ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH BÀ RỊA – VŨNG TÀU SỞ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN THU HOẠCH, SƠ CHẾ VÀ BẢO QUẢN LÚA MÃ SỐ MĐ 04 NGHỀ TRỒNG LÚA NĂNG SUẤT CAO Trình độ Đào tạo dƣới 03 thán[.]
Trang 1ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH BÀ RỊA – VŨNG TÀU
SỞ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN
GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN THU HOẠCH, SƠ CHẾ VÀ BẢO QUẢN LÚA
MÃ SỐ: MĐ 04 NGHỀ TRỒNG LÚA NĂNG SUẤT CAO
Trình độ: Đào tạo dưới 03 tháng
(Phê duyệt tại Quyết định số 443/QĐ-SNN-KNKN ngày 17 tháng 10 năm 2016
của Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu)
Năm 2016
Trang 21
LỜI GIỚI THIỆU
Để phục vụ chương trình đào tạo nghề nông nghiệp cho lao động nông thôn trên địa bàn tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu đạt được mục tiêu của Đề án 1956 của Thủ tướng Chính phủ và phù hợp với điều kiện sản xuất kinh doanh của địa phương, chúng tôi tiến hành biên soạn và điều chỉnh giáo trình đào tạo nghề Trồng lúa năng suất cao
Đây là giáo trình mô đun đào tạo nghề có trình độ đào tạo dưới 3 tháng được tổng hợp trên tài liệu chính là mô đun “Thu hoạch và tiêu thụ lúa” trình độ sơ cấp nghề1 được tổ chức biên soạn nhằm góp phần đạt được mục tiêu đào tạo nghề đã đặt ra
Giáo trình này là mô đun cuối trong số 4 mô đun chuyên môn của chương trình đào tạo nghề “Trồng lúa năng suất cao” trình độ đào tạo dưới 3 tháng Trong mô đun này gồm có 4 bài dạy thuộc thể loại tích hợp như sau:
Bài 1 Chuẩn bị trước khi thu hoạch lúa Bài 2 Thu hoạch lúa
Bài 3 Làm khô và sạch lúa Bài 4 Bảo quản lúa
Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn nhóm biên soạn Giáo trình mô đun “Thu hoạch và tiêu thụ lúa” trình độ sơ cấp nghề
1 Giáo trình được biên soạn kèm theo Quyết định số 1549 /QĐ-BNN-TCCB ngày 18/10/2011 của Bộ Nông nghiệp và PTNT
Trang 32
MỤC LỤC
LỜI GIỚI THIỆU 1
MỤC LỤC 2
MÔ ĐUN THU HOẠCH, SƠ CHẾ VÀ BẢO QUẢN LÚA 3
Bài 1 Chuẩn bị trước khi thu hoạch lúa 3
Bài 2 Thu hoạch lúa 24
Bài 3 Làm khô và sạch lúa 31
Bài 4 Bảo quản lúa 40
Hướng dẫn thực hiện bài tập, bài thực hành 43
Yêu cầu về đánh giá kết quả học tập 43
Tài liệu tham khảo 44
Trang 43
MÔ ĐUN THU HOẠCH, SƠ CHẾ VÀ BẢO QUẢN LÚA
Mã mô đun: MĐ 04 Thời gi n: 32 giờ Giới thiệu mô đun
Mô đun Thu hoạch, sơ chế và bảo quản lúa là mô đun chuyên môn nghề, mang tính tích hợp giữa kiến thức và kỹ năng thực hành về Thu hoạch, sơ chế và bảo quản lúa Nội dung của mô đun trình bày các công việc trong thu hoạch và tiêu thụ lúa như: Chuẩn bị trước khi thu hoạch lúa, thu hoạch, làm khô và sạch lúa, bảo quản lúa Đồng thời cũng hướng dẫn cách hạch toán hiệu quả kinh tế trồng lúa năng suất cao để từ đó người trồng lúa
có hướng cụ thể trong quả trình trồng lúa Sau mỗi bài trong mô đun có các câu hỏi và bài tập thực hành Học xong mô đun này, học viên có được những kiến thức cơ bản về các bước công việc Thu hoạch, sơ chế và bảo quản lúa Có kỹ năng Xác định độ chín của lúa; Chọn lựa phương thức thu hoạch phù hợp; Chuẩn bị dụng cụ; Chuẩn bị nhân công; Thu hoạch lúa; Phơi (sấy) lúa đảm bảo yêu cầu kỹ thuật và tiêu thụ lúa thuận lợi, đạt hiệu quả kinh tế cao nhất
Bài 1 Chuẩn bị trước khi thu hoạch lú
Mã bài: MĐ 04-1 Thời gi n: 4 giờ Mục tiêu
Sau khi học xong bài học này học viên có khả năng:
- Xác định được thời điểm thu hoạch lúa
- Chọn được phương thức thu hoạch lúa phù hợp với tình trạng ruộng lúa, phù hợp với điều kiện trồng lúa
- Thực hiện các thao tác thu hoạch lúa đúng kỹ thuật
- Chuẩn bị được những dụng cụ, trang thiết bị để thu hoạch lúa
- Chuẩn bị được nơi chứa phù hợp với điều kiện trồng lúa của cơ sở
- Chuẩn bị đủ và đúng số lượng nhân công để thu hoạch lúa
A Nội dung
1 Xác định thời điểm và phương thức thu hoạch lú 1.1 Xác định thời điểm thu hoạch lú
Muốn xác định được thời điểm thu hoạch lúa, chúng ta cần tìm hiểu các thời kỳ chín của lúa để có biện pháp theo dõi, đánh giá và kết luận chính xác thời điểm thu hoạch Người
ta chia giai đoạn chín của lúa thành ba thời kỳ nhỏ là chín sữa, chín sáp và chín hoàn toàn như sau:
1.1.1 Nhận biết các thời kỳ chín củ lú
a Thời kỳ chín sữa Sau khi hoa lúa nở 7-10 ngày, những hoa lúa đã được thụ phấn có chất dự trữ bên trong
vỏ trấu là dạng lỏng, màu trắng đục giống như sữa Hình dạng hạt gạo đã hoàn thành, vỏ hạt
Trang 54
gạo có màu xanh Khối lượng hạt tăng nhanh, có thể đạt 70-80% khối lượng cuối cùng của hạt, đó là thời kỳ chín sữa
Hình 4.1a Hạt lúa ở giai đoạn chín sữa
Hình 4.1b Ruộng lúa ở thời kỳ lúa chín sữa
Toàn thể ruộng lúa lúc này đang ở giai đoạn chín sữa Thời kỳ chín sữa kết thúc thì lượng chất khô trong hạt là 25%, lượng nước trong hạt là 75%
b Thời kỳ chín sáp Thời kỳ chín sáp kéo dài 7-10 ngày, vỏ hạt lúa vẫn có màu xanh (hình 4.2a) Chất dịch lỏng trong hạt gạo dần dần đặc lại, hạt gạo cứng dần lên, vỏ hạt gạo vẫn có màu xanh, nhưng
vỏ ở lưng hạt gạo chuyển sang màu nâu nhạt (hình 4.2b) Khối lượng hạt gạo tiếp tục tăng lên (hình 4.2c), lượng chất khô trong hạt đạt 50%, lượng nước trong hạt giảm dần còn 50%
Đó là thời kỳ chín sáp (hình 4.2) Cuối giai đoạn chín sáp, các hạt lúa ở đầu bống lúa đã chuyển sang màu chín đặc trưng của giống lúa
Trang 65
c Thời kỳ chín hoàn toàn Thời kỳ này kéo dài 7-10 ngày, vỏ trấu chuyển sang màu vàng sáng (hình 4.3a) hoặc màu sắc chín đặc trưng của giống (hình 4.3b), chất khô trong hạt tăng đến 75%, lượng nước trong hạt giảm còn 25% Khối lượng hạt gạo đạt tối đa
Hình 4.3a Vỏ trấu của hạt lúa chuyển sang
màu vàng sáng Hình 4.3b Vỏ trấu của hạt lúa có màu chín đặc trưng của giống lúa
1.1.2 Nhận biết độ chín củ lú
a Chuẩn bị để xác định độ chín của lúa Trước khi xác định độ chín của lúa cần phải chuẩn bị sổ ghi chép theo dõi ngày sinh trưởng của ruộng lúa, ghi nhật ký quá trình trồng lúa và sổ có các thông tin về lý lịch của giống lúa để làm cơ sở đối chiếu với độ chín thực tế của ruộng lúa
b Căn cứ thời gian sinh trưởng của giống lúa Thời gian sinh trưởng của giống lúa: Là số ngày bắt đầu từ khi gieo hạt cho đến ngày thu hoạch được lúa chín Ví dụ: Giống lúa có thời gian sinh trưởng là 105 ngày, chúng ta gieo ngày 15 tháng 12 năm 2015, thì đến ngày 28 tháng 3 năm 2016 (vì tháng 02 năm 2016
có 29 ngày) là có thể thu hoạch được Muốn theo dõi thời gian sinh trưởng của giống lúa trên đồng ruộng, chúng ta kẻ bảng giống như bảng 4.1 Đối với mỗi thời vụ lập một bảng theo dõi riêng, điền ngày tháng theo dõi phù hợp Qua bảng theo dõi này có thể biết được lúa
đã sinh trưởng bao nhiêu ngày
Ví dụ: Ngày 15 tháng 02, nhìn vào bảng 4.1, chúng ta biết lúa đã sinh trưởng được 63 ngày, ngày 15 tháng 3 là lúa sinh trưởng được 91 ngày và ngày 29 tháng 3 là có thể thu hoạch được
Trang 76
Bảng 4.1 Bảng theo dõi thời gian sinh trưởng của giống lúa
c Căn cứ vào ngày trỗ của ruộng lúa Cây lúa sinh trưởng trên đồng ruộng còn phụ thuộc rất nhiều yếu tố, cho nên thời gian sinh trưởng thực tế có thể bằng hay sớm hơn, muộn hơn so với đặc tính thời gian sinh trưởng của giống ấy, nên chúng ta cần phải quan sát ngày trỗ của ruộng lúa Ngày mà ước
12/2015 01/2016 02/2016 3/2016
Trang 87
khoảng 50% số cây lúa của ruộng lúa đã trỗ (hình 4.4), cộng thêm 30 ngày nữa là thu hoạch được Ví dụ: Ngày 23 tháng 02 năm 2016 ruộng lúa trỗ được 50% Thì ngày thu hoạch được
sẽ là ngày 24 tháng 3 năm 2016
d Quan sát trực tiếp ngoài ruộng lúa Sau khi lúa trỗ được 25 ngày thì quan sát trực tiếp thường xuyên hàng ngày trên ruộng lúa Khi nào trên ruộng lúa có khoảng 85% (hình 4.6) số bông lúa trong ruộng lúa có khoảng 80% số hạt chắc trên bông đã chín là thu hoạch được
1.1.3 Xác định khí hậu, thời tiết trong vùng
a Căn cứ dự báo thời tiết của đài khí tượng thủy văn Nếu dự báo thời tiết có mưa, gió lớn đúng ngày xác định thu hoạch có thể thu sớm hoặc trễ vài ngày để thu hoạch đỡ gặp phải thời tiết xấu Mùa lũ có thể thu hoạch sớm hơn
cả tuần, lúc này năng suất sẽ thấp hơn tuy nhiên sẽ tránh được việc mất trắng Hoặc trời mưa gió lớn có thể để trễ vài ngày, nếu thu đúng ngày mưa sẽ bị thất thoát lớn
b Căn cứ vào quy luật khí hậu thời tiết hàng năm của vùng
Bố trí thời vụ gieo cấy sao cho lúa chín không trùng với giai đoạn mưa lớn và mưa kéo dài Ví dụ hàng năm thời tiết thường có đợt mưa kéo dài khoảng 2 tuần (từ đầu đến giữa tháng 5 âm lịch) Cho nên không gieo trồng để lúa chín vào dịp này
1.1.4 Xác định ngày thu hoạch lú
Nếu thu hoạch sau khi hạt lúa đã chín hoàn toàn, thất thoát do tỷ lệ rụng hạt khoảng 4,5% Nếu thu hoạch sau 20 ngày lúa đã chín hoàn toàn, tỷ lệ rụng hạt lên đến 20% Tỷ lệ này cũng còn tùy thuộc vào giống Những giống dễ rụng hạt, tỷ lệ rụng có thể nhiều hơn Chính vậy phải xác định thời điểm thu hoạch cho phù hợp để giảm tối đa thất thoát sau thu hoạch Khi xác định ngày thu hoạch, chúng ta nên chọn ngày không mưa Trường hợp lúa chín đúng vào đợt mưa kéo dài, có thể cứ để lúa đứng trên cây thêm 3- 5 ngày nữa chờ qua đợt mưa lớn rồi thu hoạch Hoặc chuẩn bị đến đợt mưa kéo dài hay để tránh mưa lũ, thì cũng
có thể thu sớm hơn 3-5 ngày (tức là sau trỗ 25-27 ngày)
1.2 Lự chọn phương thức thu hoạch lú 1.2.1 Các phương thức thu hoạch
a Cắt lúa bằng liềm (lưỡi hái)
- Cắt bông lúa: Là dùng liềm để cắt rời bông lúa chín khỏi thân cây lúa
Trang 98
- Cắt cả cây lúa chín:
+ Dùng liềm cắt toàn bộ cả cây lúa đã chín, cắt cả gốc rạ, sát mặt đất + Sau đó cắt (xén) riêng phần bông lúa
Hình 4.8 Cắt riêng phần bông lúa
- Phương thức thu hoạch thủ công có những ưu và nhược điểm như sau:
+ Ưu điểm:
* Phù hợp cho mọi loại chân ruộng lúa như ruộng ướt, ruộng khô
* Thích hợp mọi tình trạng ruộng lúa như là: Ruộng lúa đứng, lúa ngã, đặc biệt ruộng lúa ngã chỉ có thể thu hoạch được bằng liềm
* Thích hợp với mọi loại diện tích ruộng lúa
* Tận dụng được cả nhân công phụ: Học sinh, sinh viên,
Trang 109
+ Nhược điểm: Tốn công, năng suất lao động thấp, không phù hợp với sản xuất lớn
b Thu hoạch bằng máy gặt hàng xếp dãy
Sử dụng máy gặt cắt phần bông lúa đã chín, xếp thành từng dãy Sau đó thu gom bông lúa để tuốt hạt
Hình 4.13 Máy gặt hàng xếp dãy
c Thu hoạch bằng máy gặt đập liên hợp
Là phương pháp dùng máy để vừa cắt lúa, vừa tuốt hạt, hạt lúa được chứa vào các bao
và xếp ngay trên máy gặt Khi các bao chứa lúa đã xếp đầy chỗ xếp ở trên máy thì đưa các bao lúa lên bờ ruộng
Hình 4.14 Thu hoạch lúa bằng máy gặt đập liên hợp
1.2.2 Các căn cứ để quyết định phương thức thu hoạch
a Căn cứ tình trạng ruộng lúa