Vịnh sử trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du

Các "nhân vật lịch sử" được nhắc đến trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, cho em xin được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tớithầy Trần Nho Thìn, người đã tận tình giúp đỡ em trong quá trình làm đề tàiniên luận này

Đồng thời em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới tập thể các thầy cô giáotrong khoa Văn học, trường Đại Học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn và cácbạn đã tận tình động viên và giúp đỡ em trong quá trình làm niên luận

Trong quá trình thực hiện, do nhiều yếu tố khách quan và chủ quan, nên bàiniên luận của em còn nhiều thiếu sót Bởi vậy, kính mong quý thầy cô và cácbạn góp ý và sửa chữa để niên luận ngày càng hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!!!

Hà Nội ngày 20 tháng 12 năm 2012

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài………

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài………

3 Đối tượng nghiên cứu………

4 Phạm vi nghiên cứu………

5 Phương pháp nghiên cứu………

6 Bố cục đề tài………

7 Quy ước trình bày………

NỘI DUNG………

Chương 1: Các “nhân vật lịch sử” được nhắc đến trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du………

1 Một vài nét về thơ vịnh sử………

1.1 Khái niệm thơ vịnh sử………

1.2 Nội dung của thơ vịnh sử………

1.3 Những chặng đường phát triển của thơ vịnh sử………

1.4 Vai trò của thơ vịnh sử………

1.5 Ý nghĩa của việc sử dụng loại thơ vịnh sử…………

2 Các “nhân vật lịch sử” được nhắc đến trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du……….

2.1 Thống kê và mô tả………

2.2 Phân loại………

2.3 Nhận xét sơ bộ………

Chương 2: Các đề tài về “ nhân vật lịch sử” trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du……….

1 Các đề tài về nhân vật lịch sử………

1.1 Đề tài về những người tài hoa nhưng bạc mệnh…………

1.2 Đề tài về những bậc trung thần nghĩa sĩ, những vị vua anh minh và đức độ………

1.3 Đề tài về những tên “loạn thần tặc tử”, những tên hôn quân bạo chúa và những tướng giặc tàn bạo xâm lược Việt Nam………

1.4 Đề tài về những bậc cao sĩ, những viên quan đại thần cáo quan về quê ở ẩn để bảo toàn nhân cách………

1.5 Đề tài về những người phụ nữ tiết liệt………

2 Tổng hợp đánh giá………

Chương 3: Liên hệ, so sánh với Nguyễn Trãi………

1 So sánh giữa Nguyễn Trãi và Nguyễn Du trong việc sử dụng “các nhân vật lịch sử” làm chất liệu………

1.1 Những nhận xét khái quát về thơ viết về “nhân vật lịch sử” của Nguyễn Trãi và Nguyễn Du………

Nhận xét khái quát về thơ “ nhân vật lịch sử” của Nguyễn Trãi… Nhận xét khái quát về thơ viết về “nhân vật lịch sử” của Nguyễn Du………

Lý do so sánh Nguyễn Trãi và Nguyễn Du………

Sự giống nhau giữa hai nhà thơ Nguyễn Trãi và Nguyễn Du…

Sự khác nhau giữa Nguyễn Trãi và Nguyễn Du………

KẾT LUẬN………

TÀI LIỆU THAM KHẢO………

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nhắc đến Nguyễn Du là nhắc đến Truyện Kiều, những nhà nghiên cứu phê bình trước đây thường chỉ quan tâm đến Truyện Kiều – tác phẩm đánh dấu

tên tuổi của Nguyễn Du Có một thời đi đâu cũng thấy người ta bàn đến

Kiều, bình phẩm về Kiều Truyện Kiều thực sự đã trở thành một nguồn cảm

hứng lớn để các nhà nghiên cứu, phê bình, bình luận và đánh giá trên nhiềuphương diện khác nhau

Sự nghiệp sáng tác văn học của Nguyễn Du rất phong phú và đa dạng có cảthơ viết bằng chữ Hán và thơ viết bằng chữ Nôm Trong đó phần thơ viếtbằng chữ Hán được coi là những tác phẩm có giá trị, đó là những bức tranhkhắc họa tâm trạng của Nguyễn Du, với những băn khoăn, suy tư, nhữngcảm xúc phức tạp đan xen lẫn nhau

Thơ chữ Hán của Nguyễn Du là một vấn đề còn khá bí ẩn và thú vị Trước

đây người ta chỉ chú ý đến Truyện Kiều mà quên mất đi những giá trị của

những tập thơ chữ Hán Có thể thấy thông qua những tập thơ chữ Hán, sẽgiúp chúng ta có một cái nhìn sâu sắc về con người Nguyễn Du – một nhàthơ lớn của dân tộc Mặt khác có thể nhận thấy trong tập thơ chữ Hán củaNguyễn Du, ta thấy xuất hiện rất nhiều những “nhân vật lịch sử”, đó là mộtdụng ý sáng tạo của nhà thơ Bởi vậy, chúng tôi đã lấy các “nhân vật lịchsử” trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du làm đề tài cho bài nghiên cứu củamình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Có thể thấy Nguyễn Du đã trở thành một trong những đề tài đã từng tốn rấtnhiều giấy mực của những nhà nghiên cứu phê bình văn học ở cả trong và

ngoài nước Viết về Nguyễn Du người ta thường hay quan tâm đến Truyện

Kiều Nhưng về sau giới nghiên cứu phê bình văn học đã có những hướng

nghiên cứu mới về Nguyễn Du xoay quanh vấn đề “thơ chữ Hán”, đặc biệt

là việc sử dụng hàng loạt các “nhân vật lịch sử” như là chất liệu để sáng táctrong các bài thơ chữ Hán của mình

Đã có những công trình nghiên cứu về “những nhân vật lịch sử” trong thơchữ Hán của Nguyễn Du, có thể kể đến các công trình tiêu biểu như:

Tâm tình của Nguyễn Du qua một số bài thơ chữ Hán, Hoài Thanh,

TCVH, tháng 3, 1960 Đây là một chuyên luận nghiên cứu rất sâu sắc vàphác họa lên “bức chân dung nội tâm” của nhân vật trữ tình” Ở trong đó tácgiả nói nhiều đến các nhân vật lịch sử ở Trung Quốc và Việt Nam để thểhiện những tâm sự của mình

Nguyễn Du và thế giới nhân vật của ông trong thơ chữ Hán, Nguyễn Huệ

Chi, TCVH, tháng 11, 1996 Ở đây tác giả rất thành công trong việc pháthiện và phân tích các nhân vật phản diện cũng như những nhân vật chínhdiện trong tác phẩm Từ đó, tác giả cũng đưa ra những con số thống kê mộtcách cụ thể sự xuất hiện của các nhân vật đó trong các bài thơ khác nhau,…

Vì vậy mà Nguyễn Huệ Chi đã giúp người đọc có được cái nhìn khái quát vềcác “nhân vật lịch sử” trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du

Bên cạnh đó chúng ta phải kể đến bài viết Thơ chữ Hán Nguyễn Du và tâm

sự của nhà thơ, được viết trong cuốn Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII đến hết thế thế kỷ XIX do Nguyễn Lộc chủ biên, NXB GD Việt

Nam, 1976 Có thể nói đây là một bài viết rất sâu sắc về những tâm sự củaNguyễn Du qua những bài thơ chữ Hán Đọc những dòng viết sâu lắng, thiết

tha của tác giả, chúng ta như hình dung được một Nguyễn Du với những suy

tư trăn trở với những nỗi niềm thầm kín của bản thân về cuộc đời và conngười Viết về những “nhân vật lịch sử” của đất nước Trung Hoa, Nguyễn

Du đã thể hiện thái độ của mình đối với từng nhân vật, có yêu mến, kínhtrọng, có căm ghét, tức giận và có cả niềm đồng cảm , thương xót Đồng thờiqua bài viết này cũng cho chúng ta thấy được tấm lòng nhân đạo cao cả củanhà thơ khi viết về những người lao động nghèo khổ, cơ cực Phải là mộtngười am hiểu sâu sắc về Nguyễn Du và những sáng tác của ông thì NguyễnLộc mới viết nên những trang văn giàu cảm xúc và mãnh liệt như vậy

Ngoài ra còn có nhiều công trình nghiên cứu khác nữa như: Con người Nguyễn Du trong thơ chữ Hán, công trình của Xuân Diệu, hay Nguyễn

Du trong những bài thơ chữ Hán, công trình của Đào Xuân Quý, trích trong Nguyễn Du về tác gia và tác phẩm, NXB GD, 2003,… Tất cả những

công trình đó đều nhắc đến các “nhân vật lịch sử” trong thơ chữ Hán củaNguyễn Du, mục đích hướng tới của các công trình đó nhằm làm nổi bật lêncon người Nguyễn Du – nhân vật trữ tình chứ chưa đặt vấn đề này trở thành

hệ thống

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là các “nhân vật lịch sử” trong thơ chữHán của Nguyễn Du Theo đó, phạm vi nghiên cứu của chúng tôi sẽ là nhậndiện (tập hợp, thống kê, mô tả, phân loại, phân tích, đánh giá) các “nhân vậtlịch sử” trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du và có sự liên hệ, so sánh vớiNguyễn Trãi Tất nhiên, trong quá trình tiến hành, chúng tôi sẽ cố gắng mởrộng, liên hệ với một số câu thơ, bài thơ khác để làm rõ hơn vấn đề

4 Phạm vi tư liệu

Chúng tôi sử dụng tư liệu về văn hóa văn học của Trung Quốc và Việt Nam,

có liên quan đến các “nhân vật lịch sử” được nhắc đến trong các bài thơ chữHán của Nguyễn Du Qua việc tìm hiểu các nhân vật lịch sử trong tuyển tậpthơ chữ Hán của Nguyễn Du sẽ cho chúng ta hiểu được một cách sâu sắc vềcon người Nguyễn Du

5 Phương pháp nghiên cứu

Trên bình diện lý thuyết, chúng tôi tiếp cận đối tượng chủ yếu từ góc độ củavăn học so sánh và thi pháp học

Về mặt thao tác, chúng tôi đã sử dụng một số phương pháp như: thống kê,

mô tả, phân tích, so sánh – đối chiếu

Chương 3: Liên hệ so sánh với Nguyễn Trãi

7 Quy ước trình bày

Trong quá trình triển khai để cho rõ ràng, chúng tôi xin được viết innghiêng, đậm đối với tên những tập thơ, các bài thơ trong tập thơ, tất cảnhững tên tác phẩm, công trình nghiên cứu như: tác giả, nhà xuất bản, nămxuất bản chúng tôi sẽ ghi cụ thể ngay bên cạnh và viết hoa toàn bộ.

Còn danh mục tài liệu tham khảo được sắp xếp theo thứ tự a, b, c, ở cuốiNiên luận Ngoài ra, với những câu thơ chúng tôi chỉ trích vào trong ngoặckép và để cho tiện, sau phần trích dẫn câu thơ chữ Hán, chúng tôi có tríchdẫn cả phần dịch

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

1 Một vài nét về thơ “vịnh sử”

1.1 Khái niệm thơ “ vịnh sử”

Thơ “vịnh sử” là loại thơ vịnh truyện cũ, người xưa “làm thơ vịnh sử chủyếu là để gửi gắm cái ý khen chê” Cũng có thể tài khác thơ vịnh sử đượcsáng tác theo những quan niệm truyền thống, trong đó nổi bật là “tính chấtsùng cổ” và “tính chất giáo huấn" Đồng thời với tinh chất thể tài của nó, thơ

“vịnh sử” lại chịu ảnh hưởng của phong cách viết sử về mặt đánh giá nhânvật và sử dụng tư liệu lịch sử

Nội dung chủ yếu của thơ “vịnh sử”

Thơ “vịnh sử” không phải chỉ đơn thuần ghi lại nhân vật và biến cố theobiên niên sử, mà với hình thức thơ ca, thơ “vịnh sử’ nhằm soi sáng cảnhhưng thịnh hay suy vong của những triều đại đã qua, ghi lại những thànhcông và thất bại trong việc trị nước, phản ánh niềm ưu ái hoặc những hànhđộng xấu của những người trị nước, nêu lên những biểu tượng về số phậnmay mắn bất hạnh của con người để làm gương cho hậu thế Có thể nói thơ

“vịnh sử’ là những áng văn chương nhằm xác định giá trị của nhân vật, hoặc

sự kiện lịch sử dưới góc độ của một lý tưởng nhất định về cái đẹp

1.2 Những chặng đường phát triển của thơ “vịnh sử”

Đầu thế kỷ XV, Lí Tử Tấn có bài ca Pháp Vân cổ tự kí kể lại truyền thuyết

Man Nương Theo Lê Quý Đôn, bài thơ đó cũng “là thơ vịnh sử” Đến nửa

sau thế kỷ XV, thơ “vịnh sử” bắt đầu phát triển Tập Cổ tâm bách vịnh bằng

chữ Hán của Lê Thánh Tông nhằm ca tụng sự kiện, nhân vật Bắc sử

Từ thế kỷ XVI trở đi, thơ “vịnh sử” tiếp tục phát triển cả về số lượng và chấtlượng Ngoài Đặng Minh Khiêm, Đỗ Nhân, Hà Nhậm Đại,… thì Phùng

Khắc Khoan, Giáp Hải, Lê Công Triều… cũng có thơ vịnh sử để lại ThơNôm vịnh sử ra đời sau, nhưng khuynh hướng phát triển của thể tài lịch sử

đã dẫn tới sự hình thành thể loại diễn ca lịch sử.Trong thơ “vịnh sử” chữHán, nhân vật và sự kiện lich sử dân tộc đã chiếm vị trí chủ yếu Có những

thi tập chuyên vịnh về Nam sử Việt giám vịnh sử của Đặng Minh Khiêm là

tập thơ đầu tiên vịnh Nam sử có hệ thống

Có thể thấy các tập vịnh nhân vật Nam sử phần nhiều được viết theo thểthất ngôn tuyệt cú và trước phần thơ vịnh thường có tiểu dẫn truyện nhânvật, thơ nêu bật những nét chủ yếu, truyện dẫn thì ghi chép tường tận ngôn

từ, hành trạng của nhân vật Các tập thơ vịnh Bắc sử như Chuyết Trai vịnh

sử tập, Vịnh sử thi,… thường được viết theo thể thất ngôn bát cú và thường

không có truyện dẫn Thơ vịnh Nam sử khác với thơ vịnh Bắc sử chủ yếu là

ở khả năng thể hiện tính chất dân tộc của nội dung tác phẩm

1.3 Vai trò của thơ “vịnh sử”

Thơ “vịnh sử” chính là một trong những tiếng nói thể hiện được, ở một mức

độ nhất định, ý thức độc lập tự chủ bền vững và mạnh mẽ đó Sự phát triểncủa nó chứng tỏ yêu nước vẫn là một chủ đề quan trọng trong tác phẩm củatrí thức có tinh thần dân tộc này

Thơ “vịnh sử” đã thi ca hóa hầu hết những con người tài ba, kiệt xuất, cócông tích với dân, với nước, và qua những con người ấy, thơ “vịnh sử” đãphản ánh được truyền thống của dân tộc trên nhiều bình diện

1.4 Ý nghĩa của việc sử dụng thơ “vịnh sử”

Thơ “vịnh sử” nghiêm khắc lên án và phê phán bọn hôn quân bạo chúa, gianthần tặc tử, tin chắc rằng một ngày kia những kẻ có tội ác ấy sẽ bị trừng

phạt Đó là thái độ của nhà thơ, đồng thời cũng là thái độ chung của dân tộc,phù hợp với đạo lý, chính nghĩa.

Qua nhân vật lịch sử, tác giả đã thể hiện thái độ nhân sinh và phẩm chất đạođức Sự khen chê của họ vẫn mang tính chất thời sự, vẫn như khen chênhững hạng người trong xã hội đương thời

2 Các “nhân vật lịch sử” được nhắc đến trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du

2.1 Thống kê và mô tả

Để thấy được các nhân vật lịch sử xuất hiện trong tuyển tập thơ chữ Hán củaNguyễn Du, chúng tôi sẽ thực hiện khảo sát theo chiều dọc của tập thơ.Chúng tôi có in đậm tên của các “nhân vật lịch sử” trong bài thơ ở cột 3

Bảng 2.1.1 Bảng thống kê các nhân vật lịch sử được nhắc đến trong tập

thơ Thanh Hiên thi tập (Hay còn gọi là Thanh Hiên tiền hậu tập).

Nữ Nam

sử

Bắcsử

Minh Phi (Vương Chiêu Quân)

Vương Hiến Chi

và Ân Hạo (đời

Bảng 2.1.2 Bảng thống kê các nhân vật lịch sử được nhắc đến trong tập

thơ Nam trung tạp ngâm

Nữ Nam

sử

Bắcsử

1 Ngẫu hứng Trương Hàn (đời

3 Đại tác cựu thú

tự quy (làm thay

người đi thú lâu

Ban Siêu (đời

Đông Hán)

Liên Xưng và Quản Chi Phủ

năm mong về) (sách tả truyện)

2 Quỉ môn quan (cửa

ải quỉ môn)

Mã Viện (đời Đông

của vua Thuấn

x

8 Thương Ngô trúc

chi ca (ca điệu trúc

chi làm khi qua đất

13 Tam liệt miếu

(miếu ba liệt nữ)

Trương Thị, Quách Thị, Lưu Thị (đời

(đề sau tập thơ của

hai ông Vi, Lư)

hoài âm hầu (Âm

Hầu qua sông hoài

nhớ hoài)

Hoài Âm Hầu (Hàn

Tín)

27 Độ hoài hữu Văn

Thừa Tướng (qua

sông hoài nhớ

Văn Thừa Tướng)

Thiên Tường (đời

31 Hoàng Hà Trương khiên (đời

Hán)

32 Tỉ Can mộ (mộ Tỉ

Can)

(đài gảy đàn của Kê

Kê Thị Trung (Kê

Thiệu – con KêKhang) và Tấn HuệĐế

36 Liêm Pha bi (bia

của Liêm Pha)

51 Vinh Khải Kỳ thập

tuế xứ (Nơi Vinh

Vinh Khải Kỳ (Xuân thu)

đài (Đài đã phân

kinh của Thái tử

Minh)

Lương Chiêu Minh Thái tử (thời Nam Tống)

Hầu Cảnh ( tướng Đông Ngụy)

2.2 Phân loại

Sau khi khảo sát thống kê chúng tôi thấy trong tập thơ chữ Hán của mìnhNguyễn Du đã nhắc đến rất nhiều những nhân vật lịch sử, đó là những nhàthơ, nhà văn lỗi lạc như Khuất Nguyên, Đỗ Phủ, Lý Bạch, Âu Dương Tu,Liễu Tôn Nguyên Những bậc trung thần nghĩa sĩ của đất nước như Cù ThứcTrĩ , Khuất Nguyên, Nhạc Phi, Liêm Pha, Lạn Tương Như, Văn ThiênTường, Hàn Tín, Kê Thiệu, Giả Nghị Những người phụ nữ danh tiếngnhư Dương Quý Phi, Nga Hoàng và Nữ Anh và 3 người phụ nữ Trương Thị,Quách Thị và Lưu Thị (vợ của Cù Thức Trĩ, sống ở đời Minh) Rồi đếnnhững tên gian hùng, phản bội như Tô Tần, những tên xâm lược Việt Namnhư Mã Viện, Minh Thành Tổ và có cả Hoàng Sào, một vị lãnh tụ của phongtrào khởi nghĩa nông dân

2 3 Nhận xét sơ bộ

Qua bảng thống kê trên có thể thấy, đa phần các “nhân vật lịch sử” là nam,

số lượng các “nhân vật lịch sử” là nữ xuất hiện với tần số rất ít với 11/75(chiếm khoảng 14.7 %) Bên cạnh đó số lượng các “nhân vật lịch sử” thuộcNam sử cũng rất ít với tần số xuất hiện là 5/75 (chiếm khoảng 6.7 %), cònlại là các “nhân vật lịch sử” thuộc Bắc sử

Đồng thời những tên hôn quân bạo chúa, những “loạn thần tặc tử” cũngxuất hiện với một tần số thấp hơn so với những bậc trung thần nghĩa sĩ củađất nước (Mã Viện, Minh Thành Tổ, Tô Tần, vợ chồng Tần Cối…), còn chủyếu là những bậc trung thần nghĩa sĩ của mỗi triều đại (Lạn Tương Như,Liêm Pha, Giả Nghị, Nhạc Vũ Mục, Khuất Nguyên , Quản Trọng, Kê ThịTrung, Văn Thừa Tướng, Bùi Tấn Công, Tỉ Can, Cù Các Bộ, Cù ThứcTrĩ….)

CHƯƠNG HAI

CÁC ĐỀ TÀI VỀ “NHÂN VẬT LỊCH SỬ” TRONG THƠ CHỮ HÁN

CỦA NGUYỄN DU