Cần làm gì để các mô hình trung tâm tri thức và liên kết thư viện đi vào hoạt động hiệu quả nhìn nhận từ chính sách đến thực tiễn

CẦN LÀM GÌ ĐỂ CÁC MÔ HÌNH TRUNG TÂM TRI THỨC VÀ LIÊN KẾT THƯ VIỆN ĐI VÀO HOẠT ĐỘNG HIỆU QUẢ NHÌN NHẬN TỪ CHÍNH SÁCH ĐẾN THỰC TIỄN Đỗ Xuân Đán1* Tóm tắt Đất nước đang bước vào thời kỳ hội nhập và phát[.]

CẦN LÀM GÌ ĐỂ CÁC MÔ HÌNH TRUNG TÂM TRI THỨC

VÀ LIÊN KẾT THƯ VIỆN ĐI VÀO HOẠT ĐỘNG HIỆU QUẢ

- NHÌN NHẬN TỪ CHÍNH SÁCH ĐẾN THỰC TIỄN

Đỗ Xuân Đán1*

Tóm tắt: Đất nước đang bước vào thời kỳ hội nhập và phát triển

sâu rộng Trong đó kỷ nguyên của toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 sẽ tạo ra những cơ chế vận hành mới cho điều hành và quản lý mọi hoạt động của đời sống xã hội Với vai trò là các đơn vị cung cấp thông tin tri thức cho mọi người dân, các hệ thống thư viện phải không ngừng tiếp cận với những thay đổi của công nghệ và thông tin, nhằm đưa ra các tiêu chí và công

cụ tra cứu và tìm đọc nguồn thông tin tri thức mình đang sở hữu

Để làm được điều đó, không chỉ việc số hóa kho tài liệu của đơn vị,

cơ quan mình mà các thư viện cần hình thành và liên kết thành các trung tâm tri thức cung cấp cho người dùng các cơ sở dữ liệu phong phú và tập trung một cách hiệu quả Bài viết nêu bật những

cơ hội và khó khăn cũng như đề xuất các giải pháp cho việc hình thành các Trung tâm Tri thức số đối với các thư viện tại Việt Nam hiện nay

Từ khóa: Thư viện; Liên kết thư viện; Số hóa tài liệu; Luật thư viện;

Trung tâm tri thức.

I NHỮNG GHI NHẬN TÍCH CỰC CỦA NGÀNH THƯ VIỆN TRONG THỜI GIAN QUA

Trong những năm qua, trước sự phát triển trên tất cả các mặt của đời sống xã hội Đặc biệt là sự phát triển của khoa học công nghệ, làn sóng dịch chuyển và đón đầu cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4,

∗ Tiến sĩ, Trường Đại học Lao động Xã hội.

ngành Thư viện cũng đang chủ động chuyển mình bắt kịp với cơ chế

và xây dựng các chính sách trình các cơ quan nhà nước ban hành, hướng tới một xã hội học tập và tiếp cận với các tri thức tiến bộ của xã hội Điểm nổi bật đầu tiên, chúng tôi xin liệt kê một số văn bản pháp luật và chính sách mang tính đột phá trong lĩnh vực thư viện thông tin

mà những người hoạt động trong ngành thư viện hết sức mong chờ bấy lâu

Điều đầu tiên phải khẳng định việc nâng cấp từ Pháp lệnh lên thành

Luật Thư viện được Quốc hội thông qua vào ngày 21 tháng 11 năm 2019

là một đột phá quan trọng nhất của ngành Thư viện thời gian qua Theo cách nói của chuyên viên cao cấp Ông Phạm Thế Khang, nguyên Giám đốc Thư viện Quốc gia Việt Nam, thành viên Ban soạn thảo Luật Thư viện là: “Luật Thư viện đã trở thành tờ giấy khai sinh, là tấm hộ chiếu để Thư viện Việt Nam hội nhập với bạn bè năm châu Chúng ta

có quyền tự hào về chất lượng của Luật Thư viện Việt Nam so với hàng trăm luật thư viện của các nước trên thế giới”

Đối với ngành Thư viện, cụ thể ở đây là Vụ Thư viện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã luôn chủ động xây dựng, trình với các cơ quan chức năng cho ban hành nhiều chương trình, đề án, các cuộc hội thảo khoa học:

Ngay sau khi Luật Thư viện được Quốc hội thông qua và ban hành cuối năm 2019, chúng ta đã sớm có ngay Nghị định số 93/2020/NĐ-CP ngày 18 tháng 8 năm 2020 của Chính phủ quy định chi tiết hướng dẫn thi hành Luật Thư viện Đây là sự nỗ lực rất lớn của Vụ Thư viện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã nhanh chóng xây dựng và trình các cấp có thẩm quyền thông qua Cả Luật Thư viện và Nghị định hướng dẫn này được coi như bảo bối mới, giải tỏa cho nhiều băn khoăn, trăn trở về việc thiếu các căn cứ pháp lý để triển khai các nhiệm vụ cụ thể của ngành Chúng tôi quan tâm nhất ở hai điểm mang tính gợi mở và được nhấn mạnh trong các văn bản luật này Một là ưu tiên sưu tầm, bổ sung, xử lý chuẩn hóa nghiệp vụ và chia sẻ tài nguyên thông tin giữa các thư viện trong cùng hệ thống, thư viện cùng ngành, lĩnh vực hoặc khu vực, đặc biệt là vai trò của các thư viện lớn trung tâm; hai là số hóa, lưu giữ, bảo quản và phục vụ

nghiên cứu, theo quy định của pháp luật Theo đó, Luật Sở hữu trí tuệ có thể cho phép được số hóa tài liệu để phục vụ cho mục đích nghiên cứu, không lo sợ vi phạm bản quyền Cụ thể: Điều 25, mục 2 điểm đ Luật Thư viện đã nêu: “chuyển dạng, số hóa tài nguyên thông tin phục vụ lưu giữ

và nghiên cứu theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ, " ở Điều

25 mục 1 của Luật Sở hữu trí tuệ cho thấy: “sao chép tác phẩm để lưu trữ trong thư viện với mục đích nghiên cứu và giảng dạy” Như vậy có thể hiểu thư viện được số hóa để phục vụ nghiên cứu (dùng nội bộ và không được bán) Bên cạnh đó Luật cũng đề cập rõ việc bố trí cán bộ có tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp được đào tạo đúng chuyên môn nghiệp vụ; trụ sở thư viện được bố trí tại nơi trung tâm

Một văn bản mới nữa là Thông tư số 03/2020/TT-BGDĐT ngày 10/02/2020 Quy định chi tiết hướng dẫn tiêu chuẩn định mức sử dụng diện tích công trình sự nghiệp lĩnh vực giáo dục đào tạo Trong đó có nêu rõ trong các cơ sở giáo dục đào tạo, phải bố trí diện tích tối thiểu tương ứng với quy mô đào tạo và đội ngũ cán bộ giảng viên Đặc biệt, trong đó nêu rất cụ thể như hội trường, phòng học, xưởng thực hành, phòng làm việc của giáo sư, giảng viên, và lần đầu tiên Thông tư đã đưa ra quy chuẩn về diện tích thư viện, cụ thể là diện tích thư viện

giảng viên và sinh viên quy đổi hiện có

Trước đó cũng có Thông tư số 194/2012/TT-BTC ngày 15/11/2012 của Bộ Tài Chính hướng dẫn mức chi tạo lập thông tin điện tử nhằm duy trì hoạt động thường xuyên của cơ quan đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước Theo hướng dẫn của Thông tư này, chúng ta có cơ sở để làm căn cứ tính giá khi triển khai đề xuất số hóa tài liệu trong các thư viện

Vụ Thư viện, Bộ VHTT&DL cũng liên tục tổ chức các cuộc hội thảo, tọa đàm, đánh giá, khảo sát các mô hình hoạt động trong lĩnh vực thư viện trong khắp cả nước để có căn cứ xây dựng và trình các cơ quan nhà nước ban hành các đề án, kế hoạch nhằm khai thác tối đa nguồn lực của xã hội nói chung và hệ thống thư viện nói riêng Cụ thể có thể kể đến như: Đề án Học tập suốt đời, Đề án Xây dựng xã hội học tập, Đề án Văn hóa đọc, Đề án Đẩy mạnh ứng dụng khoa học và công nghệ trong hoạt động thư viện ở Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030…

Thứ hai, trong hoạt động của tổ chức nghề nghiệp thuộc lĩnh vực thư viện, cũng rất tích cực trong việc luôn tổ chức các cuộc hội thảo, tọa đàm nhằm quy tụ và phát huy thế mạnh của từng cơ sở, hướng đến xây dựng những mô hình, trung tâm tri thức trong các cơ sở giáo dục

và các khu vực, vùng miền…

Ngày 30/10/2017 tại Quy Nhơn, Bình Định, Liên Chi hội Thư viện đại học phía Bắc và phía Nam tổ chức hội thảo với chủ đề: “Xây dựng học liệu mở nội sinh dùng chung" và tại hội thảo đã có khoảng 30 lãnh đạo các thư viện đại học ký bản cam kết: “Hợp tác xây dựng thư viện số đại học dùng chung: Kết nối tri thức – thúc đẩy sáng tạo” Qua đó, thư viện các trường sẽ cùng tham gia sưu tầm bổ sung, xây dựng và chia sẻ

dữ liệu thông tin phục vụ cho giảng dạy, học tập và nghiên cứu Ngày 25/7/2019, tại Nha Trang, Liên Chi hội Thư viện đại học phía Bắc, phía Nam và Trung tâm TTTV- Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề: “Tối ưu hóa quản trị tri thức số Chính phủ - Doanh nghiệp – Thư viện” Hội thảo đã đề xuất nhiều giải pháp trong việc tạo lập, triển khai, liên kết, chia sẻ tài nguyên thông tin giữa các cơ quan chuyên môn, cơ sở nghiên cứu, các nhà quản lý và doanh nghiệp trong lĩnh vực này

Đến nay, được biết đã có các liên kết khối ngành đào tạo như: khối ngành kinh tế (bao gồm kinh tế, tài chính, kế toán, ngân hàng, quản trị kinh doanh), gồm khoảng 50 trường, do Trường Đại học Kinh tế Quốc dân chủ trì; khối trường đào tạo kỹ thuật do Trường Đại học Bách khoa chủ trì; khối trường đào tạo ngành luật do Trường Đại học Luật chủ trì; khối trường đào tạo nông lâm nghiệp; liên chi hội các vùng và khu vực thuộc khối thư viện công cộng, khối thư viện ngành công an, quân đội, Liên hợp thư viện Việt Nam về nguồn tin KH&CN thuộc Cục Thông tin KHCNQG (Bộ KHCN)…

Các trường đại học cũng đã chủ động lập dự án đầu tư, nâng cấp hoặc được sự đầu tư từ Dự án Giáo dục đại học do Ngân hàng Thế giới tài trợ Do vậy, riêng về mảng thư viện đã có những sự khởi sắc, đáp ứng nhu cầu đào tạo chất lượng cao và là một trong những tiêu chí phục vụ kiểm định và khẳng định thương hiệu và chất lượng đào tạo của một trường đại học hay viện nghiên cứu

II MỘT VÀI THỰC TRẠNG CỦA CÔNG TÁC THÔNG TIN THƯ VIỆN TRONG PHỤC VỤ HỌC TẬP VÀ NGHIÊN CỨU

Không thể không thừa nhận nỗ lực và cố gắng của ngành thư viện

và những người làm nghề thư viện tâm huyết trong những năm qua

đã có tiếng nói và hành động, việc làm thiết thực trong tham mưu, đề xuất các chính sách cho sự đổi mới và thay đổi về nhận thức của xã hội, đặc biệt là các cơ quan quản lý nhà nước đối với hoạt động thông tin thư viện thời gian qua Tuy nhiên, qua thực tế hoạt động và đánh giá, chúng tôi nhận thấy vẫn còn những điểm bất cập như sau:

Thứ nhất, mặc dù Luật Thư viện ra đời và đi kèm sau đó là Nghị định của Chính phủ đã được ban hành trong một thời gian ngắn, cùng với đó là một số văn bản của các cơ quan nhà nước liên quan đến công tác thông tin thư viện Tuy nhiên, Luật vẫn còn dừng ở văn bản trên giấy,

mà chưa đi vào thực tiễn hoạt động của ngành, của nghề một sớm một chiều Để dần biến từ chính sách đến hiệu quả thực tiễn trong hoạt động của lĩnh vực chuyên môn, rất cần sự phổ biến, tuyên truyền và kèm với

đó là những giải pháp chi tiết cụ thể, nếu không văn bản chỉ mãi ở trên giấy Đơn cử như Quy chế mẫu về tổ chức và hoạt động thư viện trường đại học được ban hành ngày 10/3/2008 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, chưa có nhiều tác dụng khi ứng dụng vào thực tiễn Trong khi thực tế, những người làm trong ngành luôn kêu ca thiếu văn bản pháp lý để triển khai hoạt động

Thứ hai, việc khai thác, sử dụng cơ sở vật chất, dữ liệu từ các trường được đầu tư chưa thống nhất, rời rạc, thậm chí kém hiệu quả, do chính sách, do sự thiếu chủ động, do còn tùy thuộc vào mức độ cho phép của lãnh đạo các trường, hoặc lãnh đạo địa phương Đơn cử, người ta rất mong đợi Thư viện Quốc gia Việt Nam (TVQGVN) là nơi lưu trữ đầy đủ nhất về các tài liệu, cơ sở dữ liệu toàn văn hoặc điện tử, chuẩn hóa về mặt

xử lý nghiệp vụ để thuận tiện cho việc tra cứu thông tin, chia sẻ cơ sở dữ liệu nghiệp vụ đã được xử lý, giúp cho các thành viên đỡ tốn công sức

xử lý lại từ đầu hoặc sẽ có sự không chuẩn hóa Tuy nhiên, như đánh giá của tác giả Lê Đức Thắng trong bài viết “Thực trạng ứng dụng khoa học công nghệ tại TVQGVN” đăng trong Kỷ yếu Hội thảo phục vụ xây dựng

đề án: Đẩy mạnh ứng dụng khoa học và công nghệ trong hoạt động của

thư viện ở Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 là: “Phần mềm thư viện đã sử dụng 19 năm, không còn phù hợp trong điều kiện hiện tại của công nghệ Tính năng thường xuyên lỗi, trục trặc gây nhiều khó khăn cho đơn vị trong việc xử lý, quản lý, phổ biến thông tin, đặc biệt chưa đảm bảo được vai trò là trung tâm xử lý dữ liệu tập trung, chia

sẻ cho thư viện toàn quốc Điều này vô hình chung gây lãng phí nguồn nhân lực và kinh phí cho toàn hệ thống thư viện cả nước”

Thứ ba, trong các cuộc hội thảo, tọa đàm về lĩnh vực thông tin thư viện, rất hiếm khi thấy sự xuất hiện lãnh đạo hay người có trách nhiệm từ Bộ Giáo dục và Đào tạo

Thứ tư, lâu nay, các nhóm liên hiệp thư viện thuộc khối ngành nghề hoặc địa bàn, các thư viện có đủ nguồn lực luôn chủ động đề xuất việc mua các bộ sưu tập số của nước ngoài, điều đó cũng là cần thiết Tuy nhiên, tỷ lệ và hiệu quả sử dụng chưa cao, nguyên nhân có thể do khả năng sử dụng ngoại ngữ của giảng viên, sinh viên, người nghiên cứu, cũng có thể do không mang tính cấp thiết, bắt buộc họ phải tìm đọc Chúng tôi nhận thấy ở mảng bộ sưu tập số thuộc các lĩnh vực tri thức khác nhau của các nhà xuất bản, các tạp chí trong nước, các cơ quan nghiên cứu chuyên ngành… còn bỏ ngỏ đối với bạn đọc và vác thư viện, cơ quan nghiên cứu Có thể do họ chưa quan tâm, chưa có các văn bản hướng dẫn từ cơ quan nhà nước, chưa có những tuyên truyền quảng bá đến cộng đồng giới đào tạo và nghiên cứu Hiện như chúng tôi biết mới chỉ có Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia (Bộ KH&CN); một số ít tạp chí chuyên ngành uy tín, tạo lập các cơ sở dữ liệu để cung cấp cho người dùng tin ở dạng số và điện tử Tuy nhiên, tính phổ biến tới đông đảo người có nhu cầu còn hạn chế

Thứ năm, việc đầu tư, mua sắm nguồn thông tin, tài liệu từ các thư viện cũng có nhiều bất cập Có nơi nhiều đầu tư kinh phí mua về thì không có người dùng, nơi có người dùng thì không có kinh phí để mua hoặc không thể sử dụng được từ thư viện khác Chia sẻ từ lãnh đạo một thư viện đại học, cơ sở dữ liệu họ mua của nước ngoài với nhiều

tỷ đồng, nhưng thống kê mỗi năm chỉ khoảng vài chục người tìm đọc Nhiều thư viện, đặc biệt là thư viện công cộng duy trì bởi các kho sách chết, hàng năm không có bạn đọc ghé thăm

Thứ sáu, mặc dù các tổ chức thuộc hội nghề nghiệp như Hội Thư viện Việt Nam, Liên Chi hội thư viện đại học phía Bắc, phía Nam liên tục

tổ chức các hội thảo, tọa đàm, nhằm đề xuất các giải pháp cho công tác nghiệp vụ và kiến nghị chính sách cho ngành thư viện để có cơ sở pháp

lý cho hoạt động lĩnh vực này hiệu quả hơn nhưng các cuộc hội thảo này mới chỉ dừng ở nội bộ những người làm thư viện, hầu như rất hiếm

sự có mặt của các quan chức thuộc bộ, ngành có thẩm quyền ban hành chính sách Đồng thời các ý kiến đề xuất, kiến nghị cũng rất ít/hiếm khi được tập hợp và gửi cho các cơ quan chức năng Do vậy tiếng nói hay ảnh hưởng của hội nghề nghiệp tới xã hội nói chung hay các cơ quan chuyên ngành cũng chưa được rõ nét và hiệu quả

III MỘT VÀI ĐỀ XUẤT XÂY DỰNG CÁC TRUNG TÂM TRI THỨC SỐ CHO THƯ VIỆN VIỆT NAM NHẰM PHỤC VỤ HỌC TẬP VÀ NGHIÊN CỨU MỘT CÁCH HIỆU QUẢ

Chưa bao giờ có nhiều văn bản được ban hành, nhiều cuộc hội thảo tọa đàm liên quan đến lĩnh vực thư viện được tổ chức như thời gian vừa qua Tuy nhiên, như đã phân tích ở trên, ngành thư viện vẫn còn gặp một số khó khăn, rào cản, cả về cơ chế chính sách, lẫn nhận thức hành động Trước những thực trạng như vậy, để góp phần giúp thư viện làm tốt vai trò và sứ mệnh của mình trong việc phục vụ nâng cao dân trí, đào tạo nhân tài và phát triển khoa học kỹ thuật và nghiên cứu, chúng tôi đề xuất một số nội dung nhằm tiến tới xây dựng các Trung tâm Tri thức số cho thư viện Việt Nam, tập trung vào các giải pháp cụ thể sau đây:

1 Triển khai và hoàn thiện văn bản, cơ chế, chính sách và mô hình

phù hợp liên quan đến lĩnh vực thông tin thư viện

Chúng ta đã có Luật, có Nghị định và một số thông tư liên quan Tuy nhiên, cần chủ động, tích cực tuyên truyền, phổ biến và áp dụng văn bản luật làm sao cho các cấp quản lý, lãnh đạo, người làm công tác trực tiếp nắm rõ và vận dụng một cách hiệu quả Bên cạnh đó, chúng tôi đề xuất cần tiếp tục nghiên cứu để ban hành các thông

tư, thông tư liên tịch giữa các bộ có liên quan, cụ thể là Bộ VHTTDL,

Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ LĐTBXH trong việc hướng dẫn và thực thi các vấn đề còn chung chung chưa cụ thể từ Luật và Nghị định