372 PGS TS TRẦN THỊ QUỲNH NGA Khoa Ngữ văn, Trƣờng Đại học Sƣ phạm TP Hồ Chí Minh Điện thoại 0909222999 Email tranquynhnga49@yahoo com vn NHỮNG ĐỀ XUẤT VỀ CHƢƠNG TRÌNH VĂN HỌC NƢỚC NGOÀI Ở TRƢỜNG PHỔ[.]
Trang 1PGS.TS TRẦN THỊ QUỲNH NGA
Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm TP
Hồ Chí Minh Điện thoại: 0909222999 Email:
tranquynhnga49@yahoo com.vn
NHỮNG ĐỀ XUẤT
TRÌNH VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI Ở
THÔNG
TÓM TẮT
Văn học nước ngoài là một bộ phận đặc biệt trong cấu trúc chương trình dạy học văn ở nhà trường phổ thông Việt Nam Hiện nay, nâng cao chất lượng dạy và học trong các bậc học từ phổ thông đến đại học đang là vấn đề bức xúc không chỉ đối với nhà trường mà còn đối với toàn xã hội Trước yêu cầu đổi mới giáo dục, trên cơ sở nhìn lại chương trình văn học nước ngoài hiện hành, bài viết đề xuất những nguyên tắc cơ bản
để hướng đến việc xây dựng chương trình văn học nước ngoài ở trường phổ thông sau
2015
Từ khóa: Văn học nước ngoài, chương trình, chất lượng dạy học, đề xuất
ABSTRACT
Proposals for Foreign Literature Curriculum in High School
Foreign literature plays a key role in literature curriculum in Vietnamese high-school Improving teaching and learning effectiveness in high-schools and colleges is currently a concern not only for teachers but also a whole community In order to contribute to education renovation program, by reviewing current curriculum, this article aims to propose principal ideas to improve high-school foreign literature curriculum from 2015
Key words: Foreign literature, curriculum, teaching and learning effectiveness,
proposals
Trang 2Văn học nước ngoài (VHNN) là một bộ phận đặc biệt trong cấu trúc chương trình dạy học văn ở nhà trường phổ thông Việt Nam Các tác phẩm VHNN, với tư cách
là biểu hiện cụ thể những giá trị văn hoá vĩ đại của lịch sử nhân loại đã, đang và sẽ góp phần quan trọng vào việc tìm hiểu tiến trình phát triển văn hoá, văn học thế giới, mở ra những chân trời mới, giúp người đọc, trong đó có học sinh tiếp xúc với một thế giới vừa
xa xôi vừa gần gũi với đất nước mình, dân tộc mình
Dạy và học VHNN ở nhà trường phổ thông có ý nghĩa lớn lao, góp phần quan trọng đào tạo, phát triển tri thức toàn diện, nâng cao sự cảm thụ nghệ thuật cho các em học sinh Đặc biệt kiến thức VHNN càng có ý nghĩa trong đời sống hôm nay, khi thế hệ trẻ Việt Nam đang đứng trước một thế giới rộng mở với rất nhiều chân trời mới VHNN chính là chiếc cầu nối cho tình hữu nghị và sự giao lưu văn hoá giữa các dân tộc
Thế giới hiện đại đang chuyển mạnh trong xu thế toàn cầu hoá Việc tìm hiểu và tiếp nhận các nền văn minh, các giá trị văn hoá nhân loại đã trở thành qui luật phát triển tất yếu của mỗi dân tộc Thực tiễn chứng minh rằng, quá trình giao lưu, tiếp biến văn hoá không làm bản sắc và tính độc đáo của mỗi nền văn hoá mất đi Ngược lại, tìm hiểu, tiếp nhận sâu sắc, sáng tạo các nền văn hoá khác sẽ làm giàu thêm nền văn hoá của chính dân tộc mình Theo tinh thần ấy, trong lĩnh vực giáo dục, việc tổ chức cho học sinh tiếp nhận một cách khoa học các tác phẩm VHNN trong chương trình dạy học văn
ở trường phổ thông cũng trở thành một yêu cầu giáo dục mang tính bức thiết hơn bao giờ hết
Hiện nay, nâng cao chất lượng dạy và học trong các bậc học từ phổ thông đến đại học đang là vấn đề bức xúc không chỉ đối với nhà trường mà còn đối với toàn xã hội Định hướng chiến lược phát triển giáo dục của Việt Nam trong giai đoạn mới, Nghị quyết Trung ương lần thứ 8, khoá XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo ghi rõ: “Đổi mới hệ thống giáo dục theo hướng mở, linh hoạt, liên thông giữa các bậc học, trình độ và giữa các phương thức giáo dục, đào tạo Chuẩn hóa, hiện đại hóa giáo dục và đào tạo” Trên tinh thần đó, ngành giáo dục đang tích cực chuẩn bị xây dựng chương trình, sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực người học, trong đó chú trọng các năng lực chung như: năng lực tự học, học cách học; năng lực cá nhân (tự chủ,
tự quản lí bản thân); năng lực xã hội; năng lực hợp tác; năng lực giao tiếp (tiếng mẹ đẻ
và ngoại ngữ); năng lực tư duy; năng lực giải quyết vấn đề; năng lực công nghệ thông
dạy học môn văn chính là một trong những nhiệm vụ phải làm để góp phần hiện thực hoá chiến lược giáo dục của nước ta trong thời kì mới
Trang 3Trên cơ sở xác định một số nguyên tắc cơ bản, nhìn lại chương trình VHNN ở phổ thông hiện nay để hướng tới chương trình VHNN sau 2015 là vấn đề chúng tôi muốn đề cập trong bài viết này
1 Nguyên tắc hệ thống
“Chương trình là một vấn đề cực kì quan trọng trực tiếp liên quan đến nhiều vấn
Trên quan điểm chung nhất, “Chương trình phải thể hiện một cách có ý thức, một cách toàn diện, một cách nhất quán có kế hoạch những mục tiêu đào tạo cụ thể của từng cấp, từng lớp, những phương hướng đào tạo, những quan điểm, những phương pháp đặc trưng của quá trình đào tạo người học sinh bằng công cụ văn học và tiếng Việt Chương trình cũng phải thể hiện được sự vận dụng tổng hợp những hiểu biết liên quan có tác
Nhìn vào chương trình VHNN ở nhà trường phổ thông hiện nay, có thể thấy những tác phẩm VHNN được chọn lọc thường là những tác phẩm có dung lượng lớn và đều đạt đến trình độ những chỉnh thể nghệ thuật hoàn thiện, do vậy, chuyển tải các giá trị tinh hoa của VHNN đến học sinh là việc không đơn giản Để xây dựng chương trình VHNN thích hợp, gắn bó và bổ sung, tác động, liên hệ qua lại mật thiết với chương trình văn học dân tộc, đòi hỏi trước hết phải xác định cả một hệ thống những nguyên tắc
cụ thể để đảm bảo chương trình là “một chỉnh thể nhất quán, liên thông giữa các cấp học; đảm bảo sự kế thừa và phát triển,phù hợp với quan điểm học suốt đời Nội dung giáo dục phải được lựa chọn từ những tri thức cơ bản, những giá trị lịch sử, văn hóa tinh hoa của dân tộc và nhân loại, những thành tựu khoa học tiên tiến, đảm bảo vừa hội nhập quốc tế, vừa phù hợp với thực tiễn Việt Nam; giảm tính hàn lâm, tăng tính thực hành Bảo đảm nền tảng văn hóa cơ bản, tích hợp cao ở các lớp dưới và phân hóa sâu ở các lớp trên”(4)
Như vậy, nguyên tắc quan trọng hàng đầu khi xây dựng chương trình là phải xác định chương trình VHNN như một hệ thống, trong đó mỗi nền văn học đóng vai trò như một yếu tố, có quan hệ bổ sung qua lại, tác động và qui định lẫn nhau để từ sự giới thiệu một cách tối thiểu từng nền văn học, cung cấp cho học sinh cái nhìn toàn cảnh về kho tàng văn học nhân loại vô cùng phong phú, đa dạng Theo nguyên tắc này, khi lựa chọn, phân bố, sắp xếp các tác giả, tác phẩm của một nền VHNN, không nên chỉ bó hẹp quan điểm lựa chọn trong từng nền văn học, hoặc chỉ chú ý đến từng nền văn học một cách
Trang 4thống lớn Chỉ trong hệ thống lớn này, mới có điều kiện để xem xét nhằm tạo nên sự cân đối, hợp lí giữa các thể loại, giai đoạn, trường phái, châu lục,… của các nền văn học khác nhau Đến lượt mình, các tác giả, tác phẩm của chương trình VHNN cũng lại phải được giới thiệu trong mối quan hệ qua lại, tác động lẫn nhau với các tác giả, tác phẩm của chương trình văn học Việt Nam và với các kiểu văn bản, các loại và thể loại văn học trong một hệ thống lớn hơn: chương trình Ngữ văn trong nhà trường để thực hiện
và đạt được mục tiêu môn học Đó là cách thức định hướng học sinh bước đầu có ý thức
so sánh, đối chiếu những tác giả, tác phẩm có quan hệ gần gũi về thể loại, đề tài giữa các nền văn học với nhau, giữa VHNN với văn học dân tộc Chương trình VHNN, vì thế phải hết sức chú ý giới thiệu:
- Những nền văn học lớn, tiêu biểu nhất của nhân loại, cũng như các tác giả, tác phẩm tiêu biểu nhất
- Những nền văn học có quan hệ giao tiếp, giao lưu, ảnh hưởng rõ nhất đối với văn học Việt Nam, trên cơ sở quan hệ địa lí, giao lưu lịch sử – văn hoá, có nhiều tương đồng về loại hình văn hoá, ngôn ngữ
- Những hiện tượng văn học, những vấn đề văn học tiêu biểu nhất có thể làm sáng tỏ, hiểu sâu thêm nhiều hiện tượng của văn học Việt Nam
Các yêu cầu nêu trên đòi hỏi một cái nhìn tổng thể, chi tiết, liên thông để đề ra một khung chương trình VHNN hợp lí, tránh trùng lặp, nặng nề, quá tải
Chúng tôi chia sẻ với ý kiến “cần chú trọng giới thiệu những tác phẩm tiêu biểu cho những nền văn học, văn hóa lớn của nước ngoài có ảnh hưởng đến văn học dân tộc, đồng thời cũng nên lưu ý giới thiệu những tác phẩm tiêu biểu cho những nền văn học, văn hóa quan trọng đối với phối cảnh hội nhập của Việt Nam thế kỉ XXI Trước hết nên
đi từ quan hệ khu vực: văn học Nhật Bản và Hàn Quốc – những dân tộc vốn có nhiều tương đồng với Việt Nam vì cùng chịu ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa, lại là những nước tích hợp những giá trị văn hóa truyền thống phương Đông với ảnh hưởng văn
2 Nguyên tắc lựa chọn tác giả – tác phẩm
Xây dựng một chương trình giảng dạy trong nhà trường, mặc dù có thể phải tính đến rất nhiều nguyên tắc chung, riêng, rộng, hẹp khác nhau, nhưng đối với riêng chương trình dạy học văn học, có hai nguyên tắc chi phối quan trọng nhất phải được làm rõ Trước hết, là nguyên tắc lựa chọn tác giả và nguyên tắc lựa chọn tác phẩm Về cách lựa chọn tác giả, tác phẩm trong chương trình VHNN hiện hành, chúng tôi có một số nhận xét sau:
Trang 52.1 Nguyên tắc lựa chọn tác giả
Nhìn chung, các nhà văn được chọn nghiên cứu trong nhà trường trước hết (và luôn luôn) là những tấm gương lao động nghệ thuật quên mình, là những nhân cách lớn, luôn khao khát lí giải bi kịch và hạnh phúc cho con người, dân tộc và nhân loại; căm ghét sự phi nhân tính, áp bức, cường quyền, không ngừng đấu tranh cho thắng lợi của công lí và tư tưởng tự do, bình đẳng, bác ái Tuy nhiên, trong khuôn khổ của chương trình Ngữ văn (nhất là phần VHNN) ở phổ thông, do không có điều kiện giới thiệu tất
cả các nhà văn lớn, việc lựa chọn tác giả cần phải được tính toán nghiêm ngặt để có thể, thứ nhất, trong một thời lượng hạn chế, giới thiệu được nhiều tác giả hơn; và thứ hai, những tác giả được giới thiệu không những là đỉnh cao của văn học thế giới mà còn phải thật sự là người đại diện xứng đáng cho nền văn học của đất nước, dân tộc đó
Dường như ở đây có một sự khác biệt nhất định giữa việc lựa chọn tác giả phần Văn
học Việt Nam và lựa chọn tác giả phần VHNN: nếu phần Văn học Việt Nam có thể (và
cần) phải giới thiệu cả tác gia và tác giả thì phần VHNN chỉ có thể hướng đến các tác
gia – những đỉnh cao thực sự của văn hoá nhân loại – mà thôi
Theo yêu cầu thứ nhất, chúng tôi cho rằng: chương trình VHNN không nên xây dựng (thiết kế) theo nguyên tắc (mô hình) đồng tâm theo cách hiểu thông thường hiện nay, mà nên xây dựng theo nguyên tắc tuyến tính Ở đây đòi hỏi một cái nhìn chiến lược, xuyên suốt giữa chương trình của các cấp học, lớp học Ví dụ: ở lớp 6 THCS, học
sinh đã được học văn bản Ông lão đánh cá và con cá vàng do Puskin – đại thi hào Nga
– kể lại bằng 250 câu thơ trên cơ sở truyện dân gian Truyện vừa giữ được nét chất phác, dung dị của nghệ thuật dân gian, vừa thể hiện tài năng sáng tạo của Puskin Lên
lớp 11 THPT, học sinh chính thức được học về tác gia Puskin và văn bản Tôi yêu em –
một trong những bài thơ tình nổi tiếng nhất của ông Như vậy, ở đây có một cấu trúc đồng tâm nhưng theo chúng tôi, sự đồng tâm này là không cần thiết Puskin dù là tác gia rất xứng đáng, tiêu biểu cho văn học Nga thì cũng chỉ nên giới thiệu sự nghiệp của ông
ở lớp 11 Phần VHNN ở lớp 6 nên dành cho một tác giả khác của một nền văn học khác, chẳng hạn: những truyện cổ dân gian Đức của anh em Grim hay truyện cổ của Anđecxen Tương tự, có lẽ cũng không thật cần thiết khi Lỗ Tấn đã được giới thiệu ở
chương trình Ngữ văn 9 qua tác phẩm Cố hương, lên lớp 12, học sinh lại tiếp tục học về tác gia này qua truyện ngắn Thuốc; Tagor đã được giới thiệu ở chương trình Ngữ văn 9 qua bài thơ Mây và sóng, lên lớp 11, học sinh lại tiếp tục học về tác gia này qua Bài thơ
số 28, Để nội dung chương trình VHNN được phong phú hơn, nên chăng dành một
trong hai thời lượng đồng tâm này để giới thiệu thêm một số tác giả nước ngoài khác?
Trang 62.2 Nguyên tắc lựa chọn tác phẩm
Trong thế giới văn học, mỗi nhà văn là một nhân cách, một phong cách và cá tính sáng tạo, mỗi tác phẩm văn học là một bức tranh độc đáo, sinh động về tự nhiên, xã hội và con người Do vậy, tạo điều kiện thuận lợi để học sinh có thể tiếp xúc càng nhiều càng tốt với kho tàng văn học phong phú, đa dạng của dân tộc và nhân loại là nhiệm vụ đặc thù và rất quan trọng của quá trình dạy học văn trong nhà trường Tuy nhiên, lựa chọn tác phẩm (đặc biệt là tác phẩm VHNN) để đưa vào chương trình dạy học là một vấn đề vô cùng phức tạp Nói chung, chương trình văn học trong nhà trường phải giới thiệu các tác phẩm có tính tư tưởng, nghệ thuật cao, phù hợp với lứa tuổi học sinh, nhưng bên cạnh đó, tác phẩm được chọn cũng lại phải là tác phẩm tiêu biểu nhất cho sự nghiệp của tác giả, tức là tác phẩm thuộc thể loại mà tác giả đạt được thành công lớn nhất Chọn tác phẩm không tiêu biểu cho phong cách, tư tưởng tác giả, sức hấp dẫn của tác phẩm sẽ không cao, và học sinh sẽ không có được ấn tượng đúng về bản thân tác giả
đó
W Sêchxpia, V Huygô,… đều là những người khổng lồ đã để lại cho nhân loại
di sản văn học đồ sộ, phong phú, đa dạng với nhiều tác phẩm thuộc nhiều thể loại khác nhau Thế nhưng đối với người đọc Việt Nam, thể loại thành công và quen thuộc nhất của Sêchxpia vẫn là kịch, của Huygô vẫn là tiểu thuyết v.v Chính vì vậy, trong chương trình Ngữ văn THPT cải cách năm 1989, việc thí điểm giới thiệu Vichto Huygô với bài
thơ Đêm đại dương (thay cho tiểu thuyết Những người khốn khổ) đã không mang lại
hiệu quả mong muốn Ngay cả khi đã chọn đúng thể loại tiêu biểu cho sự nghiệp văn học của tác giả, vẫn tiếp tục phải cân nhắc nên chọn tác phẩm cụ thể nào, đoạn trích nào Trở lại chương trình VHNN hiện hành ở phổ thông, theo nguyên tắc “tác phẩm lựa chọn phải tiêu biểu cho tác giả”, chúng tôi thấy có một số vấn đề cần thảo luận thêm
Chương trình lớp 11 giới thiệu đại thi hào Puskin với bài thơ Tôi yêu em là một
lựa chọn hợp lí vì tuy nhà thơ Nga vĩ đại này đã sáng tạo trên nhiều thể loại (trường ca, truyện thơ, thơ, kịch, truyện ngắn, tiểu thuyết,…) và ở thể loại nào cũng đạt được những thành công, nhưng nói đến Puskin trước hết và chủ yếu vẫn phải nói đến mảng thơ trữ tình Chính ở đây, nhìn lại chương trình cải cách năm 1989, chúng ta hoàn toàn chia sẻ
được những băn khoăn của nhiều giáo viên khi phải dạy bài Cây Antsa (thơ trữ tình
chính trị), đơn giản vì tác phẩm được chọn này không thật sự tiêu biểu cho phong cách nhà thơ
Theo nguyên tắc đang bàn, việc lựa chọn tác phẩm tiêu biểu không chỉ dừng lại
ở cấp độ tác phẩm mà quan trọng không kém là phải cân nhắc đến cả việc lựa chọn ở cấp độ nhỏ hơn: cấp độ đoạn trích Điều này càng trở nên có ý nghĩa khi trong chương
Trang 7trình VHNN, các tác phẩm văn xuôi thường chỉ được giới thiệu thông qua một số trích
đoạn nhất định Có thể kể đến trích đoạn truyện Cô bé bán diêm của Anđecxen – nhà
văn nổi tiếng xứ Đan Mạch – người đã sáng tạo thật tuyệt vời những truyện cổ tích làm say mê nhiều thế hệ Bằng ngôn ngữ kể chuyện cảm động, giàu chất thơ, đoạn trích trong SGK Ngữ văn lớp 8, tập 1 đọng lại trong tâm trí các em sự cảm thương cho số phận cô bé nghèo khổ, cô đơn, bất hạnh và khát vọng về một thế giới không còn đói rét,
buồn đau Phần kết Chiếc lá cuối cùng (O Henry) trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 8,
tập 1 hấp dẫn học sinh bởi vẻ đẹp nhân văn, bởi sự sáng tạo nghệ thuật được kết tinh từ
tình yêu thương con người Với trích đoạn truyện ngắn Số phận con người, các tác giả
sách giáo khoa lớp 12 đã chọn phần kết của truyện kể về hoàn cảnh của Xôcôlôp sau chiến tranh, đặc biệt là cuộc gặp gỡ cảm động giữa Xôcôlôp và bé Vania – hai nạn nhân của chiến tranh Lòng tin ở tính cách Nga kiên cường, lòng tin ở cuộc sống bao dung là
âm hưởng đọng lại trong lòng độc giả Nó thể hiện cách nhìn đầy nhân bản của Sôlôkhôp
Tuy nhiên, khảo sát sách giáo khoa Ngữ văn THCS cũng như THPT chương trình hiện hành, chúng tôi cảm thấy việc lựa chọn trích đoạn để dạy học trong một số trường hợp dường như vẫn chưa được giới thuyết rõ ràng Chẳng hạn: nội dung tư tưởng
của tiểu thuyết Rôbinxơn Cruxô (Đ.Điphô) là khẳng định sức mạnh, nghị lực và trí tuệ
con người có khả năng khuất phục thiên nhiên và hoàn cảnh, bắt thiên nhiên và hoàn cảnh phải phục vụ cho cuộc sống của mình Vậy thì, có lẽ tiêu biểu cho tác phẩm này phải là những đoạn trích miêu tả cảnh dựng nhà, săn bắn, trồng trọt, chăn nuôi hay những lúc phải vật lộn với cô đơn, bệnh tật của Rôbinxơn chứ không phải là đoạn trích miêu tả ngoại hình của anh ta như sách giáo khoa Ngữ văn lớp 9, tập 2 đang sử
dụng Người thầy đầu tiên (Aimatốp) là câu chuyện cảm động về tình thầy trò, về nghị
lực, sự hi sinh thầm lặng của thầy Đuysen – người đã đem ánh sáng văn hóa đến với những trẻ em ở làng Kukurêu hẻo lánh của Cưrơgưxtan vào giữa những năm 20 của thế
kỉ trước; thế nhưng đoạn trích “Hai cây phong” trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 8, tập
1 dường như lại chưa toát lên chủ đề tác phẩm khi chỉ tập trung miêu tả cảm xúc, tâm trạng của người họa sĩ – nhân vật người kể chuyện
Một vấn đề nữa là cần trích đoạn tác phẩm như thế nào để học sinh vẫn tiếp
nhận được ý nghĩa của tác phẩm trong tính toàn vẹn của nó Người trong bao của Sêkhôp có dung lượng tương đối dài, sách giáo khoa Ngữ văn lớp 11, tập 2 đã lược ba
đoạn ở ba vị trí khác nhau của truyện Tuy có lược thuật, nhưng việc lược bỏ đã khiến
tác phẩm nổi tiếng Người trong bao dễ trở nên đơn nghĩa; học sinh khó có thể cảm nhận
được tính chất đa thanh, nhiều chiều và những ý nghĩa tư tưởng khái quát, cùng rất nhiều chi tiết nghệ thuật tưởng như thoáng qua song lại vô cùng sâu sắc, tinh tế của tác