Đề cương Học phần triết học mác lênin 1 Tên học phần Triết học Mác Lênin 2 Số đơn vị học trình 6 (90 tiết) 3 Phân bổ thời gian Lên lớp 45 tiết Thảo luận trên lớp 45 tiết 4 Điều kiện tiên quyết Đã học[.]
Trang 1- Thảo luận trên lớp: 45 tiết
4 Điều kiện tiên quyết: Đã học triết học ở các trường
đại học
5 Mục tiêu học phần:
- Tri thức: Nâng cao, làm sâu sắc thêm các kiến thức cơbản về triết học Mác - Lênin và ý nghĩa thế giới quan, phươngpháp luận của các kiến thức này;
- Kỹ năng: Rèn luyện khả năng nghiên cứu lý luận vàvận dụng lý luận để phân tích các vấn đề thực tiễn;
- Tư tưởng: Bồi dưỡng thế giới quan duy vật biện chứng
và nhân sinh quan cộng sản chủ nghĩa
6 Tài liệu học tập:
- Giáo trình triết học (phần DVBC và DVLS) do Viện Triếthọc, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh biên soạn và xuấtbản từ năm 2000 đến 2006
- Các tác phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I Lênin, cácsách chuyên khảo và tài liệu tham khảo khác có liên quan dogiảng viên giới thiệu, chỉ dẫn trước khi lên lớp
7 Nhiệm vụ của học viên:
Phải đọc, nghiên cứu trước giáo trình, đề cương bàigiảng, tài liệu tham khảo, ghi chép, tích cực chuẩn bị các ý
Trang 2kiến, chủ động đề xuất các vấn đề trong quá trình nghegiảng, thảo luận Chuẩn bị xêmina và đọc, sưu tầm các tư liệu
có liên quan đến bài giảng theo yêu cầu và hướng dẫn củagiảng viên
8 Hệ thống bài giảng:
Trang 3Bài 1
Sự ra đời và vai trò của triết học Mác - Lênin
trong thế giới hiện đại
(Lên lớp 5 tiết: giảng 2,5 tiết; thảo luận 2,5 tiết)
nội dung
1 Sự ra đời của triết học mác-xít là một tất yếu khách quan
1.1 Tất yếu kinh tế - xã hội
- Sự biến đổi của tình hình kinh tế - xã hội thế kỷ XIX
- Nhu cầu giải phóng và phát triển xã hội
1.2 Sự bất cập của các lý thuyết xã hội
- Lý luận triết học
- Lý luận kinh tế cổ điển
- Lý luận về chủ nghĩa xã hội
1.3 Sự phát triển của khoa học tự nhiên
- Sự phát triển của khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XVIIIđầu thế kỷ XIX
- Sự phát triển của khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XIXđầu thế kỷ XX
2 Các giai đoạn phát triển chủ yếu của triết học Mác - Lênin
2.1 Giai đoạn Mác - Ăngghen
- Giai đoạn 1841 - 1848
- Giai đoạn 1848 -1895
2.2 Giai đoạn Lênin
Trang 4- Giai đoạn trước cách mạng Tháng Mười Nga
- Giai đoạn sau cách mạng Tháng Mười Nga
2.3 Giai đoạn sau Lênin
3 Vai trò của triết học Mác - Lênin trong thế giới hiện đại
3.1 Vai trò của triết học Mác-Lênin từ thế kỷ XIX đến cuối thế kỷ XX
- Vai trò của triết học Mác-Lênin đối với phong trào côngnhân ở các nước TBCN
- Vai trò của triết học Mác - Lênin đối với phong trào giảiphóng dân tộc
- Vai trò của triết học Mác - Lênin trong cuộc đấu tranhcho hòa bình và tiến bộ xã hội
3.2 Vai trò của triết học Mác - Lênin cuối thế kỷ
tài liệu bắt buộc đọc
Trang 5- Hội đồng lý luận Trung ương, Giáo trình triết học, Nxb
CTQG, H, 1999, tr 131-164
- Viện Triết học, Học viện CTQG Hồ Chí Minh, Giáo trình
triết học Mác - Lênin (Phần chủ nghĩa duy vật biện chứng) dùng cho hệ cao cấp lý luận chính trị, Nxb LLCT, 2003, tr.1-7
- C Mác - Ph Ăng-ghen, Toàn tập, T.23, Nxb CTQG, H,
tr 35
Trang 6- Quan niệm duy vật trong triết học Trung Quốc
- Quan niệm duy vật của các nhà triết học phương Tây
1.2 Chủ nghĩa duy vật thời Cận đại
- Quan niệm về vật chất và ý thức ở thế kỷ XVII - XVIII
- Quan niệm về vật chất và ý thức trong triết học cổđiển Đức
2 Quan niệm về vật chất và ý thức của triết học Mác-xít
2.1 Quá trình hình thành và phát triển của chủ nghĩa duy vật mác-xít
- Sự ra đời và phát triển chủ nghĩa duy vật mác-xít liênquan với hoạt động khoa học và thực tiễn của Mác, Ăngghen,Lênin
- Chủ nghĩa duy vật mác-xít ra đời trên cơ sở kế thừa cóphê phán các thành tựu của chủ nghĩa duy vật thời cổ đại,chủ nghĩa duy vật Anh, Pháp thế kỷ XVII, XVIII, chủ nghĩa duyvật trong triết học cổ điển Đức và khái quát những thành tựu
Trang 7của thực tiễn và khoa học tự nhiên hiện đại trong các thời kỳphát triển từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XX
- Chủ nghĩa duy vật mác-xít được đề cập từ "Góp phầnphê phán triết học pháp quyền của Hêghen - lời nói đầu" đếncác tác phẩm "Hệ tư tưởng Đức", "Chống Đuy rinh", "Biệnchứng của tự nhiên" … và được phát triển một bước quantrọng trong "Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phêphán"
2.2 Quan niệm về vật chất
- Định nghĩa vật chất của Lênin
- Các thuộc tính cơ bản của vật chất
3.1 Vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức
- Là cơ sở nảy sinh, tồn tại, phát triển của ý thức
- Vật chất quyết định nội dung của ý thức
- Vật chất quyết định sự thay đổi của ý thức
3.2 Tính sáng tạo của ý thức và vai trò quan trọng củanó
4 Vấn đề chống bệnh chủ quan
4.1 Bệnh chủ quan và những biểu hiện của nó ở Việt Nam
- Khái niệm về bệnh chủ quan
- Các biểu hiện của bệnh chủ quan trong cán bộ ta
- Nguyên nhân của bệnh chủ quan
Trang 84.2 Các biện pháp khắc phục bệnh chủ quan trong cán bộ ta
- Tăng cường bồi dưỡng thế giới quan duy vật
- Quán triệt quan điểm khách quan trong nhận thức vàtrong hành động
- Phê phán tư tưởng chủ quan nóng vội, duy ý chí
Tài liệu bắt buộc đọc
- Học viện CTQG Hồ Chí Minh, Khoa Triết học, Giáo trình
triết học Mác-Lênin (Phần chủ nghĩa duy vật biện chứng), Nxb.
1.1 Phép biện chứng tự phát thời cổ đại
- Tư tưởng biện chứng trong triết học ấn Độ
- Tư tưởng biện chứng trong triết học Trung Quốc
- Tư tưởng biện chứng trong triết học Hy Lạp
1.2 Tư tưởng biện chứng thời trung cổ
1.3 Tư tưởng biện chứng trong triết học cổ điển Đức
Trang 9- Phép biện chứng trong tư tưởng triết học của Kantơ
- Phép biện chứng trong triết học Hêghen và vai trò củanó
1.4 Quá trình hình thành và phát triển của phép biện chứng duy vật
- Tư tưởng biện chứng chỉ đến Mác và Ăngghen mớiđược xây dựng thành hệ thống lý luận khoa học
- Tư tưởng biện chứng duy vật được trình bày trongnhững tác phẩm ban đầu của Mác và Ăngghen khi phân tíchcác mâu thuẫn trong xã hội tư bản
- Phép biện chứng duy vật được trình bày một cách có
hệ thống trong các tác phẩm "Chống Duy rinh", "Biện chứngcủa tự nhiên" và được thể hiện trong "bộ Tư bản" của Mác
- Phép biện chứng duy vật được Lênin phát triển, bổsung trong "Bút ký triết học" và các tác phẩm khác
2 Những nội dung cơ bản của phép biện chứng duy vật
2.1 Các nguyên lý cơ bản của phép biện chứng
- ý nghĩa phương pháp luận của hai nguyên lý
+ Quan điểm toàn diện và các yêu cầu của quan điểmtoàn diện
+ Quan điểm phát triển và các yêu cầu của quan điểmphát triển
+ Quan điểm lịch sử-cụ thể và các yêu cầu của quanđiểm này
Trang 102.2 Các cặp phạm trù cơ bản của phép biện chứng duy vật
2.2.1 Những vấn đề chung về phạm trù
- Khái niệm và phạm trù
- Phạm trù triết học và phạm trù của các khoa học cụthể
2.2.2 Cái riêng, cái chung và cái đơn nhất
- Phạm trù cái riêng, cái chung và cái đơn nhất
- Mối quan hệ giữa cái riêng, cái chung và cái đơn nhất
- ý nghĩa phương pháp luận
2.2.3 Nguyên nhân và kết quả
- Phạm trù nguyên nhân, kết quả và những điều cần chúý
- Mối quan hệ nhân quả và những điều cần chú ý
- ý nghĩa phương pháp luận
2.2.4 Tất nhiên và ngẫu nhiên
- Phạm trù tất nhiên và ngẫu nhiên trong lịch sử triếthọc
- Quan niệm mác xít về tất nhiên và ngẫu nhiên
- Quan hệ giữa tất nhiên và ngẫu nhiên
- ý nghĩa phương pháp luận
2.2.5 Nội dung và hình thức
- Phạm trù nội dung và hình thức trong lịch sử triết học
- Quan niệm mác xít về nội dung và hình thức
- Quan hệ giữa nội dung cà hình thức
- ý nghĩa phương pháp luận
2.2.6 Bản chất và hiện tượng
Trang 11- Phạm trù bản chất, hiện tượng và những điều cần chú
ý
- Quan hệ giữa bản chất và hiện tượng
- ý nghĩa phương pháp luận
2.2.7 Khả năng và hiện thực
- Phạm trù khả năng, hiện thực và những điều cần chú ýtrong phân loại các khả năng
- Mối quan hệ giữa khả năng và hiện thực
- ý nghĩa phương pháp luận
2.3 Các qui luật cơ bản của phép biện chứng duy vật
2.3.1 Những vấn đề chung về qui luật
- Quá trình nhận thức qui luật (trước Mác và ngoài xít)
mác-+ Thời cổ đại (ấn Độ, Trung Quốc, Hy Lạp)
+ Thời trung cổ ở Tây Âu
+ Thời kỳ thế kỷ XVIII - XIX
- Quan điểm mác xít
+ Về qui luật và tính qui luật
+ Về qui luật và hoạt động của con người
2.3.2 Qui luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất và ngược lại
- Việc nhận thức qui luật này trong lịch sử và trong đờisống xã hội
- Phạm trù chất và lượng
+ Định nghĩa về chất và những điểm cần lưu ý
+ Định nghĩa về lượng và đặc trưng của các lượng xãhội
Trang 12- Mối quan hệ giữa sự thay đổi về lượng và sự thay đổi
về chất
+ Sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất vàngược lại Các khái niệm độ, điểm nút, bước nhảy
+ Các hình thức cơ bản của bước nhảy
+ Tiến hóa và cách mạng trong xã hội
+ Khái quát nội dung quy luật
- ý nghĩa phương pháp luận
+ Tích lũy về lượng để thay đổi về chất, vấn đề chốngbệnh chủ quan, duy ý chí, đốt cháy giai đoạn
+ Vấn đề chống khuynh hướng bảo thủ, trì trệ, thiếu kiênquyết thực hiện bước nhẩy khi đã tích lũy đủ về lượng
+ Việc vận dụng qui luật này ở Việt Nam hiện nay
2.3.3 Qui luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập
- Vị trí của qui luật:
+ Trong phép biện chứng
+ Trong đời sống xã hội
+ Trong việc xác định đường lối cách mạng
- Một số vấn đề cần lưu ý về các khái niệm:
Trang 13- Các loại hình mâu thuẫn và ý nghĩa của chúng đối với
sự phát triển
+ Mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài
+ Mâu thuẫn cơ bản và các mâu thuẫn không cơ bản trongthế giới hiện đại
+ Mâu thuẫn chủ yếu và thứ yếu
+ Mâu thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng,mối quan hệ giữa hai loại mâu thuẫn này
- ý nghĩa phương pháp luận của qui luật
+ Là cơ sở khoa học để nhận thức đúng đắn các mâuthuẫn của thời đại, của quốc gia và nói chung của một thựcthể xã hội nhất định
+ Là cơ sở để xác định phương thức giải quyết mâuthuẫn một cách khoa học và hiệu quả
2.3.4 Qui luật phủ định của phủ định
- Việc nhận thức qui luật phủ định của phủ định tronglịch sử
- Khái niệm phủ định biện chứng và đặc điểm của nó+ Tính khách quan của phủ định biện chứng
+ Tính phổ biến của phủ định biện chứng
+ Tính kế thừa của phủ định biện chứng
- Khái niệm phủ định của phủ định và ý nghĩa của nó+ Vòng khâu của sự phát triển
+ Tính đa dạng của vòng khâu phủ định
+ Con đường xoáy ốc của sự phát triển
- Khái quát nội dung quy luật
- ý nghĩa phương pháp luận của qui luật
Trang 14+ Vấn đề nâng cao tinh thần cách mạng trong nhậnthức và hành động, chống tư tưởng trì trệ, bảo thủ, chống chủnghĩa hư vô…
+ Vấn đề kế thừa biện chứng trong thực tiễn cách mạngnói chung
+ Vấn đề kế thừa trong quá trình xây dựng xã hội mới ởnước ta hiện nay
3 Một số yêu cầu của việc vận dụng phép biện chứng duy vật vào đời sống xã hội
Tài liệu bắt buộc đọc
- Học viện CTQG Hồ Chí Minh, Khoa Triết học, Giáo trình
phần chủ nghĩa duy vật biện chứng, Nxb LLCT, H, 2003, tr.
53-117
- V.I Lênin, Toàn tập, Nxb TB, M, 1981, T.29, tr 240.
- C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb CTQG, ST, H, 1995
t.20, tr 171-204
Trang 15Bài 4
Nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn
của triết học Mác-Lênin
(Lên lớp 10 tiết: giảng 5 tiết; thảo luận 5 tiết)
1.2 Các nguyên tắc cơ bản của lý luận nhận thức
- Thừa nhận sự tồn tại khách quan của các sự vật, hiệntượng độc lập với ý thức của con người;
- Khẳng định khả năng nhận thức thế giới của conngười;
- Nhận thức là một quá trình biện chứng đi từ thấp đếncao;
- Cơ sở của nhận thức là thực tiễn
Trang 16+ Lao động sản xuất ra của cải vật chất
- So sánh tri thức lý luận với tri thức kinh nghiệm
- Lý luận với các nghĩa khác nhau
+ Hệ thống các tri thức khoa học tự nhiên
+ Hệ thống các tri thức khoa học xã hội
+ Lý luận chính trị - xã hội
3 Mối quan hệ giữa thực tiễn với lý luận
3.1.- Vai trò của thực tiễn đối với lý luận
- Là nguồn gốc, cơ sở của lý luận
- Là động lực, mục đích của lý luận
- Là tiêu chuẩn để kiểm tra chân lý
3.2 Vai trò của lý luận đối với thực tiễn
- Thực chất vai trò của lý luận đối với thực tiễn
+ Định hướng cho hoạt động của con người
+ Cung cấp cơ sở để con người xác định mục tiêu, phươngthức hành động
+ Giúp con người tổ chức các hoạt động một cách cóhiệu quả
Trang 17- Sự tác động của lý luận đối với thực tiễn
+ Tác động tích cực
+ Tác động tiêu cực
- Sự tác động của lý luận đối với thực tiễn phụ thuộc vàocác nhân tố:
+ Tính khoa học của lý luận;
+Vai trò của các tri thức khoa học trong các thời đại;+ Sự xâm nhập của lý luận vào quần chúng;
+ Năng lực vận dụng lý luận vào thực tiễn;
+ Chế độ chính trị xã hội;
+ Trình độ phát triển của xã hội
- Sự tác động lý luận với thực tiễn là một quá trình biện
chứng thực tiễn - lý luận - thực tiễn và trải qua nhiều vòngkhâu liên tiếp
4 Nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn
4.1 Quán triệt quan điểm thực tiễn
- Sự hình thành lý luận, học tập, nghiên cứu lý luận phảixuất phát từ nhu cầu của thực tiễn
- Phải thông qua thực tiễn để phát triển bổ sung lý luận
- Phải luôn dùng thực tiễn làm tiêu chuẩn để kiểm tra lýluận
4.2 Nghiên cứu, học tập lý luận để chỉ đạo thực tiễn
- Nghiên cứu các lý luận cơ bản
+ Khoa học tự nhiên
+ Khoa học xã hội
- Nghiên cứu khoa học ứng dụng
Trang 18+ Vận dụng lý luận vào sản xuất
+ Vận dụng lý luận vào hoạt động chính trị
- Xây dựng lý luận mới
4.3 Phải khắc phục bệnh kinh nghiệm và bệnh giáo điều
- Bệnh kinh nghiệm
+ Thực chất của bệnh kinh nghiệm
+ Những biểu hiện của bệnh kinh nghiệm
- Bệnh giáo điều
+ Thực chất của bệnh giáo điều
+ Những biểu hiện của bệnh giáo điều
- Nguyên nhân của bệnh kinh nghiệm và bệnh giáo điều+ Sản xuất nhỏ, tư tưởng tiểu nông
+ Tri thức khoa học nông cạn
+ ảnh hưởng tiêu cực của lối học truyền thống
4.4 Phương thức khắc phục bệnh kinh nghiệm và bệnh giáo điều trong cán bộ ta
- Quán triệt nguyên tắc thống nhất lý luận với thực tiễn
- Tổng kết thực tiễn để phát triển, bổ sung lý luận
- Học tập, nghiên cứu lý luận một cách có hệ thống: lýluận Mác - Lênin và các tri thức khoa học khác
Tài liệu bắt buộc đọc
- Học viện CTQG Hồ Chí Minh - Khoa Triết học, Giáo
trình triết học Mác-Lênin - Phần CNDVBC, tr 117-154.
- C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb CTQG, ST, H, 1995,
T.3, tr 9-10
Trang 19- C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb CTQG, ST, H, T.12,
tr 877-878
- V.I Lênin, Toàn tập, Nxb TB, M, 1980, T.18, tr 71, 138,
364
Trang 20Bài 5
Lý luận hình thái kinh tế - xã hội với việc nhận thức con
đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
(Lên lớp 10 tiết: giảng 5 tiết; thảo luận 5 tiết)
Nội dung
1 Phân kỳ lịch sử, các hình thức phân kỳ lịch sử
1.1 Phân kỳ lịch sử
a) Khái niệm về phân kỳ
b) Các hình thái phân kỳ trong lịch sử
- Thời cổ đại và Trung cổ
- Sự phân kỳ của Vi cô
- Sự phân kỳ của Moócgan
- Sự phân kỳ của Alvin Tophlơ
- Sự phân kỳ của Mác
1.2 Vai trò của sự phân kỳ lịch sử
- Nhận thức đúng từng nấc thang (từng giai đoạn pháttriển của lịch sử)
- Tìm ra quy luật của sự vận động lịch sử và phương thứcphát triển xã hội
2 Phạm trù hình thái kinh tế - xã hội
Trang 21- Vai trò của các yếu tố trong quan hệ sản xuất
- Vai trò của quan hệ sản xuất trong một hình thái kinh
tế - xã hội
b) Lực lượng sản xuất
- Khái niệm lực lượng sản xuất
- Kết cấu của lực lượng sản xuất
- Trong thời đại ngày nay khoa học trở thành lực lượngsản xuất trực tiếp
- Vai trò của lực lượng sản xuất trong một hình thái
c) Kiến trúc thượng tầng
- Định nghĩa về kiến trúc thượng tầng
- Kết cấu của kiến trúc thượng tầng
- Phân biệt kiến trúc thượng tầng với ý thức
- Vai trò của kiến trúc thượng tầng
+ Đối với quan hệ sản xuất
+ Đối với lực lượng sản xuất
d) Các yếu tố khác của một hình thái
3.1 Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất
a) Vai trò quyết định của lực lượng sản xuất đối với quan hệ sản xuất
- Trình độ lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sảnxuất
Trang 22- Lực lượng sản xuất thay đổi thì quan hệ sản xuất thayđổi
b) Vai trò của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất
- Phân biệt cơ sở hạ tầng trong triết học và thuật ngữ cơ
sở hạ tầng trong đời sống hiện nay
b) Quan hệ cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
- Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng
- Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng
- Mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị
c) Vai trò của các yếu tố không cơ bản trong hình thái kinh tế - xã hội
4 Sự phát triển của hình thái kinh tế - xã hội là quá trình lịch sử tự nhiên và vận dụng vào Việt Nam
4.1 Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là quá trình lịch sử - tự nhiên
- Vai trò của lực lượng sản xuất
- Vai trò của các mâu thuẫn xã hội
Trang 23- Vai trò của các qui luật khách quan
- Tính lịch sử-tự nhiên của sự phát triển
- Những điều kiện để bỏ qua một hình thái kinh tế - xãhội
Thực tế sự phát triển bỏ qua một số hình thái kinh tế
- Điều kiện kinh tế
+ Xu thế tất yếu của thời đại
+ Quốc tế hóa và toàn cầu hóa kinh tế
+ Sự hình thành lý luận cách mạng của giai cấp vô sản
- Điều kiện trong nước
+ Tiền đề kinh tế-xã hội
+ Tiền đề chính trị
c) Phương thức cơ bản của quá trình phát triển bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa
Trang 24- Thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa xã hội chủnghĩa
+ Tính tất yếu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa xã hộichủ nghĩa
+ Mục tiêu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa xã hộichủ nghĩa
- Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủnghĩa
+ Những yêu cầu khách quan của việc phát triển kinh
tế thị trường
+ Thực chất của phát triển kinh tế thị trường địnhhướng XHCN
- Phát triển kinh tế đi đôi với phát triển văn hóa
- Từng bước xây dựng, phát triển, củng cố hệ thốngchính trị xã hội chủ nghĩa
+ Nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản
+ Nâng cao vai trò quản lý của Nhà nước
+ Nâng cao hiệu quả hoạt động của Mặt trận và các tổchức chính trị -xã hội
- Thực hiện mục tiêu: "dân giàu, nước mạnh, xã hộicông bằng, dân chủ, văn minh"
Tài liệu bắt buộc đọc
- Học viện CTQG Hồ Chí Minh - Khoa Triết học, Giáo
Trang 25- Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu
toàn quốc lần thứ X, Nxb CTQG, H, 2006, tr 21-46.
Trang 26b) Định nghĩa giai cấp của Lênin
- Nội dung định nghĩa
- ý nghĩa của định nghĩa
1.3 Nguồn gốc giai cấp
- Quan niệm thời Cổ đại
+ Quan niệm của ấn Độ
+ Quan niệm của Trung Quốc
+ Quan niệm trong triết học cổ đại Hy lạp
- Quan niệm của một số nhà tư tưởng Tây Âu thế kỷ XVII
- XVIII
- Quan niệm mác-xít về nguồn gốc giai cấp
+ Căn cứ để xác định nguồn gốc giai cấp
+ Nguồn gốc sâu xa
+ Nguồn gốc trực tiếp
2 Đấu tranh giai cấp
2.1 Khái niệm về đấu tranh giai cấp
Trang 27- Nguyên nhân của đấu tranh giai cấp
- Các hình thức của đấu tranh giai cấp
- Mục tiêu của đấu tranh giai cấp
+ Mục tiêu trước mắt
+ Mục tiêu lâu dài
- Nội dung cơ bản của đấu tranh giai cấp
2.2 Đặc điểm cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân
- Tính triệt để của cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấpcông nhân
- Tính khoa học của cuộc đấu tranh giai cấp
- Tính quần chúng rộng rãi của cuộc đấu tranh giai cấp
2.3 Cuộc đấu tranh giai cấp ở Việt Nam hiện nay
a) Thực chất của cuộc đấu tranh giai cấp ở Việt Nam hiện nay là cuộc đấu tranh giai cấp trong thời kỳ quá độ
Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về đấu tranh giaicấp trong thời kỳ quá độ
+ Sự thay đổi về tương quan lực lượng
+ Thay đổi về mục tiêu cơ bản
+ Sự thay đổi về phương thức đấu tranh
b) Điều kiện của cuộc đấu tranh giai cấp ở Việt Nam hiện nay
- Điều kiện quốc tế
+ Toàn cầu hóa
+ Những thành tựu của cách mạng khoa học- côngnghệ
+ Sự biến động của các lực lượng xã hội chủ nghĩa
Trang 28+ Âm mưu của các thế lực thù địch.
- Điều kiện trong nước
+ Quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủnghĩa, trình độ phát triển xã hội còn thấp
+ Xã hội còn nhiều hiện tượng tiêu cực
+ Âm mưu "diễn biến hòa bình" của các thế lực thù địch
c) Nội dung chủ yếu của cuộc đấu tranh giai cấp ở Việt Nam
- Về kinh tế:
+ Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa
+ Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủnghĩa
- Về chính trị xã hội:
+ Thực hiện công bằng xã hội, chống áp bức bất công+ Khắc phục các hiện tượng tiêu cực trong xã hội
+ Đánh bại mọi âm mưu của các thế lực thù địch
- Thực hiện mục tiêu: "Dân giàu, nước mạnh, xã hộicông bằng dân chủ, văn minh"
d) Hình thức: Phong phú, đa dạng, tránh tả khuynh, hữu khuynh
3 Dân tộc, quan hệ giai cấp- dân tộc
3.1 Các hình thức cộng đồng người trước dân tộc
- Thị tộc
+ Hình thức cộng đồng cơ bản đầu tiên của ngườinguyên thủy
+ Tổ chức xã hội theo huyết thống
+ Dựa trên chế độ của chung về tư liệu sản xuất
Trang 29+ Quản lý xã hội bằng phong tục, tập quán, uy tín củangười đứng đầu
+ Tâm lý, văn hóa
+ Nhà nước và thuế quan thống nhất
3.3 Quan hệ giai cấp và dân tộc
a) Vai trò của giai cấp đối với dân tộc
- Các giai cấp liên kết trong một dân tộc
- Mỗi giai cấp có vai trò xác định trong sự tồn tại và pháttriển của dân tộc
- Giai cấp thống trị dân tộc ảnh hưởng trực tiếp tới sự pháttriển của dân tộc
b) Vai trò của dân tộc đối với giai cấp
Trang 30- Là cơ sở tồn tại của giai cấp
- Là địa bàn hoạt động của giai cấp
- Là nguồn nội lực của giai cấp
3.4 Quan hệ giai cấp - dân tộc ở Việt Nam
a) Tư tưởng Hồ Chí Minh về quan hệ giai cấp - dân tộc
- Đặc điểm của vấn đề dân tộc ở Việt Nam
- Thực chất của cách mạng Việt Nam
- Phương thức cơ bản của cách mạng Việt Nam
b) Đặc điểm của quan hệ giai cấp - dân tộc ở Việt Nam
- ở Việt Nam sự phân hóa giai cấp không sâu sắc
- Dân tộc Việt Nam hình thành từ khi có Nhà nước dođiều kiện lịch sử đặc thù
- ở Việt Nam đấu tranh giai cấp thường gắn với đấutranh dân tộc
- ở Việt Nam vấn đề dân tộc thường nổi trội hơn vấn đềgiai cấp
c) Vấn đề phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc hiện nay
- Đảng Cộng sản Việt Nam xác định đại đoàn kết toàndân tộc là động lực của sự phát triển xã hội
- Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, sức mạnhdân tộc và sức mạnh thời đại là phương thức cơ bản để pháttriển đất nước trong điều kiện hiện nay
Tài liệu bắt buộc đọc
Trang 31- Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn
quốc lần IX, Nxb CTQG, H, 2001, tr 20-23, 44-47.
Trang 321.1 Quan điểm triết học trước Mác về nguồn gốc
và bản chất của nhà nước
a) Quan niệm tôn giáo.
b) Quan niệm của chủ nghĩa duy tâm
c) Quan niệm của các nhà duy vật trước Mác
1.2 Quan điểm của triết học mác- xít về nhà nước
+ Quản lý dân cư theo lãnh thổ
+ Có bộ máy quyền lực công cộng
+ Có hệ thống thuế khóa để duy trì và phát triển bộmáy nhà nước
- Bản chất của nhà nước
+ Là bộ máy của giai cấp này dùng để trấn áp giai cấpkhác
Trang 33+ Là bộ máy thống trị xã hội của giai cấp giữ vai tròthống trị trong kinh tế
+ Bản chất nhà nước là bản chất của giai cấp cầmquyền
c) Chức năng của nhà nước
- Chức năng thống trị chính trị (chức năng giai cấp)
- Chức năng xã hội
+ Bảo vệ lợi ích chung của cộng đồng dân cư
+ Duy trì xã hội trong một trật tự xác định
+ Quản lý các hoạt động xã hội theo khuôn khổ củahiến pháp, pháp luật hay những qui định do nhà nước đề ra
- Quan hệ giữa chức năng chính trị và chức năng xã hội + Chức năng thống trị chính trị là chức năng cơ bảncủa nhà nước
+ Chức năng xã hội lại là cơ sở của sự tồn tại của nhànước, là cơ sở của chức năng thống trị chính trị
- Chức năng đối nội và chức năng đối ngoại
+ Chức năng đối nội là chức năng phát triển kinh tế,văn hóa, xã hội và duy trì trật tự xã hội bằng các nguồn lựctrong nước, là việc thực hiện nhiệm vụ chính trị, xã hội ở bêntrong quốc gia
+ Chức năng đối ngoại là chức năng giải quyết mốiquan hệ với các nước khác trên thế giới
- Quan hệ giữa chức năng đối nội và chức năng đốingoại
+ Chức năng đối nội là cơ bản, giữ vai trò chi phối
Trang 34+ Chức năng đối ngoại là sự tiếp tục các chức năng đốinội
d) Nhà nước vô sản là nhà nước kiểu mới.
- Các kiểu nhà nước trong lịch sử
- Tính chất kiểu mới của nhà nước vô sản
+ Nhà nước của đa số: của công nhân và nhân dân laođộng
+ Chức năng cơ bản của nhà nước là tổ chức xây dựng+ Nhà nước quá độ, không nguyên nghĩa, đi đến tiêuvong
1.3 Những vấn đề có tính nguyên tắc của việc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
a) Bản chất của nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam: nhà nước của dân, do dân và vì dân
b) Tính tất yếu của việc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
- Điều kiện kinh tế: phát triển kinh tế thị trường theo địnhhướng XHCN
- Điều kiện quốc tế: quan hệ quốc tế phải dựa trên cơ sởcủa Hiến pháp, pháp luật Việt Nam và thông lệ quốc tế
c) Những nguyên tác có tính phương pháp luận của việc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
- Phải xuất phát từ bản chất của nhà nước Việt Nam: lànhà nước của dân, do dân, vì dân, mang bản chất giai cấpcông nhân
- Phải tuân thủ những nguyên tắc cơ bản chung của mọi nhànước pháp quyền
- Phải mang hình thức dân tộc
Trang 35- Phải đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng và hoàn chỉnhtừng bước trên cơ sở phát triển kinh tế - xã hội
2 Cách mạng xã hội
2.1 Cách mạng xã hội và vai trò của cách mạng
xã hội
a) Khái niệm cách mạng
- Cách mạng xã hội theo nghĩa rộng
- Cách mạng xã hội theo nghĩa hẹp
- Cách mạng xã hội và các hình thức biến đổi khác của
xã hội
b) Nguyên nhân của cách mạng xã hội
- Nguyên nhân sâu xa
- Nguyên nhân trực tiếp
c) Mục tiêu của các cuộc cách mạng xã hội
- Mục tiêu trước mắt: thay đổi chế độ chính trị
- Mục tiêu cơ bản: Xác lập chế độ xã hội mới tiến bộ hơn
về các mặt
+ Kinh tế
+ Quan hệ xã hội
+ Giải phóng con người
2.2 Quan hệ giữa điều kiện khách quan và vai trò của nhân tố chủ quan trong cách mạng xã hội
a) Điều kiện khách quan
- Mâu thuẫn gay gắt giữa lực lượng sản xuất với quan hệsản xuất
- Khủng hoảng xã hội
Trang 36b) Điều kiện chủ quan: sự chín muồi của nhân tố chủ quan.
2.3 Cách mạng xã hội chủ nghĩa trong thời đại ngày nay
- Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuấtngày càng gay gắt
- Các mâu thuẫn xã hội ngày càng đa dạng
- Chủ nghĩa tư bản ngày càng chuẩn bị đầy đủ hơn cáctiền đề cho xã hội tương lai
- Phong trào cách mạng trên thế giới có nhiều chuyểnbiến quan trọng
Tài liệu bắt buộc đọc
Trang 37Bài 8
ý thức xã hội với vấn đề xây dựng ý thức xã hội mới
ở nước ta hiện nay
(Lên lớp 10 tiết: giang 5 tiết; thảo luận 5 tiết)
nội dung
1 ý thức xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội
1.1 Khái niệm tồn tại xã hội
- Định nghĩa: Tồn tại xã hội là sinh hoạt vật chất vànhững điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội
- Kết cấu của tồn tại xã hội:
+ Sinh hoạt vật chất: phương thức sản xuất ra của cảivật chất
+ Điều kiện sinh hoạt vật chất: điều kiện địa lý và điềukiện dân số
+ Vai trò quyết định của phương thức sản xuất trongtồn tại xã hội
+ Sự tác động của điều kiện sinh hoạt vật chất đếnphương thức sản xuất
1.2 Khái niệm ý thức xã hội
a) Định nghĩa ý thức xã hội: mặt tinh thần của đời sống
xã hội
- Phân biệt ý thức xã hội và ý thức nói chung
- Phân biệt ý thức xã hội và ý thức cá nhân
b) Kết cấu của ý thức xã hội
- ý thức xã hội thông thường và ý thức xã hội lý luận+ Đặc điểm của ý thức xã hội thông thường
Trang 38+ Đặc điểm của ý thức lý luận
- Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng
+ Đặc điểm của tâm lý xã hội
+ Đặc điểm của hệ tư tưởng
2 Quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội
2.1 Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội
a) Tồn tại xã hội nào ý thức xã hội đó
- Tồn tại xã hội thuộc lĩnh vực vật chất, ý thức xã hộithuộc lĩnh vực tinh thần nên tồn tại xã hội luôn quyết định ýthức xã hội
- Tồn tại xã hội quyết định nội dung của ý thức xã hội + Điều kiện vật chất, môi trường sống quyết định đặcđiểm của tâm lý xã hội
+ Lợi ích kinh tế quyết định các quan điểm chính trị xãhội, quan điểm thẩm mỹ, triết học…
+ Trong xã hội có giai cấp, ý thức xã hội mang tính giaicấp
b) Tồn tại xã hội thay đổi ý thức xã hội thay đổi theo
- Sự thay đổi của tồn tại xã hội thực chất là sự thay đổicủa phương thức sản xuất
- Sự thay đổi của phương thức sản xuất dẫn đến sự thayđổi của hình thái kinh tế - xã hội
- Mỗi khi hình thái kinh tế - xã hội cũ mất đi, hình tháikinh tế xã hội mới ra đời lại hình thành ý thức xã hội mới
+ ý thức xã hội thời cộng sản nguyên thủy
+ ý thức xã hội thời chiến hữu nô lệ
+ ý thức xã hội thời phong kiến
+ ý thức xã hội thời tư bản
+ ý thức xã hội thời XHCN và cộng sản chủ nghĩa
2.2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội
Trang 39a) ý thức xã hội thường lạc hậu so với tồn tại xã hội
- Thực chất của sự lạc hậu của ý thức xã hội
- Nguyên nhân của sự lạc hậu
+ Do ý thức xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội
+ Do đặc điểm của một số loại hình ý thức xã hội (tâm
lý, tôn giáo)
+ Do lợi ích của các tôn giáo khác nhau
b) ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội
- Thực chất của sự vượt trước của ý thức xã hội
- Cơ sở của sự vượt trước
- Sự vượt trước có tính khoa học
- Sự dự báo không có tính khoa học
- Những dự báo về sự phát triển xã hội
+ Những quan điểm bi quan về lịch sử
+ Những dự báo ngoài mác xít
+ Dự báo của chủ nghĩa Mác
c) Tính kế thừa của ý thức xã hội
- Khái niệm về sự kế thừa của ý thức xã hội
- Phân biệt sự kế thừa và tính lạc hậu của ý thức xã hội
- Kế thừa với tư cách là qui luật của sự phát triển ý thức
xã hội
+ Sự phát triển xã hội và quá trình phủ định biện chứng+ Thực chất của sự kế thừa của ý thức xã hội trong lịchsử
+ Vai trò của sự kế thừa trong sự phát triển của ý thức
xã hội
Trang 40- Sự kế thừa của ý thức xã hội phụ thuộc vào vai trò củagiai cấp thống trị xã hội (tiên tiến hay lạc hậu, ở trình độ caohay trình độ thấp)
d) Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội
- Vai trò của các hình thái ý thức xã hội
e) Sự tác động trở lại của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội
- Những nhân tố ảnh hưởng đến sự tác động của ý thức
xã hội đến tồn tại xã hội
+ Sự phản ánh đúng đắn của ý thức xã hội đối với tồntại xã hội
+ Sự xâm nhập của các quan điểm tư tưởng tiến bộ vàoquần chúng nhân dân
+ Trình độ phát triển xã hội