ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH BÀ RỊA – VŨNG TÀU SỞ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN TẠO HÌNH CƠ BẢN CHO CÂY CẢNH MÃ SỐ MĐ 02 NGHỀ TẠO DÁNG VÀ CH M S C CÂY CẢNH Trình độ Đào tạo dƣới 03 thá[.]
Trang 1ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH BÀ RỊA – VŨNG TÀU
SỞ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN
GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN TẠO HÌNH CƠ BẢN CHO CÂY CẢNH
MÃ SỐ: MĐ 02 NGHỀ TẠO DÁNG VÀ CH M S C CÂY CẢNH
Trình độ: Đào tạo dưới 03 tháng
(Phê duyệt tại Quyết định số 443/QĐ-SNN-KNKN ngày 17 tháng 10 năm 2016
của Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu)
N M 2016
Trang 2LỜI GIỚI THIỆU
Để phục vụ chương trình đào tạo nghề cho nông dân Nhằm đạt được mục tiêu đảm bảo chất lượng trong đào tạo nghề, việc phát triển giáo trình phục vụ cho đào tạo nghề là rất quan trọng Giáo trình “Tạo hình cơ bản cho cây cảnh” cung cấp cho học viên những kiến thức cơ bản về Các dáng thế cơ bản của cây cảnh, kỹ thuật cắt tỉa, uốn nắn tạo hình cho cây cảnh nghệ thuật Tài liệu có giá trị hướng dẫn học viên học tập và có thể tham khảo để vận dụng trong thực tế sản xuất
Đây là giáo trình mô đun trình độ đào tạo dưới 03 tháng được tổng hợp trên tài liệu chính là mô đun “Tạo hình cơ bản cho cây cảnh” trình độ sơ cấp nghề1
được tổ chức biên soạn nhằm góp phần đạt được mục tiêu đào tạo nghề đã đặt ra
Giáo trình này là quyển 2 trong số 5 mô đun chuyên môn của chương trình đào tạo nghề “Tạo dáng và ch m sóc cây cảnh” trình độ đào tạo dưới 03 tháng Trong mô đun này gồm có 3 bài dạy thuộc thể loại lý thuyết và tích hợp như sau:
Bài 1 Xây dựng ý tưởng tạo hình cây cảnh Bài 2 Cắt tỉa tạo hình cho cây
Bài 3 Uốn nắn tạo hình cho cây Chúng tôi xin trân trọng cám ơn nhóm biên soạn Giáo trình mô đun “Tạo hình cơ bản cho cây cảnh” trình độ sơ cấp nghề gồm:
1 ê oài Nam
2 Nguy n Đức Ngọc
Trang 3MỤC ỤC
ỜI GIỚI T IỆU 1
MỤC ỤC 2
Mô đun: Tạo hình cơ bản cho cây cảnh 3
Bài 1 Xây dựng ý tưởng tạo hình cây 3
Bài 2 Cắt tỉa tạo hình 28
Bài 3 Uốn, nắn tạo hình cho cây 36
ướng dẫn thực hiện bài tập, bài thực hành 45
Yêu cầu về đánh giá kết quả học tập 45
Tài liệu tham khảo 45
Trang 4MÔ ĐUN: TẠO HÌNH CƠ BẢN CHO CÂY CẢNH
Mã mô đun: MĐ 02 Thời gi n: 56 giờ Giới thiệu mô đun
Mô đun Tạo hình cơ bản cho cây cảnh là mô đun là một trong số các mô đun kỹ n ng quan trọng của nghề tạo dáng và ch m sóc cây cảnh Sau khi học xong mô đun này, sinh viên sẽ được trang bị những kiến thức và kỹ n ng cơ bản của kỹ thuật Cắt tỉa tạo hình cho cây cảnh
Mã ài: MĐ 02-1 Thời gian: 10 giờ Mục tiêu
Sau bài học, người học có khả năng sau:
- Nhận thức được giá trị thẩm mỹ và giá trị kinh tế của cây cảnh nghệ thuật trong đời sống và trong sản xuất kinh doanh
- Trình bày được đặc điểm của các dáng thế cơ bản của cây cảnh nghệ thuật
- Phân biệt được các dáng thế cây
A Nội dung
1 Khái quát chung về cây cảnh, cây cảnh nghệ thuật
1 1 Cây cảnh, cây dáng thế, cây ons i
- Cây cảnh: Cây cảnh là những cây trồng để trang trí, thưởng thức vẻ đẹp của hoa, lá, dáng
- Cây dáng thế: à cây cảnh nghệ thuật với sự tác động của con người tạo thành tác phẩm thể hiện ý nghĩa v n hoá phù hợp với thời đại
- Cây Bonsai: à cây được trồng trong chậu, khay, được cắt tỉa tạo dáng theo một phương pháp đặc biệt, mang đầy đủ những yếu tố thẩm mỹ và ấn tượng thiên nhiên sẵn có, hay nói một cách khác, Bonsai là một cây hay một nhóm cây trong thiên nhiên được thu nhỏ lại trong gang tấc nhưng vẫn mang nét cổ thụ, được trồng trong chậu, khay hay trên đá bằng một kỹ thuật, và nghệ thuật riêng biệt
Vì thế người ta nói Bonsai là một nghệ thuật, là một tác phẩm sống, hay là một tác phẩm điêu khắc sống Cái đẹp ở Bonsai là đơn giản, vừa đủ, hóa cách, mà quan trọng nhất là gợi, gợi ý về một điều gì đó hơn là khẳng định
Trang 5xem đó chỉ là một thú vui lúc nhàn rỗi
Bon: Cái khay, cái chậu
Sai: Cây, trồng cây
1.2 Triết lý – tinh thần củ cây cảnh, cây dáng thế
Cây cảnh không chỉ thuần tu là bức tranh phác thảo thiên nhiên, mà là sự kết hợp tài tình giữa thiên nhiên và nghệ thuật Tính triết lý của cây cảnh nghệ thuật có thể là:
- Hoà hợp với thiên nhiên, thiên nhiên là bà mẹ nuôi dưỡng chúng ta chứ thiên nhiên không phải là kho vô tận của con người
- Con người là một phần trong thiên nhiên, sống hài hoà với thiên nhiên chứ con người không phải là trung tâm của vũ trụ
- Khi làm và chơi cây dáng thế nghĩa là rèn luyện đức tính khiêm nhường, giản dị, kiên nhẫn tin tưởng vào cuộc sống vượt qua mọi khó kh n trong cuộc sống hiện tại
Cây dáng thế, Bonsai là kết quả của một quá trình lao động chuyên môn và nghệ thuật vất vả từ cắt tỉa, uốn nắn, ch m sóc với các nguyên tắc tạo hình, thẩm mỹ phù hợp để tạo nên một tác phẩm mang tính nghệ thuật cao
Cây dáng thế Bonsai với nghệ thuật thể hiện ở mức đơn giản vừa đủ song rất tinh tế, gợi ý về một điều gì đó hơn là khẳng định
Việc tạo cho cây nhỏ, lùn lại không phải là bỏ đói hành hạ cây, mà chúng ta có biện pháp kỹ thuật tạo cho cây dáng vẻ cổ thụ với sức sống khoẻ mạnh thể hiện sự từng trải phong sương của cây
Thiên nhiên liên tục vận động biến đổi và tiến hoá hoàn thiện, nghệ thuật cây cảnh Bonsai luôn hướng tới sự sáng tạo hoàn thiện Sự sâu xa nhất của nghệ thuật cây cảnh “Con người chỉ có thể góp phần hoàn thiện thiên nhiên chứ không thể tạo ra thiên nhiên”
2 Phân loại cây cảnh: Hiện nay ở thế giới và Việt Nam có nhiều cách phân loại cây
dáng thế Tuỳ theo từng mục đích có cách phân loại khác nhau:
2.1 Dự vào tình trạng củ cây
- Cây nguyên liệu: Chưa được uốn tỉa
- Cây sơ chế: Mới uốn tỉa sơ bộ
- Cây thành phẩm: à cây đã định hình có thể trưng bày
2.2 Dự vào trọng lƣợng h y kích cở
- Bonsai 1 tay: oại bonsai mini
- Bonsai 2 tay: D di chuyển, cao 15 – 70cm thịnh hành nhất
- Bonsai 4 tay: Hai người khiêng, còn gọi là bonsai sân vườn, cao 70 –180 cm Ở Việt Nam rất thịnh hành loại Bonsai này
2.3 Dự vào dáng thế củ cây
Để phân loại dáng thế, trước hết chúng ta cùng nhau phân biệt và làm rõ dáng, thế là gì?
- Dáng cây: Là phương của cây (chiều dọc của thân cây) so với mặt phẳng nằm ngang hay so với mặt chậu
Trang 6- Thế/kiểu: Thế cây là nghệ thuật biểu đạt sự ẩn dụ ý nghĩa, tinh thần, tư tưởng truyền thống v n hoá và được thể hiện qua một tên nào đó hay thế mà tác giả muốn gửi gắm tâm tư, tình cảm của mình vào tác phẩm
VD: Thế nhân v n, thế ngũ phúc
3 Các dáng thế cơ ản
Phân loại cây dáng thế dựa vào dáng thế cây và số lượng cây trên gốc mà người ta chia thành các loại như sau:
3.1 Dáng cơ ản 3.1.1 Dáng trực (thế đứng) α = 0 0
à cây có trục thân cây thẳng góc với mặt đất (hình 2.1) (nhìn tổng thể giữa ngọn và gốc hình thành đường thẳng hoặc gần thẳng đứng)
* Ý nghĩa: Dáng trực trong nghệ thuật cây cảnh nó được nghệ thuật hoá để ẩn dụ thế
hiên ngang, bất khuất
Hình 2.1 Cây thông dáng trực thế trượng phu
Trang 7Hình 2.3 Sanh dáng trực
3.1.2 Dáng xiên (xiêu)/ nghiêng h y dáng tà
à dáng mà trục của thân cây hơi nghiêng so với phương nằm ngang khoảng α = 200–
700
* Ý nghĩa: Ngoài thiên nhiên những cây này gặp trắc trở, thiên tai làm đổ nghiêng nhưng cây vẫn sống và vươn lên
Về mặt thẩm mỹ các cây có dáng xiêu thường trông rất mềm mại, duyên dáng nhã nhặn, thường thể hiện hình tượng của người phụ nữ
Trang 8Hình 2.6 Cây Sanh dáng nghiêng cành phóng Hình 2.7 Cây Sanh dáng nghiêng
3.1.3 Dáng hoành
à dáng cây mà trục của thân cây nằm ngang so với mặt chậu Dáng hoành ở ngoài tự nhiên thường là những cây có điều kiện sống khó kh n nhưng cây vẫn sống và nảy lộc đâm chồi (cây nằm ngang trên mặt đất α = 70 - 900
)
Hình 2.8 Cây hoa giấy dáng hoành
Trang 9dáng, duyên dáng
3.1.4 Dáng huyền
Cây có gốc trong chậu nhưng thân cây trườn qua mép chậu đổ xuống phía dưới như dòng thác đổ (hình 2.11 và 2.12) Ngọn cây dài hơn đáy chậu và có xu hướng ngóc lên Cây mọc vách đá α > 900
* Ý nghĩa: Ngoài thiên nhiên những cây này thường sống trong điều kiện khí hậu
nghiệt ngã nhất (cây ở sườn núi, vách đá )
nhưng cây vẫn có thể sống, gốc cây bám
chắc vào đá, treo leo giữa trười mây, ngọn
cây vươn lên tạo hình ảnh của sự kiên trì
nhẫn nại vượt qua phong ba bão táp hướng
tới tương lai phát triển
Về mặt thẩm mỹ: Dáng cây thể hiện sự mềm mại, dịu dàng, sự tươi trẻ song tiềm
ẩn một sức sống mãnh liệt
3.2 Một số thế cơ ản 3.2.1 Thế từ cây một thân
a Thế trượng phu Hình 2.13 Tùng la hán Thế trượng phu Cây dáng trực thân nhỏ đều từ gốc đến ngọn, bộ r to, khoẻ, vững trắc cây có 2 hoặc 4 cành và ngọn, cành số 1 có chiều dài bằng 2/3 chiều cao của cây (hình 2.13)
Cây trong chậu nhưng có cảm giác cao ngút ở đại ngàn phỏng theo cây thông ngạo ngh , hiên ngang đứng trên núi cao Cây nói nên khí tiết của đấng trượng phu, thẳng thắn,
cương trực
b Thế nhất trụ kình thiên
à cây dáng trực, khoẻ khoắn, vững chắc, cành và ngọn tập trung ở trên cao, để lộ thân cây to cho ta một cảm giác khoẻ khoắn (hình 2.14)
Ý nghĩa nói về thế lực nhỏ bé nhưng dũng cảm chống lại thế lực tiêu cực rất to lớn
Trang 10Hình 2.14 Sanh-Thế nhất trụ kình thiên
c Thế tam đa (Phúc – ộc – Thọ) Tam đa gồm: Đa phúc (nhiều con), đa lộc (nhiều tiền của), đa thọ (sống lâu) Đó là ước muốn chung của con người xa xưa
Thế được tạo hình từ cây 2 cành 1 ngọn (cây 3 thân cũng gọi là thế tam đa) Kiểu cổ các tán được cắt tả tròn trịa như hình đĩa xôi, theo quan niện quả phúc thì phải tròn Ngày nay, cành và ngọn đã được cắt tỉa phóng thoáng, linh hoạt, tự nhiên hơn và dáng sử dụng là trực biến hoá
- Ngày nay, quan niệm về thế tam đa cũng thay đổi:
“Nhiều con – Túng thiếu – Giảm thọ; Ít con – Dư dật – Trường thọ”
d Thế ngũ phúc