pháp xây dựng
Trang 10chế độ xã hội mới Đây cũng chính là những nội dung quan trọng của
tư tưởng Hồ Chí Minh Nội dung đó bao gồm:
- Xác lập quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng nhà nước thật
sự của dân, do dân và vì dân (chế độ chính trị dân chủ);
- Về quốc phòng toàn dân, xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân;
- Về phát triển kinh tế và văn hóa, không ngừng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân;
- Về đạo đức cách mạng, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư;
- Về chăm lo xây dựng con người, thế hệ cách mạng cho đời sau
Riêng trong xây dựng chế độ xã hội mới, tư tưởng Hồ Chí Minh cũng bao quát hết các mặt: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh quốc phòng và vấn đề phát triển con người Những nội dung này
Hồ Chí Minh có cách tiếp cận rất riêng, đề xuất các định hướng và cách làm hiệu quả, thiết thực ở đây không phải chỉ là các kinh nghiệm thực tiễn, mà trở thành nguyên tắc chỉ đạo, phương pháp công tác, đạt đến tầm quan điểm lý luận chính trị Vì thế, tính phổ cập và tính khái
quát của chúng rất cao Hồ Chí Minh, với tư cách nhà triết học hành động, diễn đạt quan điểm của mình một cách dung dị, mộc mạc, rất
ngắn gọn, nhưng trong đó bao giờ cũng lấp lánh các hạt nhân hợp lý của tư duy lý luận, đầy chất lý tính
Những giá trị phong phú, nhiều mặt, toàn diện, được sắp xếp theo một trật tự lôgic vừa nêu đã làm bộc lộ tính hệ thống, giá trị lý