Nghiên cứu một số yếu tố liên quan đến dịch vụ y tế cho phụ nữ người dao về khía cạnh văn hoá – xã hội tại huyện bạch thông, tỉnh bắc kạn

Nghiên cứu một số yếu tố liên quan đến dịch vụ y tế cho phụ nữ người dao về khía cạnh văn hoá – xã hội tại huyện bạch thông, tỉnh bắc kạn

1

T V N

S c kh e c a ph n và tr em là nh ng v n đ quan tâm hàng đ u c a các qu c gia trên th gi i trong đó có Vi t Nam Ph n là c t lõi c a s phát tri n kinh t xã h i S c kh e và cu c s ng c a ph n có ý ngh a quan tr ng

đ i v i gia đình, b n thân và c ng đ ng H n th n a, đ i s ng và s c kh e

ph n là y u t c b n và có nh h ng tr c ti p t i th h t ng lai [4] Trong quá trình phát tri n kinh t - xã h i c a đ t n c, ng và Nhà n c ta

đã có nhi u chính sách u tiên nh m nâng cao đ i s ng cho đ ng bào các dân

t c s ng vùng sâu, vùng xa c ng nh đ y m nh s phát tri n c a mi n núi Trong đó, s c kho c a ph n ng i dân t c càng là v n đ đáng quan tâm trong chi n l c ch m sóc s c kho nhân dân khu v c mi n núi, dân t c ít

ng i Ch m sóc s c kho cho ph n đ n nay đã đ t đ c nhi u thành t u

r t quan tr ng, nhi u ch s c b n liên quan đ n ch m sóc s c kho sinh s n

đã đ t và v t m c tiêu đ ra [9], [11], [13], [24] Tuy nhiên, th c t cho th y

s phát tri n v kinh t , v n hóa, xã h i c a khu v c mi n núi v n còn th p

h n r t nhi u so v i các khu v c khác c a c n c [12], [24], [65], [66] M c

s ng th p, trình đ dân trí ch a đ c nâng cao, h th ng giao thông đi l i khó

kh n, đi u ki n ch m sóc y t còn thi u th n là nh ng v n đ đang đòi h i

c n ph i có s đ u t h n n a c a Chính ph cho các dân t c s ng nh ng vùng khó kh n này, trong đó có t nh B c K n

B c K n là m t t nh mi n núi, vùng cao Theo niên giám th ng kê 2009 [8], B c K n có 295.296 ng i Trên đ a bàn t nh có 23 dân t c, đông nh t là dân t c Tày chi m 54,3%; dân t c Kinh chi m 13,3%; dân t c Dao chi m 16,5%; dân t c Nùng (5,4%) và các dân t c khác

Huy n B ch Thông là m t trong nh ng huy n mang đ y đ nh ng nét

đ c tr ng c a t nh B c K n Huy n B ch Thông g m 1 th tr n và 16 xã T i đây, ng i Dao s ng t p trung m t s xã vùng cao nh : xã ôn Phong,

2

D ng Phong, Cao S n… Bên c nh nh ng ti n b đáng k thì n i đây v n còn t n t i nhi u các t p quán v n hoá l c h u có nh h ng không t t đ n

s c kho đ c bi t là s c kho ph n và tr em nh : Bói cúng ma khi m đau,

t mua thu c ch a b nh, đ nhà không có nhân viên y t giúp, kiêng khem khi sinh đ , tâm lý mu n sinh nhi u con… ng th i, h th ng ch m sóc y t

v a thi u, v a y u ch a đáp ng đ c nhu c u khám ch a b nh c a ng i dân Kho ng cách xa tr m y t , đ ng giao thông khó kh n, thi u ph ng ti n thông tin liên l c, kém hi u bi t… c ng ph n nào nh h ng đ n vi c ti p c n

h ng c a các y u t v n hóa, xã h i đ n d ch v y t c a ng i Dao nói chung và c a ph n ng i Dao nói riêng là th c s c n thi t nh m góp ph n tìm ra gi i pháp b o v và ch m sóc s c kh e cho ph n dân t c thi u s Chính vì v y, đ tài này đ c ti n hành nh m các m c tiêu:

1 Mô t và phân tích nhu c u, th c tr ng cung c p và s d ng d ch v y

t c a ph n ng i Dao trên m t s khía c nh v n hoá, dân t c và xã h i t i

m t s xã thu c huy n B ch Thông, t nh B c K n

2 Phân tích m t s y u t liên quan đ n cung c p và s d ng d ch v

ch m sóc s c kho bà m hi n có t i đ a ph ng

th s quy nh p vào th n linh và các l c l ng bí n c a thiên nhiên, chi m

l nh quy n l c siêu nhiên

Theo ngôn ng c a ph ng Tây, t t ng ng v i v n hóa c a ti ng

ngu n g c t các d ng c a đ ng t Latin colere là colo, colui, cultus v i hai ngh a: (1) gi gìn, ch m sóc, t o d ng trong tr ng tr t; (2) c u cúng

Trong cu c s ng hàng ngày, v n hóa th ng đ c hi u là v n h c, ngh thu t nh th ca, m thu t, sân kh u, đi n nh Các “trung tâm v n hóa” có

kh p n i chính là cách hi u này M t cách hi u thông th ng khác: v n hóa là cách s ng bao g m phong cách m th c, trang ph c, c x và c đ c tin, tri

th c Vì th chúng ta nói m t ng i nào đó là v n hóa cao, có v n hóa, v n hóa th p ho c vô v n hóa

Trong nhân lo i h c và xã h i h c, khái ni m v n hóa đ c đ c p đ n theo

m t ngh a r ng nh t V n hóa bao g m t t c m i th v n là m t b ph n trong

đ i s ng con ng i V n hóa không ch là nh ng gì liên quan đ n tinh th n mà

bao g m c v t ch t

N m 2002, UNESCO đã đ a ra đ nh ngh a v v n hóa nh sau [40]:

“V n hóa nên đ c đ c p đ n nh là m t t p h p c a nh ng đ c tr ng v tâm h n, v t ch t, tri th c và xúc c m c a m t xã h i hay m t nhóm ng i

4

trong xã h i và nó ch a đ ng, ngoài v n h c và ngh thu t, c cách s ng,

ph ng th c chung s ng, h th ng giá tr , truy n th ng và đ c tin”

Tóm l i, v n hoá g n bó h u c v i con ng i, là s n ph m ho t đ ng

c a con ng i hay nói cách khác: V n hoá v a là v t ch t, v a là tinh th n,

v a mang tính ch t xã h i l i v a có t cách cá nhân Chúng ta c ng có th

hi u m t khía c nh c a v n hóa đó là nh ng phong t c, t p quán, thói quen,

n p s ng c a con ng i đ c hình thành, t n t i và phát tri n trong đ i s ng

c a con ng i Các thành t c a v n hoá bao g m 9 n i dung c b n: Ngôn

ng , n u ng, , m c, tín ng ng, l h i, v n ngh dân gian, tri th c dân gian

và các phong t c t p quán khác (ma chay, c i xin, vào nhà m i, ch a b nh, dòng h , gia đình ) [40]

1.1.2 Khái ni m phong t c t p quán

Phong t c, t p quán là m t khái ni m ph c t p, theo t đi n ti ng Vi t

thì phong t c t p quán đ c đ nh ngh a [84]: “Nh ng thói quen đã đ c m i

ng i tuân th t i m t đ a ph ng trong m t hoàn c nh b t bu c ph i ch p

“T c l ” là nh ng t p quán có tính ch t xã h i đ c nêu lên thành nghi th c,

có th l , có tiêu chu n b t bu c, truy n mi ng hay thành v n, đ c d lu n xã h i

r ng rãi th a nh n, ng h , b o v và yêu c u m i ng i tuân th [31]

1.1.3 Khái ni m dân t c, qu c gia dân t c, dân t c thi u s

Trong ti ng Vi t c ng nh trong ngôn ng c a nhi u dân t c trên th

gi i, thu t ng dân t c và thu t ng Qu c gia dân t c ch rõ hai khái ni m, hai ph m trù riêng bi t Qu c gia dân t c mang tính lãnh th , chính tr , Nhà

n c; còn dân t c l i mang tính l ch s c ng đ ng ngôn ng , v n hóa t nhiên

M t qu c gia có th có m t hay nhi u dân t c sinh s ng Trái l i, m t dân t c

c ng có th phân b trên lãnh th nhi u qu c gia [79]

5

Vi t Nam là m t n c có nhi u dân t c Theo t đi n ti ng Vi t, dân t c

đ c đ nh ngh a: “C ng đ ng ng i hình thành trong l ch s có chung m t lãnh th , các quan h kinh t , m t ngôn ng v n h c và m t s đ c tr ng v n hoá và tính cách” [74]

Thu t ng dân t c thi u s , dân t c ít ng i, dân t c dân s ít là d a trên

s so sánh t l dân s c a t ng dân t c trong m i n c đ g i Vi t Nam,

t c ng i Vi t (dân t c Kinh) chi m 82,6% dân s c n c Tr dân t c Kinh, các dân t c còn l i đ c coi là dân t c thi u s

1.1.4 M t s thu t ng khác

D ch v [81]: D ch v đ c hi u là nh ng th t ng t nh hàng hóa

nh ng phi v t ch t, g m các tính ch t sau:

- Tính đ ng th i: S n xu t và tiêu dùng d ch v x y ra đ ng th i;

- Tính không th tách r i: S n xu t và tiêu dùng d ch v không th tách

r i Thi u m t này thì s không có m t kia;

- Tính ch t không đ ng nh t: Không có ch t l ng đ ng nh t;

- Vô hình: Không có hình hài rõ r t Không th th y tr c khi tiêu dùng;

- Không l u tr đ c: Không l p kho đ l u tr nh hàng hóa đ c

t o s p x p l i và g n nh khác h n v i ngôn ng giao ti p nên s l ng

ng i thông th o ngôn ng v n ch ng không nhi u [78] Do đ c thù v ngôn

ng , nên trong quá trình giao ti p các cán b y t g p r t nhi u khó kh n do

b t đ ng ngôn ng

6

1.2.2 Nhà

Nhà c a ng i Dao có 3 lo i khác nhau: nhà sàn; nhà n a sàn n a đ t và nhà đ t (nhà tr t) nh ng ch y u là nhà tr t Nhà ng i Dao th ng làm mái

th p, ít c a s nên trong nhà luôn m th p, thi u l u thông không khí và b thi u ánh sáng H n n a do t p quán nên trong nhà ng i Dao th ng có 2 đ n

3 b p đun Vi c đun n u trong nhà gây ô nhi m môi tr ng không khí d làm cho các b nh đ ng hô h p phát tri n, đ c bi t là nhi m khu n hô h p tr em Nghiên c u c a Nguy n ình H c (2004) [41] v mô hình b nh t t tr

em dân t c Dao cho th y: Nhóm b nh đ ng hô h p chi m 29,4% x p th t sau nhóm b nh v n i ti t - dinh d ng - chuy n hoá (45,3%), nhi m khu n nhi m ký sinh trùng (33,3%), b nh đ ng tiêu hoá (32,3%)

Ng i Dao không chú tr ng làm công trình ph và nhà t m i đa s các h ng i Dao không s d ng h xí và nhà t m Không s d ng h xí c ng

là m t t p quán c a m t s dân t c thi u s khác khu v c mi n núi

1.2.3 n, u ng

L ng th c chính c a ng i Dao là g o t và g o n p Th c n ch y u

là các lo i rau r ng và rau t tr ng Sau khi đ , s n ph đ c n u n riêng,

th c n ch y u là th t gà, th t l n đ c n u v i các lo i thu c nam có tác

d ng nhanh kh e ng i, giúp s n ph có nhi u s a đ nuôi con

U ng: Th c u ng c a ng i Dao trong sinh ho t hàng ngày là n c chè

M t s lo i lá cây có v th m mát, d u ng dùng đ ch a b nh gan, th n, tim

ho c b máu c ng đ c ng i Dao ch bi n và s d ng Lo i đ u ng ph

bi n n a là r u đ c b ng men lá H u h t các gia đình ng i Dao đ u

bi t n u r u và c t gi r u Báo cáo k t qu đi u tra y t qu c gia n m

2001 - 2002 c a B Y t [17] cho th y: T l u ng r u vùng Tây B c, ông

B c và Tây Nguyên cao h n vùng đ ng b ng sông H ng Tuy nhiên ch a có nghiên c u v t l l m d ng r u và nghi n r u đ c tính chung cho c n c

1.2.4 T c l sinh đ và nuôi con

Tr c đây, khi sinh con ng i ph n th ng đ t i nhà và ph i t đ đ ,

r n tr đ c c t b ng n a, khi đ khó thì ch bi t m i th y cúng v cúng bái

7

Nh ng n m g n đây, vi c sinh đ c a ng i Dao đã có nhi u thay đ i, ph n khi có thai đã đi khám thai và đ n tr m y t đ đ Tai bi n s n khoa, t l ch t

tr s sinh đã đ c h n ch t i đa, dân s ng i Dao t ng lên rõ r t

Sau khi sinh s n ph đ c ch m sóc chu đáo, h th ng đ c n cháo

g o n p n u v i th t gà, ngh ho c cháo n u v i x ng l n và đu đ ho c cháo g o n p n u v i tr ng và đu đ S n ph n nh v y trong kho ng m i ngày, sau đó n c m nóng v i tr ng lu c, canh đu đ , rau ng i c u, đ u t ng

h m, canh g ng Ng i Dao không cho s n ph n th c n ngu i, th t chua, hoa qu chua, rau c i vì h quan ni m r ng n nh ng th đó s làm ng i

m m t s a và làm cho con m c m t s b nh [39]

1.2.5 Tín ng ng liên quan đ n b nh t t

Ng i Dao quan ni m khi h n đ y đ trong c th thì con ng i kh e

m nh N u h n v trí nào đó v ng thì s gây m đau ch đó H n chính mà

v ng thì con ng i s b b nh n ng, nguy hi m đ n tính m ng, th m chí b ch t Nguyên nhân s v ng m t c a h n là do chúng “m i ch i” ho c b các th n thánh b t không tr v n i trú ng c a mình trong c th tránh h u qu x u,

ng i ta ph i m i th y cúng làm mâm l g i h n tr v ho c chu c h n

1.2.6 Phong t c t p quán

T c cúng ma [31]: Khi m đau, ng i Dao th ng bói ma Bói ra th ma nào thì cúng th ma đó H th ng dùng đ ng xu treo vào s i dây, khi g i

đ n tên con ma nào mà th y đ ng xu “đ ng đ y” thì cúng con ma đó

Cúng t tiên: Ng i Dao quan ni m t tiên c ng là ma, duy có lo i ma này đ c coi là ma phúc th n luôn phù h , giúp đ con cháu trong đ i s ng sinh ho t, ch m lo s c kho con cháu

Tr c đây, m i khi m đau, ng i Dao th ng ch làm l cúng, ít tin vào

vi c dùng thu c và cán b y t M t khác, các th y thu c dân gian th ng kiêm luôn c ngh cúng bái nên vi c ch a b nh bao g m c dùng thu c và cúng bái Ngày nay, m i khi có m đau, ng i Dao đã đ n c s y t đ ch a

b nh Tuy nhiên, nhi u ng i v n cúng bái, đ c bi t là nh ng tr ng h p

b nh hi m nghèo

8

1.2.7 M t s kiêng k

Kiêng k khi có thai [31]: Khi có thai, ng i ph n kiêng các công vi c

n ng nh c, kiêng b c qua dây th ng bu c trâu, bò, ng a (vì h cho r ng sau này đ a tr s b tràng hoa qu n c và khó đ ), không đ c đánh r n (vì s s đau đ qu n qu i nh r n bò), kiêng n th t gà r ng (vì s sau này đ a tr s

ch y nh y nhi u), không n nh ng ong (vì s sau này đ a tr ch thích nhà, không dám ra ngoài), kiêng các th c u ng t cây có gai (vì quan ni m cây đó

s làm cho đ a tr b m n nh t, ng a ngáy)

Kiêng k sau khi sinh: Sau khi sinh, s n ph kiêng n các món n ngu i, các lo i th t chua, hoa qu chua, các lo i rau có nhi u n c nh rau c i, b p

c i vì quan ni m r ng n nh ng th c n đó không t t s gây nh h ng x u

đ n s c kh e ng i m và con, có th là nguyên nhân gây m t s a ho c làm cho đ a tr chê bú s a m Kiêng b con đ n ch khác trong nhà nh t là n i

đ t bàn th t tiên và khu ti p khách c a nam gi i Kiêng đ n gia đình ng i khác vì s mang theo nh ng th “không s ch s ” s làm nh h ng đ n gia đình

h Kiêng ng i l đ n nhà, cho nên d u hi u đ nh n bi t khi trong nhà có

ng i đ là ng i Dao th ng treo cành lá ho c hoa chu i r ng tr c c a

Nh ng kiêng k có l i cho s c kh e bà m và tr em [39]

Khi có thai đ c 3 - 4 tháng, ph n ng i Dao ch đ ng kiêng sinh

ho t v ch ng đ thai nhi đ c lành l n, tránh t n th ng cho thai và s y thai Trong th i k mang thai, m i khi ra kh i nhà, thai ph ph i đ i nón vì h cho r ng Ng c Hoàng nhìn th y “ng i b n’’ s tr t i và làm s y thai Khi đi trên đ ng không đ c b c qua th ng trâu, ch c ng a

Khi có thai ng i ph n ph i kiêng n t t c các lo i th t ôi, thiu và kiêng n nh ng ong, nh ng t m

Sau đ s n ph n c m nóng v i tr ng lu c, canh g ng, u ng n c lá thu c r i n c m n p v i th t gà, th t l n

Khi nhà có ng i sinh đ h dùng lá cây cài tr c c a đ c nh báo ng i

l không đ c vào

kh e d suy gi m, nh h ng đ n phát tri n c a thai nhi

1.2.8 Tri th c y h c dân gian

Trong nhi u c ng đ ng dân t c mi n núi, ngoài các d ng thu c truy n

th ng th ng g p nh thu c s c, r u thu c, cao thu c đ u ng, thu c đ p bó

g y x ng còn có thu c t m c a ng i Dao ó là m t d ng đ c tr ng v cách s d ng cây c làm thu c đ ch m sóc s c kho và ch a b nh đã có t

r t xa x a, m t nét đ p v n hoá y h c gia truy n trong c ng đ ng các dân t c

Vi t Nam Thu c t m (ti ng Dao g i là ìa d o xin) không ch c a ng i Dao đ B c K n mà còn là d ng thu c c a các nhóm ng i Dao khác Vi t Nam Trong c ng đ ng ng i Dao, h u h t các thành viên trong m i h gia đình đ u bi t cây thu c t m Tuy nhiên, ph n ng i Dao th ng bi t nhi u

h n, bi t rõ n i m c c a chúng và cách khai thác b n v ng ngu n tài nguyên

Ph n l n ph n ng i Dao đ u bi t l y cây thu c nam đ đi u tr các

b nh thông th ng, còn b nh n ng ph i nh t i th y lang chuyên nghi p

Ng i Dao có t p quán ch a b nh đ n đâu l y thu c đ n đ y, ít khi l y thu c

d tr Kinh nghi m ch a m t s b nh thông th ng c a ng i Dao:

+ Ch a b nh c m cúm: L y lá rau ng i, lá cam, lá chanh, lá b i, lá tre

đun sôi r i cho ng i m xông ra đ c nhi u m hôi là kh i ho c l y lá tía tô (mía đang sa) r a s ch cho vào n c nóng u ng vài l n là kh i

10

+ Ch a b nh b s t cao: Dùng lá chanh vò ra hoà n c cho ng i b nh

u ng m t vài l n là h s t

+ Ch a b nh ch ng h i đ y b ng: L y c canh chì đòi cho vào r u

ngâm u ng vài l n là kh i Lo i r u này u ng ch a kh i b nh đái d t

+ Ch a b nh đau x ng kh p: L y cây thanh th o (bùng leo), lá cây dâu

t m (phong l m mòm) đem giã nh tr n v i n c vo g o, rang l a cho m lên

r i đ p vào ch đau

+ Ng i b ngã gãy x ng: Dùng lá và thân cây “T m bùng lao tòn” và

cây t m g i m c trên cây tre Hai th này giã nh tr n v i n c vo g o và rang qua l a cho m lên r i đ p vào ch x ng gãy Tr c khi đ p ph i n n l i ch

x ng b gãy cho th ng và dùng n p b ng cây mía đ (t m tía xi) M i ngày

thay thu c 1 l n, kho ng 10 hôm là đ đau, kho ng 1 tháng s li n x ng

+ Ch a b nh đau th n: L y cây t m g i m c trên cây g o ho c cây dâu,

cây môn gai (h u giàng gim), cây “choang xi”, t t c đem thái nh , s c n c

u ng Sau đó l y thêm 2 lo i lá cây “m c nai nòm” và “m c ph ng nòm”, giã nh ngâm vào n c vo g o, rang nóng b c vào m nh v i sát vào ch phù Ngày sát 2 l n, sát t trên xu ng d i

+ Ch a r n c n: L y lá cây khoai môn nhai nát đ p vào ch r n c n s

kh i Ngoài ra, h dùng lá “t p b y” vò nhàu, b c vào m nh v i h nóng trên

l a xoa vào ch r n c n và đ p vào ch r n c n vài l n là kh i

+ Ch a r t c n: L y c cây “t p rùi” giã nh r i cho vào lá dong (lòm)

b c l i h trên than h ng cho nóng lên r i đ p vào ch r t c n, c ngu i l i thay, cho đ n khi không đau n a thì thôi

nghi m là khi đi ra ngoài n ng ph i đ i m , đ i kh n, đi gi y dép Khi đông

v giá l nh, trong nhà th ng xuyên đ t l a và dùng n m m khi ng

1.3 Tình hình s c kh e, s c kh e sinh s n c a ph n

1.3.1 c đi m c th liên quan đ n b nh t t n gi i

C th n gi i đ c t o hoá ban cho c u t o gi i ph u phù h p v i các

ch c n ng riêng c a mình Ngoài công tác xã h i, ng i ph n còn là trung

11

tâm c a gia đình v m i m t Nh ng y u t đó liên quan không ít đ n ng i

ph n , nhi u khi là nguyên nhân d n t i tình tr ng s c kho y u c ng đ ng

n gi i, nh t là ph n đ tu i sinh đ , trong th i k mang thai và nuôi con

b nh hô h p, tai m i h ng, b nh tiêu hoá m n tính và tai n n nhi u h n n

gi i t 1,3 đ n 1,7 l n Trong khi đó, n gi i l i m c các b nh thu c h sinh

d c, ti t ni u cao h n đ n 3 l n [34], [92], [107]

1.3.2 S c kh e sinh s n - nguy c b nh t t cao nh t n gi i

S c kho là m t trong nh ng đi u ki n c b n đ mang l i giá tr cu c

s ng cho con ng i [4], [6], [10] Nói đ n s c kho ph n là nói đ n s c kho sinh s n, cho nên đ u t cho s c kho nói chung và s c kho sinh s n nói riêng c ng chính là đ u t cho phát tri n [14], [15], [16]

N i dung c a s c kho sinh s n theo Ch ng trình hành đ ng Cairo bao

g m [105]: Các bi n pháp k ho ch hoá gia đình; s c kho v thành niên; d ch

v ch m sóc bà m bao g m ch m sóc tr c trong và sau khi đ ; phòng và

đi u tr các b nh nhi m khu n đ ng sinh d c, các b nh lây truy n qua đ ng tình d c; đi u tr vô sinh; x trí các v n đ s c kho ph n nh v n đ ph khoa, giáo d c tình d c h c cho c nam và n

Vi t Nam, ch m sóc s c kho sinh s n đ c chi ti t hoá thành 8 n i dung [19] v i các d ch v t ng ng: Thông tin, giáo d c, truy n thông và t

v n; làm m an toàn; k ho ch hoá gia đình; n o hút thai; s c kho sinh s n v thành niên; các b nh nhi m khu n đ ng sinh s n bao g m các b nh lây truy n qua đ ng tình d c (trong đó có HIV/AIDS); các b nh ung th sinh s n, ung

th vú; vô sinh

12

S c kho sinh s n n v thành niên

Vi t Nam là n c có t tr ng dân s v thành niên vào hàng cao nh t trong khu v c châu Á, tác đ ng c a n n kinh t th tr ng đã làm nh h ng

đ o đ c c a m t b ph n thanh thi u niên, không ít v thành niên s ng buông

th , mà m t trong hành đ ng đáng báo đ ng là ho t đ ng tình d c tr c hôn nhân và các h u qu nghiêm tr ng c a nó [33], [51], [57], [82], [94]

T ch c Y t Th gi i đánh giá nguy c t vong do thai s n ph n tu i 15

đ n 19 cao g p 2 l n so v i ng i t 20 đ n 24 Còn nh ng em gái tu i 10 - 14

n u có thai thì nguy c t vong cao g p 5 l n so v i tu i ngoài 20 [95], [96]

Ph n và nhi m khu n đ ng sinh s n

B nh ph khoa là b nh c a n gi i, trong đó t l m c các b nh nhi m khu n đ ng sinh s n và b nh lây truy n qua đ ng tình d c khá cao, đ c

bi t là nh ng n c ch m ho c đang phát tri n [42]

K t qu đi u tra Thái Bình, H i Phòng, Lâm ng, H u Giang (c ), Hà

S n Bình (c ), Hà Tuyên (c ) cho th y: Trong c c u b nh t t c a n theo đ

tu i, b nh ph khoa chi m t l cao nh t và t ng d n theo đ tu i sinh s n, cao

nh t là đ tu i 41 - 55, chi m 60% [1]

S thi u h t ki n th c, thi u h t ch m sóc y t , c ng nh tình tr ng m i dâm hi n nay c ng là nh ng y u t r t quan tr ng đ làm t ng t su t c a

b nh nhi m khu n đ ng sinh s n (NK SS) [73]

Trên th gi i, NK SS hay g p nh t là viêm âm đ o, r i đ n m t s b nh lây qua đ ng tình d c nh trichomonas, l u, giang mai T l NK SS cao

nh t là châu M La tinh, châu Phi và châu Á [90], [91]

Vi t Nam, các nhi m khu n đ ng sinh s n th ng g p là: T p khu n (44%), Candida (28,5%), Candida + t p khu n (27,5%) [22], [23], [24], [30]

b c vào đ tu i này [15], [87], [104] Theo th ng kê c a V S c kho sinh

s n B Y t n m 2005, t l n o hút thai trên t ng s đ trong c n c là 20,8%; t l tai bi n do n o hút thai là 1,4% Các vùng có t l cao là mi n núi phía B c, đ ng b ng Sông H ng, đ ng b ng sông C u Long [11], [27]

S c kho thai ph và tình hình tai bi n s n khoa

Tình tr ng thi u dinh d ng ph n mang thai: Thi u n ng l ng

tr ng di n đ i v i thai ph n c ta chi m t i 30% [26] Ch t l ng và s

l ng kh u ph n c a ph n có thai nhìn chung ch a đ c c i thi n

Tai bi n s n khoa: Là tai bi n tr c, trong khi sinh và ngay sau đ , r t

khó l ng tr c, x y ra ngoài ki m soát và gây t vong cao [11], [51]

Theo th ng kê c a V S c kho sinh s n B Y t n m 2004 [23], t l tai bi n s n khoa còn khá cao C c u tai bi n là b ng huy t, nhi m trùng, s n

gi t, v t cung và n o phá thai

T vong m - nguy c hàng đ u c a thai s n

T su t ch t m Vi t Nam đã liên t c gi m Theo s li u c a t ng c c

th ng kê [22], t su t này đã gi m d n t 130/100.000 tr đ ra s ng n m

1992 xu ng còn 95/100.000 (n m 2000), sau đó ti p t c gi m đi còn 85/100.000 (n m 2002) và 80/100.000 (n m 2005)

14

i u tra t vong m n m 2000 - 2001 do V S c kho sinh s n - B Y t

h p tác v i WHO th c hi n 7 t nh thu c 7 vùng sinh thái c a Vi t Nam cho

th y t su t ch t m 7 t nh nghiên c u là 130/100.000 tr đ ra s ng [103] Theo Tr n Th Trung Chi n (2006) [29], có s khác nhau v ch t m gi a các vùng (269/100.000 vùng núi và trung du, 81/100.000 đ ng b ng), gi a dân t c thi u s và dân t c Kinh (316 và 81/100.000), gi a nông thôn và thành

th (145 và 79/100.000) Nguyên nhân góp ph n gây t vong m là do ch m tr

đ n c s y t (46,3%), ch m g i lên tuy n trên do đ ng giao thông đi l i khó

kh n 41,3%; 40% do đi u tr không k p th i; ngoài ra còn do nhân viên y t thi u

n ng l c chuyên môn, thi u thu c, thi u trang thi t b c n thi t

Trên th gi i, các nguyên nhân tr c ti p gây t vong m chi m 80%, nguyên nhân gián ti p chi m 20% [101], [102]

Ung th n gi i

Theo s li u th ng kê c a B Y t [24], thì t l ung th th ng g p

n là ung th c t cung chi m 20,3%, ung th vú (16,2%), ung th d dày (10%), đ i tr c tràng (8,3%), ung th ph i (7,3%)

1.4 N gi i trong ti p c n và s d ng d ch v y t

1.4.1 H th ng cung ng d ch v y t Vi t Nam

Vi t Nam, h th ng y t đ c chia thành tuy n Trung ng, tuy n t nh

và tuy n y t c s , trong đó có y t Nhà n c và y t t nhân [55], [56]

Tr m y t xã là đ n v k thu t đ u tiên ti p c n v i nhân dân n m trong

h th ng y t Nhà n c i u tra Y t Qu c gia 2001 - 2002 cho bi t bình quân m i xã có 4,34 CBYT; có 52,7% s xã có bác s , 89% xã ph ng có n

15

sóc s c kho đã đ c đáp ng hay ch a, đáp ng nh th nào, nguyên nhân

c n tr ng i s d ng d ch v y t và t n t i c a ng i cung ng d ch v y t thông qua các ch s : S n có  ti p c n  s d ng  s d ng đ  s d ng

c n thi t ph c v cho ch m sóc s c kho nhân dân

T l ti p c n: Là t l dân s trong xã có th đ n đ c tr m y t trong

Theo niên giám th ng kê t nh B c K n n m 2009 [83], toàn t nh có 8 b nh

vi n (g m 1 b nh vi n đa khoa t nh và 7 b nh vi n huy n), 10 phòng khám đa khoa khu v c, 122 tr m y t xã ph ng S cán b ngành y t là 1.197 ng i, trong đó có 354 bác s , 326 y s , 517 y tá T l tr m y t xã có bác s là 59,01%; có n h sinh là 81,97%; h u h t các xã đ u có nhân viên y t thôn b n Theo niên giám th ng kê y t n m 2005 [21], t l tr m y t xã có bác s

và n h sinh c a t nh B c K n th p h n c n c nh ng cao h n so v i vùng Tây B c và Tây Nguyên

16

mua và kh n ng chi tr ) Quan đi m c a ng và Nhà n c ta trong CSSK luôn

g n li n v i nhu c u ch không g n v i s c mua [61] Theo k t qu c a VNHS

2001 - 2002 [17], bình quân s có 1,5 đ t m_ng i/n m làm nh h ng t i các

ho t đ ng nh đi h c, đi làm

1.4.4.2 Ti p c n d ch v y t

“Ti p c n d ch v y t ” là kh n ng mà ng i s d ng d ch v y t (DVYT) khi c n có th đ n s d ng DVYT t i n i cung c p Ti p c n bao hàm c s đánh giá, cách nhìn nh n DVYT trong t m suy ngh c a ng i dân

v lo i d ch v qua các y u t không gian, th i gian, chi phí và ch t l ng

d ch v y t

Ti p c n DVYT ph thu c vào nhi u nhóm y u t nh ng có 4 nhóm y u

t c b n sau:

* Kho ng cách t nhà đ n c s y t : c tính b ng th i gian đi t nhà

đ n c s y t N u th i gian này trong vòng 60 phút đi b ng ph ng ti n thông th ng thì coi là ti p c n đ c Cách tính và đo l ng này h p lý cho

m i tr ng h p N u càng t n ít th i gian đ đ n v i c s y t thì tính ti p

c n càng cao và ng c l i [70]

Nghiên c u c a Nguy n M nh Hùng (2007) [43] v ch m sóc s n khoa thi t y u t i t nh L ng S n cho th y: T l ti p c n trong ch m sóc tr c và sau sinh đ t 85,9%

* Kinh t : Y u t kinh t có tác đ ng r t l n t i s ti p c n và s d ng

d ch v y t [32]

Nghiên c u c a Tr ng Vi t D ng t i 4 xã t nh Qu ng Ninh [35] cho

th y: 22% t ch a l y không mua thu c, 20% đ n b nh vi n huy n, 28% đ n

th y thu c t

Theo báo cáo n m 2007 c a đ n v nghiên c u ch m sóc s c kho c ng

đ ng - B Y t [7]: T l ng i m không ch a gì là 2,7%; t mua thu c v

ch a 32,8%; đ n tr m y t xã 22,4%; đ n y t t nhân 19,6% Nh ng h có thu nh p th p thì l a ch n hình th c t ch a là cao nh t (35,4%), h có thu

17

nh p trung bình và cao thì đ n b nh vi n (13,5% và 22%), đ n tr m y t xã (22,5% và 16,8%)

K t qu nghiên c u theo dõi đi m m t s t nh do B Y t ti n hành

n m 2001 - 2002 [17] cho th y: mi n B c s ng i nghèo b m không

đi u tr gì chi m 40%; 32% không có ti n ch a

Nhà n c c ng nh ngành y t r t quan tâm và đã có nhi u gi i pháp v

ch m sóc s c kho cho ng i nghèo nh ng cho đ n nay chúng ta v n ch a

Nghiên c u quá trình cung c p d ch v ch m sóc tr c sinh huy n C n

c - Long An [62] cho th y: Y u t s n có c a ph ng ti n khám thai, viên

s t, gi y th albumin ni u ch a đ y đ (97%), trong khi đó t t c ph n

đ u có kh n ng ti p c n v i d ch v Nh v y, t n đ ng c a d ch v ch m sóc s c kho cho ph n có thai tr c sinh đ a ph ng này chính là s d ng

hi u qu

Báo cáo c a s Y t t nh Thanh Hoá [63] v tính bao ph c a d ch v

ch m sóc tr c sinh cho th y y u t s n có ch đ t 86%, trong khi đó y u t

ti p c n và s d ng là 100%, t n đ ng c a d ch v ch m sóc ph n có thai

tr c sinh v n là t l s d ng hi u qu (66%)

18

* V n hoá - xã h i: Trình đ hi u bi t c a ng i m, ng i ch gia đình

có nh h ng r t l n t i quy t đ nh x lý khi b m đau và thông qua đó nh

h ng gián ti p t i l a ch n DVYT Y u t v n hoá - xã h i còn ch u s tác

đ ng c a phong t c t p quán: Cúng bái tr tà ma, kiêng khem, đ t i nhà,

* Kinh t h c: Cách đ c p này d a trên nh n đ nh r ng con ng i khi

ph i l a ch n m t d ch v nào đó, ph i luôn tuân theo các nguyên lý kinh t

h c nh m đ t đ c l i ích t i đa v i m c chi phí có th b ra

* Nhân h c: C s c a cách đ c p này là s l a ch n c th c a ng i

dân đ c xem là k t qu c a quá trình ra nh ng quy t đ nh nhi u b c Do v y, các mô hình phát tri n t cách đ c p này còn có tên là mô hình lý thuy t quy t đ nh

* Mô hình quy t đ nh: Cách đ c p này t p trung vào vi c xem xét đ ng th i

s tác đ ng c a t p h p các bi n gi i thích s l a ch n DVYT c a ng i dân

1.4.4.4 M i liên quan gi a y u t ti p c n và s d ng d ch v y t

V m t lý lu n, h th ng y t đ c c u thành b i nh ng c s cung c p DVYT, ng i s d ng DVYT và h th ng pháp lý c ng nh môi tr ng, kinh

t xã h i chi ph i m i quan h gi a bên cung và bên c u N u bên cung thi u các ngu n l c c n thi t, t ch c và qu n lý d ch v ch m sóc s c kho không

t t s d n đ n hi u qu s d ng ngu n l c th p và nh h ng đ n s c kho

c ng đ ng N u bên “c u” không có nhu c u đúng, không ch p nh n, không

s d ng các DVYT mà bên “cung” s n sàng cung c p, có ngh a là không tham gia vào h th ng y t công c ng thì d n t i lãng phí ngu n l c và hi u

qu các d ch v ch m sóc s c kho c ng đ ng c ng b h n ch

19

1.4.4.5 Tình hình s d ng d ch v y t n gi i

Nghiên c u c a Bùi Thanh Tâm Thái Bình [64] cho th y: Thái Bình

h th ng y t c a Nhà n c m i ch thu hút đ c 54% các tr ng h p m, có 44,9% ch a b nh tr m y t xã; 9,77% đ n b nh vi n ho c phòng khám đa khoa khu v c; 23,13% t ch a, còn 13,5% không ch a gì

T l s d ng d ch v y t c b n gi a các nhóm thu nh p khác nhau không gi ng nhau, ng i nghèo có xu h ng s d ng d ch v tr m y t xã nhi u h n các đ i t ng khác, trong khi đó ng i giàu có xu h ng s d ng

d ch v t nhi u h n [67], [68], [70]

các n c công nghi p phát tri n, n gi i s d ng d ch v y t nhi u

h n nam gi i [77]

Vi t Nam, liên quan gi i và s d ng d ch v y t còn r t ít tài li u đ

c p đ n Tuy nhiên, có th đoán bi t r ng trong đi u ki n kinh t xã h i hi n nay nhi u ph n s ng khu v c nông thôn mi n núi khó có đi u ki n ti p

c n d ch v y t có ch t l ng

i u tra t l s d ng d ch v c b n hàng n m (không k b nh vi n) trên đ u ng i theo gi i và tu i cho th y: m i l a tu i, n gi i đ u s d ng

d ch v y t cao h n nam gi i [70]

Nghiên c u c a Tr ng Vi t D ng [34], [66] cho th y: N gi i th ng mua thu c t ch a b nh cao h n nam gi i (38,7% so v i 25,2%) Trong khi

đó, nam gi i có t l đ n b nh vi n cao h n n gi i (23,2% so v i 18,1%)

S d ng d ch v ch m sóc tr c sinh

Theo T ch c Y t th gi i, tình hình ch m sóc tr c và trong sinh c a

ph n các n c đang phát tri n và các n c phát tri n còn th p so v i nhu

c u Ch có m t n a ph n 15 đ n 49 tu i Nam Á và các n c kém phát tri n đ c khám thai [90] Tr c Cairo (H i ngh qu c t v dân s và phát tri n t i Ai C p), 43% ph n không đ c khám thai, 15% các tr ng h p đ không đ c y t h tr , 43% đ t i nhà; 46,5% đ do bà đ dân gian ho c y t thôn b n đ , ch có 9,2% đ do cán b tuy n huy n và t nh th c hi n Sau Cairo thì tình hình s d ng d ch v ch m sóc thai s n đã có s c i thi n, s

20

l n khám thai trung bình là 1,4; t l ph n có thai đ c tiêm u n ván 2 l n trong thai k là 82,1%; t l thai ph đ t i nhà là 50%, t l đ đ c cán b y

t h tr 88% [13], [97]

Các s li u đi u tra cho th y vi c s d ng d ch v ch m sóc thai nghén

có chi u h ng gia t ng theo th i gian, ngh a là t ng theo m c đ i s ng chung, theo m c h c th c và hi u bi t t ng d n ph n trong tình hình phát tri n kinh t xã h i chung c a c đ t n c [67], [69], [70]

i u tra y t nhân kh u h c c a U ban qu c gia dân s k ho ch hoá gia đình, D án dân s s c kho gia đình cho th y: 56% ph n có thai đ ng ký

ch m sóc tr c sinh và s l n khám thai trung bình là 1,6; kho ng 1/3 s ph

n sinh con t i nhà [80]

M c dù t l khám thai Vi t Nam còn th p h n nhi u so v i các n c công nghi p và các n c thu c Thái Bình D ng nh ng đã đ t g n t i m c chung c a th gi i T l ph n khi đ đ c ng i có chuyên môn h tr đã

đ t m c khá cao, cao h n r t nhi u so v i các n c đang phát tri n và các

n c kém phát tri n, ch kém các n c công nghi p [64], [98]

Theo V S c kh e sinh s n B Y t , t l ph n có thai đ c khám thai

t 3 l n tr lên trong c n c đ t 87,9% ; t l ph n có thai tiêm phòng u n ván đ 2 l n đ t 92% [23]

D ch v ch m sóc trong và sau sinh

Ch m sóc sau sinh c ng quan tr ng không kém tr c sinh, nó giúp ki m tra s c kho thai ph , phát hi n ng n ng a và đi u tr bi n ch ng sau sinh k p

th i Công tác này không ph thu c các s n ph , mà nó ph thu c hoàn toàn vào ng i cung c p d ch v y t

Theo báo cáo c a B Y t : T l đ có chuyên môn tr giúp n m 2004 c

n c đ t 87,9%; cao nh t là đ ng b ng sông H ng (97%), sau đó là duyên h i

mi n Trung, ông Nam B , th p nh t là mi n núi phía B c (73,1%) [23]

C ng trong báo cáo này, tình hình t vong s n ph còn cao, mà nguyên nhân chính có liên quan đ n cung c p và s d ng d ch v y t Có 90% tr ng

h p t vong m là do thi u h t trong h th ng ch m sóc s n ph [23]

21

1.5 Công tác khám ch a b nh t i tuy n y t c s

1.5.1 M t s nghiên c u v khám ch a b nh tuy n y t c s t i Vi t Nam

Theo nh n đ nh c a T ch c Y t Th gi i [12], [60]: M c đ s d ng

d ch v t i tr m y t xã c a chúng ta còn m c th p và trung bình Trong khi

đó, nhu c u v ch m sóc s c kho c a nhân dân là r t l n

Theo k t qu đi u tra c a B Y t [9]: Cách x trí c a ng i dân khi b

m r t khác nhau S l a ch n cao h n c là t mua thu c v ch a T l này

b nh vi n huy n 15,6%, t ch a là 18,3%, đ n y t t nhân 38,9%, có 6,9%

h gia đình ch a b nh b ng hình th c cúng bái Nghiên c u này c ng cho

th y: Ng i nghèo th ng ch n th y lang (g p 3 l n) ho c mua thu c t ch a (g p 2 l n so v i ng i giàu) Ng c l i, nh ng ng i giàu th ng ch n y t

t nhân ho c YTCS và đ n b nh vi n Các y u t nh h ng đ n l a ch n c

s KCB là chuyên môn gi i, thái đ ph c v t t và g n nhà Các lý do c n tr

ng i dân ti p c n v i YTCS là không tin t ng vào trình đ chuyên môn c a cán b y t , thi u thu c và ph ng ti n KCB, gi m c a không thu n l i Ngoài ra y u t kinh t , phong t c t p quán c ng c n tr ng i dân ti p c n

d ch v y t

1.5.2 M t s nghiên c u các t nh mi n núi phía B c

K t qu nghiên c u c a D ng Huy Li u (1996) [46] v CSSKB nông thôn phía B c cho th y: T l các xã có c s y t chi m 93,93%, trong

đó ch có 24,2% c s nhà tr m đ c đánh giá là t t

22

Nghiên c u c a Nguy n Thành Trung (2000) v ho t đ ng y t c s t i

t nh Thái Nguyên cho th y [71]: T l ng i m mua thu c t đi u tr t i nhà

là 41,7%; t l ng i m không đi u tr gì 16,1%; t l đ n khám và đi u tr

t i tr m y t là 32,8%; t l bà m sinh con t i nhà chi m 36,1%; t l khám thai đ 3 l n đ t 46,3%

Nghiên c u c a àm Kh i Hoàn (2000) [38] v th c tr ng ho t đ ng c a các TYT mi n núi cho k t qu : Ngu n l c còn y u, ch t l ng chuyên môn th p, s

d ng d ch v y t t i TYT th p (23,13%); t l ng i m không đi u tr gì chi m 26,97%; t l cúng bái khi m đau là 4,5%; t l đ t i nhà cao (67,93%)

K t qu c a Nguy n Th Hoài Nga (2001) nghiên c u t i huy n Sóc S n,

Hà N i [54]: T l ng i dân l a ch n TYT là n i khám ch a b nh đ u tiên khi b m ch chi m 19,6%; có 92% bác s công tác t i TYT xã đ c đào t o

h chuyên tu; 40% bác s có nguy n v ng đ c đào t o thêm v chuyên môn

và có chính sách đãi ng t t h n

Nghiên c u c a Nguy n Th L ng (2002) [49] v đ c đi m nhân kh u

h c và nhu c u, s d ng d ch v y t t i ba t nh mi n núi, đ ng b ng và đô th cho k t qu : Có s khác bi t v l a ch n s d ng d ch v y t đ ng b ng, cách l a ch n ch y u là mua thu c v ch a, sau đó m i đ n TYT xã và khám

ch a b nh ngo i trú mi n núi, thì ch n đ u tiên là đ n TYT, sau đó là t mua thu c v ch a, cu i cùng là đi u tr n i trú t i b nh vi n đô th , ph

bi n là t mua thu c v ch a, th đ n là khám ch a b nh ngo i trú, r t ít đ n TYT xã ph ng

Nguy n Thành Trung (2002) th nghi m mô hình nhà y t b n cho vùng cao mi n núi, vùng dân t c thi u s đã ch ra [72]: 34,92% ng i dân t mua thu c tân d c v đi u tr ; 15,08% đ n khám và đi u tr t i tr m y t 9,92% cúng bái khi b m; 76,07% đ t i nhà; lý do không đ n tr m y t do khám

ch a b nh s sài (25%), b nh nh (50,87%), do quá xa (27,62%)

Theo k t qu c a V Hoài Nam (2003) [53], nhu c u khám ch a b nh

c a ng i dân khá cao, t l h gia đình có ng i m là 31,3%; b nh th ng

g p nh t tuy n xã là nhi m khu n hô h p (58,9%) N có nhu c u khám

ch a b nh (53,3%) cao h n nam (46,7%) Ng i dân ti p c n TYT xã ch

23

y u là đi b (56,8%), kho ng 29% h gia đình khó ti p c n v i TYT xã vì

đ ng khó đi; có 29,3% t mua thu c ch a b nh

Nghiên c u c a Kh ng Th Ng c Mai (2003) [50] v đánh giá hi u qu

ch m sóc tr em m t s b n vùng cao mi n núi cho th y: Vai trò c a nhân viên y t thôn b n là r t c n thi t trong vi c tuyên truy n v n đ ng th c hi n các ch ng trình y t v ch m sóc s c kho bà m và tr em; gi m t l cúng bái t 8,97% xu ng còn 1,14%; gi m t l tr b m không đi khám b nh t 35,62% xu ng 0%

K t qu nghiên c u c a V Thanh Hi n (2003) v ch m sóc s c kho ban đ u cho ng i nghèo t nh Hà Giang cho th y [37]: T l h gia đình có

ng i m còn cao (40,7%) Ng i dân khi b m ch y u là mua thu c v t

ch a T l ng i m đ n KCB t i TYT xã còn th p (23,8%), lý do không đ n TYT ph n l n là do quá xa và m t th i gian ch đ i

Nghiên c u c a inh Hùng Minh (2004) [52] v ho t đ ng khám ch a

b nh t i th xã Móng Cái t nh Qu ng Ninh cho th y: T l có ng i m trong 2

24

tr c sinh t t là 30%; t l bà m đ t i nhà là 30,7%; t l bà m b tai bi n

s n khoa 6,6%; t l bà m sau đ đ c nhân viên y t ch m sóc là 19,5%

Lê V n Thêm (2007) [65] nghiên c u v th c tr ng ho t đ ng c a bác s

t i tr m y t xã cho th y: a s bác s công tác t i tr m y t xã đ c đào t o

h chuyên tu (93,5%) Có 12% - 21,7% bác s không bi t/không tr l i v

ki n th c ch n đoán và x trí m t s b nh thông th ng Lý do không hoàn thành trách nhi m là do thi u trang thi t b (35,9%), thu nh p th p (31,5%), thi u thu c (14,1%), thi u ki n th c (16,3%)

1.5.3 Các nghiên c u đã ti n hành B c K n

Nghiên c u v th c tr ng nhu c u ch m sóc s c kho và s d ng DVYT

t i 2 xã mi n núi huy n Ch n, B c K n, tác gi Hà Vi t ông (2000) [32] cho th y: Nhu c u ch m sóc y t c a tr em d i 5 tu i là cao nh t (28,45%);

t l ng i dân b b nh nh ng không đi khám ch a b nh là 22,7%

Tác gi Nguy n Thiên L (2003) [48], nghiên c u v công tác KCB cho

ng i nghèo t i 5 b nh vi n t nh B c K n: S ng i nghèo không có kh

n ng chi tr vi n phí chi m t l cao, có t i 41,1% ph i đi vay m n; 17,6%

ph i bán đ đ c trong gia đình i b ph n ng i nghèo là ng i dân t c thi u s (95,2%) có trình đ v n hóa th p Có 54,6% ng i nghèo không đi u

tr gì; 10% t mua thu c; 33,7% đ n tr m y t xã; b nh nhân ng i nghèo g p nhi u khó kh n trong ti p c n d ch v y t do đi l i khó kh n, xa c s y t Nguy n ình H c (2004) [41], nghiên c u v mô hình b nh t t c a tr

em ng i dân t c Dao cho th y: Nhóm b nh có t l m c cao nh t là suy dinh

d ng, b u c , còi x ng (45,3%), ti p đ n là nhi m ký sinh trùng (33,3%)

và nhóm b nh nhi m khu n hô h p (29,7%)

1.6 M t s nghiên c u v s d ng d ch v y t các n c khác

Theo T ch c Y t Th gi i, có kho ng 80% - 90% b nh nhân ngo i trú tìm ki m gi i pháp y t có th gi i quy t t i nhà Ch có 10% - 15% đ c gi i quy t khi đ n các bác s đa khoa và các đ n v s c kho ngo i vi [88]

25

Sau khi mô hình Andersen đ c đ a ra, m t lo t các nghiên c u M

đã áp d ng mô hình này và có đi u ch nh, bi n đ i v nghiên c u ti p c n và

s d ng d ch v y t c a ng i dân Các nghiên c u đ u cho bi t quy t đ nh

c a ng i b nh đi đâu, làm gì khi m ph thu c khá nhi u vào ch t l ng, giá thành và lo i b nh, m c đ b nh c ng nh kho ng cách và kh n ng ti p c n

s h ph i bán tài s n đi đ có ti n chi tr KCB và 3,3% s h ph i nh đ n

s c u tr c a Chính ph dành cho b nh t t [98]

t i xã ôn Phong và xã D ng Phong, huy n B ch Thông, t nh B c K n

Cách ch n đ a đi m: Ch n ch đích huy n B ch Thông vì đây là huy n có

s ng i Dao sinh s ng đông nh t trong t nh, sau đó ch n ch đích 2 xã ôn Phong và D ng Phong vì đây là hai xã có s ng i Dao đông nh t huy n

B c K n là t nh mi n núi vùng cao, cách th đô Hà N i 170 km v phía B c Toàn t nh bao g m 1 th xã, 7 huy n, 122 xã (ph ng, th tr n)

nhiên c n c Phía B c giáp t nh Cao B ng, phía Nam giáp t nh Thái Nguyên, phía ông giáp t nh L ng S n và phía Tây giáp t nh Tuyên Quang Dân s toàn t nh là 295.296 ng i, trong đó ng i Dao chi m 16,5% Huy n

B ch Thông là 30.228 ng i, trong đó có 1.086 h ng i Dao chi m 14,41% dân s toàn huy n, đ ng th i là huy n có s ng i Dao sinh s ng đông nh t

t nh Huy n B ch Thông có 16 xã và 1 th tr n, trong đó xã ôn Phong và xã

D ng Phong đ c x p vào xã mi n núi vùng cao, đ c bi t khó kh n (khu

v c III) c a t nh ây c ng là 2 xã có s ng i Dao s ng t p trung đông nh t

t nh, kho ng trên 40% [83] Xã ôn Phong có 10 thôn, thôn xa nh t cách

- Mô t c t ngang k t h p đ nh l ng và đ nh tính PRA (Participatory

Rural Appraisal - ph ng pháp đánh giá nhanh có s tham gia c a c ng đ ng)

- Ph ng pháp phân tích: ánh giá c s y t thông qua 5 ch s logic (ti p c n, s n có, s d ng, s d ng đ và s d ng hi u qu ) và ca b nh m u

2.3.2 Ch n m u

Cách ch n m u: Có ch đích

C m u: T t c ph n ng i Dao t 15 đ n 49 tu i có ch ng t i 2 xã nghiên c u, g m 329 ng i, trong đó có 80 ph n có con nh d i 5 tu i và/

ho c đang mang thai

2.3.3 Phân tích các ph ng pháp nghiên c u đ c s d ng trong lu n án

mô t m t s thông tin chung v ph n ng i Dao, nghiên c u này đã áp

d ng ph ng pháp nghiên c u mô t , đi u tra c t ngang Ph ng pháp này cho th y b c tranh t ng th v các thông tin dân s , trình đ h c v n, đ c

đi m nhân kh u, nhà , ngu n n c sinh ho t, kho ng cách đ a lý t nhà đ n

tr m y t Tuy nhiên, không th d a vào ph ng pháp này đ phân tích chi ti t các y u t v n hoá - xã h i có liên quan nh th nào đ n các v n đ s c kho

c ng đ ng ng i Dao

mô t m t s đ c thù v n hoá c a ng i Dao, nghiên c u này áp

d ng ph ng pháp PRA: ây là ph ng pháp nghiên c u đ nh tính, đánh giá nhanh có s tham gia c a c ng đ ng Các k thu t đ c s d ng trong nghiên

c u là: Ph ng v n sâu, th o lu n nhóm, v b n đ (mapping), ch p nh, phân

lo i (ranking), câu chuy n k (life story), l ch mùa v (seasoning), ma tr n

28

(matrix) Ph ng pháp này cho k t qu nhanh, giúp đi đúng đ nh h ng vào các v n đ mà nghiên c u quan tâm, đ ng th i b xung các thông tin b ng hình nh, ghi âm, ch p l i các b n v , b ng x p lo i mà các ph ng pháp khác không có Lãnh đ o c ng đ ng, ng i dân và CBYT đ u đ c tham gia vào các k thu t trên nh m tìm ra nh ng b t c p, nh ng rào c n c a d ch v y

t c hai phía cung c p và s d ng DVYT, phân tích nhu c u, nguyên nhân

đ tìm ra gi i pháp nh m t ng c ng DVYT m t cách kh thi và hi u qu Tuy nhiên, h n ch c a ph ng pháp là các k thu t này ch ti n hành trên

m t ho c m t s nhóm nh ng i nên có th không mang tính đ i di n cho c

c ng đ ng

phân tích m t s y u t nh h ng đ n vi c s d ng d ch v y t c a

ph n ng i Dao t i đ a bàn nghiên c u và nh ng b t c p, rào c n trong CSSK ph n ng i Dao, c ng nh mô t nh ng khó kh n, thu n l i trong công tác CSSK ng i Dao, tìm hi u nhu c u, nguy n v ng c a ng i Dao, tìm hi u nh ng b t c p, rào c n trong ti p c n và s d ng d ch v y t c a

ng i Dao, các y u t nh h ng đ n s d ng d ch v y t c a ph n ng i Dao d a trên m t s khía c nh v n hoá - xã h i, nghiên c u này áp d ng k thu t ph ng v n sâu, th o lu n nhóm Các bu i th o lu n nhóm đ c ti n hành v i cùng m t n i dung cho 2 nhóm đ i t ng là CBYT và ph n ng i Dao đ tìm hi u thông tin hai chi u v phía cung c p d ch v y t và phía s

d ng d ch v y t nh m m c đích đ nh h ng cho m t s ho t đ ng t ng

c ng DVYT c a đ a ph ng

phân tích th c tr ng cung c p và s d ng d ch v y t , bên c nh

ph ng pháp nghiên c u h th ng y t kinh đi n (đi u tra c t ngang), nghiên

c u này áp d ng ph ng pháp đánh giá d a trên 5 ch s qua bi u đ CBM (bi u đ bao ph ): ây là ph ng pháp đ c B Y t và Unicef đang khuy n khích s d ng n c ta đ phân tích các khâu y u trong toàn b quá trình cung c p d ch v y t Ph ng pháp này đã l ng hoá các ch s c a t ng giai

đo n và đ c s p x p theo trình t logic: S n có  ti p c n  s d ng  s

d ng đ  s d ng hi u qu

29

N u không đ ngu n l c đ u vào (s n có) thì không có gì đ ho t đ ng

N u có đ ngu n l c đ u vào nh ng ng i dân không đ n đ c (ti p

c n) thì c ng không có các ho t đ ng CSSK

N u ng i dân đ n đ c nh ng không mu n s d ng ho c s d ng không đ y đ (s d ng, s d ng đ ) thì c ng không có hi u qu

ng i dân Không nh ng th , thông qua bi u đ CBM, các nhà nghiên c u chính sách, các nhà nghiên c u ngoài ngành Y có th d dàng và nhanh chóng

n m b t đ c xu h ng c a lo i d ch v : T t lên hay x u đi, đ c c i thi n hay không c i thi n Tuy nhiên h n ch c a ph ng pháp này là ch a cung

c p đ các thông tin v ch t l ng d ch v và không chính xác do m t s công th c tính toán d a trên các con s c tính Chính vì v y, r t c n thi t

ph i b xung ph ng pháp n a, đó là ph ng pháp “ca b nh m u” (Paper case) ây là ph ng pháp c a các chuyên gia WB (World Bank) s d ng trong đánh giá ch t l ng d ch v khám ch a b nh

đánh giá ki n th c và k n ng ch m sóc s c kho sinh s n c a CBYT, nghiên c u này s d ng b ng ki m (Check list) thông qua ph ng pháp “ca b nh m u” đ bi t đ c th c ch t v trình đ chuyên môn c a CBYT t i th i đi m đi u tra

Ngoài ra, ph ng pháp giám sát và theo dõi 12 l n trong 12 tháng liên

ti p (m i tháng m t l n) đ i v i d ch v CSSK cho ph n có thai tr c, trong và sau sinh k t h p v i ph ng pháp CBM đ tìm hi u xem có s chênh

l ch gi a theo dõi tr c ti p v i s li u báo cáo đ c l y s sách t i TYT hay không? n u có, thì do nguyên nhân gì? hay do m t s công th c tính toán d a

- Tài s n trong gia đình -Ph ng ti n giao thông

4 V n hóa tinh th n Các nghi l c a ng i Dao liên

quan đ n s c kho và vai trò c a

th y cúng

Ph ng v n sâu Quan sát

5 Giá tr dân gian Các bài thu c dân gian có tác

d ng phòng và ch a b nh cho

ph n và tr em

Ph ng v n sâu Quan sát

- % lo i hình đào t o, chuyên ngành, thâm niên c a CBYT

- % TYT có phòng ch c n ng,

đi n, n c, h xí h p v sinh

- % TYT có huy t áp, ng

i u tra

7 Trình đ chuyên môn c a CBYT v

11 Ngu n thông tin y

t , lý do không đi khám b nh, chi phí cho đ t m

Th o lu n nhóm

3 M t s y u t

VH-XH liên quan đ n CSSK c a ph n

- 5 nhóm ch s logic

- % làm nghi l , % kiêng khem, % dùng thu c dân t c -

Mô t các y u t VH-XH b ng

k t qu đ nh tính

- % tr d i 1 tu i ch t, % tr tiêm ch ng

33

2.5.2 T p hu n cán b đi u tra

- i u tra h gia đình: Cán b đi u tra là nhân viên y t thôn b n t i hai

xã nghiên c u, g m 9 ng i Tr c khi đi u tra, t t c cán b đi u tra đã đ c

t p hu n k v phi u đi u tra

- Các k thu t nghiên c u đ nh l ng: Do tác gi lu n án và các cán b là gi ng viên b môn Y h c c ng đ ng tr ng i h c Y D c Thái Nguyên th c hi n

- i u tra t i tr m y t : Theo s li u, s sách, báo cáo c a tr m y t

- ánh giá ki n th c v ch m sóc s c kho sinh s n c a cán b y t t i

tr m y t : Theo “ca b nh m u” có s n, th i gian 45 phút

- ánh giá k n ng v ch m sóc s c kho sinh s n c a cán b y t t i tr m

ng i tham gia

+ K thu t v b n đ (Mapping): M t nhóm do CBYT tham gia

+ K thu t ma tr n (Matrix), l ch mùa v (Seasoning), x p lo i (Ranking):

Do m t nhóm ph n ng i Dao 15 - 49 tu i (có ch ng) tham gia

+ K thu t “Life story”: Ghi l i câu chuy n k do 1 ph n ng i Dao k + K thu t quan sát, ch p nh: Ch p nh các s v t, hi n t ng quan sát

đ c t i c ng đ ng

34

2.5.4 Ph ng pháp thu th p s li u

- i u tra: Tr c khi đi đi u tra, t t c cán b đi u tra đ c t p hu n k

b phi u đi u tra, sau đó đi đi u tra th Ti n hành ch nh s a phi u đi u tra

ch a h p lý, cu i cùng m i ti n hành đi u tra th t

- Các nghiên c u đ nh tính (PRA): Do tác gi lu n án và các cán b b môn Y h c c ng đ ng tr ng i h c Y D c Thái Nguyên th c hi n ho c

h ng d n th c hi n

- Theo dõi liên ti p 12 tháng: Các cán b đi u tra đ c phát phi u t ng tháng, m i tháng đi đi u tra 1 l n vào tu n đ u tiên c a tháng, sau đó tr l i phi u đã đi u tra c a tháng tr c và nh n phi u đi u tra m i cho tháng ti p theo, c nh v y các phi u đ c phát ra và thu v trong 12 tháng liên ti p

2.6 Tiêu chu n đánh giá các ch s nghiên c u

2.6.1 Ch s v ho t đ ng tr m y t

Theo tiêu chu n xét công nh n đ t chu n Qu c gia v y t xã [2], [9]

2.6.2 Ch s đánh giá k t qu ho t đ ng ch m sóc s c kh e sinh s n giai đo n 2001 - 2010

Theo Quy t đ nh s 136/2000/Q - TT c a Th t ng Chính ph ngày 28/11/2000 [16]

2.6.3 Ch s ki n th c và th c hành c a cán b y t v CSSKSS

Các ch s này đ c đánh giá theo ca b nh m u và b ng ki m

- Trung bình: 5 - 6 đi m - Kém: 1 - 4 đi m

35

2.6.4 N m ch s logic

ánh giá 5 ch s logic (s n có, ti p c n, s d ng, s d ng đ , s d ng

hi u qu ) theo công th c do B Y t quy đ nh [20]

* Theo dõi ch m sóc s c kh e ph n có thai tr c sinh:

+ T l ngày s n có: Tính s ngày không s n có S ngày không s n có

là s ngày không có viên s t, gi y th albumin ni u (ho c dung d ch đ th ), phi u khám thai và huy t áp k trong k báo cáo t trong s giám sát S ngày không s n có là t ng s ngày không có m t ho c nhi u h n các th nêu trên Công th c:

(S ngày k báo cáo – S ngày không s n có) x 100

S ngày k báo cáo

Ngu n s li u: S sách, báo cáo c a tr m y t

+ T l ti p c n Công th c:

S ng i ti p c n x 100

T ng s dân Trong đó: S ng i ti p c n là t ng s dân s ng t i thôn mà th i gian đi

đ n tr m y t b ng ph ng ti n s n có thông th ng t i đa không quá m t gi

và m i tháng nh n đ c d ch v ch m sóc s c kh e ph n có thai ngo i tr m

ít nh t m t l n n u ph i đi xa h n m t gi (N u ph n l n dân trong thôn đ n

tr m d i m t gi ta coi luôn c thôn đó có th i gian đ n tr m d i m t gi

S dân  T su t sinh thô

2

N u có s ph n đ chính xác, không ph i tính s ph n c tính đ

Ngu n s li u: S khám thai, s đ , s sách, báo cáo c a tr m, phi u đi u tra

S khám thai đ là s ph n có thai đ c khám thai t 3 l n tr lên

tr c khi sinh vào b t k th i đi m nào

Ngu n s li u: S khám thai, s đ , s sách, báo cáo c a tr m, phi u đi u tra

Ngu n s li u: S khám thai, s đ , s sách, báo cáo c a tr m, phi u đi u tra

* Theo dõi ch m sóc s c kh e ph n trong và sau sinh:

+ T l ngày s n có: Tính s ngày không s n có: S ngày không có

oxytocin, ph ng ti n đ ti t trùng, d ng c đ đ trong k báo cáo t trong

s giám sát S ngày không s n có là t ng s ngày không có m t ho c nhi u

h n các th nêu trên Công th c:

(S ngày k báo cáo – S ngày không s n có) x 100

S ngày k báo cáo

Ngu n s li u: S sách, báo cáo c a tr m y t

37

+ T l s d ng đ Công th c:

S đ c ch m sóc đ x 100

S ph n c tính đ

S đ c ch m sóc đ là s ph n tr c khi sinh đ c khám thai ít nh t

3 l n, đ c CBYT đ đ và đ c nh n ch m sóc sau sinh (ít nh t 2 l n trong vòng 42 ngày sau sinh)

Ngu n s li u: S đ , s khám thai, s sách, báo cáo c a tr m y t , phi u

đ đ ) trong k báo cáo

Ngu n s li u: S khám thai, s đ , s sách, báo cáo c a tr m y t , phi u

đi u tra

* Theo dõi d ch v tiêm ch ng m r ng cho tr em:

+ T l ngày s n có: Tính s ngày không s n có: S ngày không có

vitamin A, cân tr em, bi u đ t ng tr ng, nhi t k theo dõi b o qu n v c xin

t i tr m trong k báo cáo S ngày không s n có là t ng s ngày không có m t

ho c nhi u h n nh ng th nêu trên Công th c:

(S ngày k báo cáo – S ngày không s n có) x 100

S ngày k báo cáo

Ngu n s li u: S sách, báo cáo c a tr m y t

+ T l ti p c n Công th c:

S ng i ti p c n x 100

T ng s dân

38

Trong đó: S ng i ti p c n là t ng s dân s ng t i thôn mà th i gian đi

đ n tr m y t b ng ph ng ti n s n có thông th ng t i đa không quá m t gi Cho r ng, khi ng i dân nói chung ti p c n đ c t i d ch v y t thì tr em

c ng ti p c n đ c các d ch v ch m sóc s c kh e tr em

Ngu n s li u: B n đ phân b dân c xã, s sách, báo cáo c a tr m y t ,

phi u đi u tra

+ T l s d ng Công th c:

S tr đ c tiêm ch ng x 100

S tr sinh ( c tính) Trong đó, s tr sinh c tính trong 6 tháng tính theo công th c:

S dân x T su t sinh thô

Ngu n s li u: S sách, báo cáo c a tr m, phi u đi u tra

+ T l s d ng hi u qu Công th c:

T l s d ng hi u qu = T l s d ng đ x i m dây chuy n l nh Tính đi m dây chuy n l nh theo công th c:

(S ngày b o qu n v c xin t i xã – S ngày không đ m b o) x 100

S ngày b o qu n v c xin t i xã Xác đ nh s ngày không đ m b o: Là t ng s ngày mà nhi t đ n m

v i nhau nh : đích, s n có, ti p c n, s d ng, s d ng đ , s d ng hi u qu

Bi u đ đ c v khi n i các k t qu tính toán t l các y u t đích, s n có,

ti p c n, s d ng, s d ng đ , s d ng hi u qu đã đ t đ c trong k theo dõi

c a l nh v c ch m sóc s c kho l i v i nhau N u đ ng đi c a bi u đ có xu

h ng xu ng d c có ngh a là công tác ch m sóc s c kho trong c ng đ ng có

v n đ c n gi i quy t M c đ xu ng d c càng nhi u thì công tác ch m sóc s c kho c ng đ ng càng có nhi u v n đ và c n đ c u tiên gi i quy t M c đ

- T i hai xã nghiên c u: S h ng i Dao chi m h n 40% dân s hai xã,

t l h Dao nghèo t i hai xã nghiên c u cao h n so v i toàn huy n (42,9% so

v i 30,03% n m 2009)