Bài giảng đại cương về hệ nội tiết

 Phía sau là trung khu GC... Hormon kích thích tuy n giáp TSH:ế +, Tác d ng lên tuy n giáp :ụ ế  Ho t hóa, tăng slg và kích thạ ước TB các nang giáp.

Đ I CẠ ƯƠNG V  H  N I TI TỀ Ệ Ộ Ế

­ 8 tuy n c  b n : Yên, Tùng, Giáp, C n giáp,  c, Th ế ơ ả ậ Ứ ượ ng Th n, T y, Bu ng tr ng ậ ụ ồ ứ

­ 1 tuy n m i : M ế ớ ỡ

 I. Hormon:

1. Đ nh nghĩaị  : Là ch t HH có ho t tính sinh h c cao do các tuy n n i ti t tr c ấ ạ ọ ế ộ ế ự

ti p bài ti t vào máu đ n td   các c  quan xa n i bài ti t.ế ế ế ở ơ ơ ế

2. Phân lo i:ạ

­ Căn c  theo n i bài ti t và n i tác d ng :ứ ơ ế ơ ụ

 Hormon chung : Là hormone c a các tuy n n i ti t đc đ  vào máu r i theoủ ế ộ ế ổ ồ   máu đ n các c  quan, các mô   xa mà gây td t i đó.ế ơ ở ạ

VD : GH c a Tuy n Yênủ ế

 Hormon đ a phị ương : Là nx hormon do m t lo i TB ho c 1 nhóm TB bài ộ ạ ặ

ti t vào máu ho c d ch c  th  & td lên các TB khác   g n n i hormon đc ế ặ ị ơ ể ở ầ ơ bài ti t.ế

VD : Gastrin do TB G   vùng hang môn v  bài ti t kích thích d  dày ở ị ế ạ

ti t nhi u acid HCl và ezym pepsin.ế ề

­ Căn c  theo B/ch HH:ứ

 Hormon protein, peptid (VD : Dướ ồi đ i, Yên, C n giáp)ậ

 Hormon là d n xu t c a a.a Tyrosin (VD : Tẫ ấ ủ 3, T4 c a tuy n giáp)ủ ế

 Hormon steroid (VD : Hormon tuy n sinh d c nam, n )ế ụ ữ

­ Căn c  theo td sinh lí : ứ

 Tác d ng lên chuy n hóa VC & NL : CH, Tụ ể 3, T4 , insulin,…

 Đi u hòa TP&V d ch ngo i bào : ADH, PTH,…ề ị ạ

 Đi u hòa ptr c  th  : GH, Tề ơ ể 3, T4 , testosterone,…

 Đi u hòa ch c năng sinh s nề ứ ả

 Đi u hòa ch c năng thích nghi c  th  ề ứ ơ ể

3. D  tr  và bài ti t hormon:ự ữ ế

­ Hormon protein, polypeptide và peptid :

M ng n i bào tạ ộ ương t o preprohormonạ

Preprohormon đc c t ng n t o prohormoneắ ắ ạ

 Prohormon đc b  máy Golgi c t ti p t o hormonộ ắ ế ạ

 Sau đó đc BM Golgi đóng gói trong các túi nh  ỏ  túi/h t bài ti tạ ế

­ Hormon là d n xu t c a a.a Tyrosin :ẫ ấ ủ

 Hormon adrenalin và nonadrenalin (c a tuy n t y thủ ế ủ ượng th n) : Sau khi ậ

t ng h p đc ch a vào trong các túi nh  trc khi bài ti t vào máu.ổ ợ ứ ỏ ế

 Hormon T3, T4 (c a tuy n giáp) : Sau khi t ng h p đc đ a vào lòng nang ủ ế ổ ợ ư tuy n giáp ế  g n v i  Thyroglobulin và d  tr    đó. ắ ớ ự ữ ở

­ Hormon steroid : 

 Ph n nh  đc d  tr  dầ ỏ ự ữ ướ ại d ng hormone

 Ph n l n đc d  tr  dầ ớ ự ữ ướ ại d ng ti n ch t. Khi có kích thích đ c hi u, các ề ấ ặ ệ enzyme trong TB s  chuy n các ti n ch t ẽ ể ề ấ  hormone và bài ti t.ế

4. Các ch t ti p nh n (Receptor):ấ ế ậ

­ Là nx p/t  protein có TLPT l n.ử ớ

­ Khi k t h p v i hormone ế ợ ớ  T o ph c h p hormone­receptor ạ ứ ợ  Ho t hóa các ạ

h  enzim đ c hi u ệ ặ ệ  Phát đ ng chu i P HH bên trong TB.ộ ỗ Ư

­ Có th  n m   : ể ằ ở

 Trên b  m t ho c trong màng TB :  Có các receptor đ c hi u v i hormone ề ặ ặ ặ ệ ớ

có b/ch là protein, peptid và catecholamine

 Ở trong bào tương : Có các receptor đ c hi u v i các hormone steroid.ặ ệ ớ

 Ở trong nhân TB : Có các receptor đ c hi u v i hormone T3, T4 c a tuy nặ ệ ớ ủ ế   giáp

5. C  ch  tác d ng c a hormon :ơ ế ụ ủ

­ Ch t truy n tin th  2 là AMPc ấ ề ứ :

+, GĐ 1: Hormon g n vào receptor đ c hi u trên màng TB ắ ặ ệ  Ho t hóa protein Gạ

 Protein G ho t hóa Enzym Adenylcylaseạ

 Adenylcylase xt p  chuy n ATP ứ ể  AMPc khi có m t Mg2+ặ +, GĐ 2 : AMPc ho t hóa Enym Proteinkinase Aạ

 Ho t hóa chu i enzyme n i bào ạ ỗ ộ

 Gây ra đáp  ng sinh h cứ ọ +, Sau khi gây td, AMPc b  phân gi i ị ả  5’AMP m ch th ng b t ho t dạ ẳ ấ ạ ưới td 

c a Enzym Phosphodiesteraseủ

­ Ch t truy n tin th  2 là GMPc ấ ề ứ  : 

+, GĐ 1: Hormon g n vào receptor đ c hi u trên màng TB ắ ặ ệ  Ho t hóa protein Gạ

 Protein G ho t hóa Enzym Guanylcylaseạ

 Guanylcylase xt p  chuy n GTP ứ ể  GMPc khi có m t Mg2+ặ +, GĐ 2 : AMPc ho t hóa Enym Proteinkinase Gạ

 Phosphoryl hóa các protein khác trong TB 

 Gây ra đáp  ng sinh h cứ ọ +, Sau khi gây td, GMPc b  phân gi i ị ả  5’GMP m ch th ng b t ho t dạ ẳ ấ ạ ưới td 

c a Enzym Phosphodiesteraseủ

+, Calmodulin là 1 lo i protein v n chuy n Caạ ậ ể ++ trong TB, có 3 ho c 4 VT g n ặ ắ

v i ion Caớ ++

+, Bthg khi không g n v i Caắ ớ ++, Calmodulin không ho t đ ng.ạ ộ

+, GĐ 1 : Hormon g n vào receptor đ c hi u trên màng TB ắ ặ ệ  Ho t hóa protein ạ G

 Protein G làm m  các kênh Caở ++.  Làm tăng [Ca++]

+, GĐ 2 : ion Ca++g n v i Calmodulin, t o ph c h p calmodulin­Caắ ớ ạ ứ ợ ++ 

 Ho t hóa các enzyme n i bào ạ ộ

 Gây chu i p/ ng sinh h c trong TB tỗ ứ ọ ương t  c a AMPc.ự ủ +, Ph c h p calmodulin­Caứ ợ ++ làm ho t hóa Enzym Myosinkinase là enzyme xt ạ cho s  phosphoryl hóa myosin c a c  tr n  ự ủ ơ ơ  Làm co c  tr nơ ơ

+, GĐ 1 : Hormon g n vào receptor đ c hi u trên màng TB ắ ặ ệ  Ho t hóa protein ạ G

 Ho t hóa enzyme phospholipase C có   ph n trong th  th  ạ ở ầ ụ ể

 Enzyme phospholipase C bi n đ i m t s  phospholipid màng thành p/tế ổ ộ ố ử 

nh  h n.ỏ ơ

+, GĐ 2 : “M nh” phospholipid màng quan tr ng nh t là PIPả ọ ấ 2 (Phosphatidyl­ inositol­4,5­biphosphat)

 IP3 gi i phóng Caả ++ t  lừ ướ ội n i nguyên sinh và ty l p th ạ ể

 Ca++ g n v i calmodulin và phát huy td c a ch t truy n tin th  2ắ ớ ủ ấ ề ứ

 DAG ho t hóa Proteinkinase C. ạ

 Ca++ đc gi i phóng t  lả ừ ướ ội n i nguyên sinh và ty l p th ạ ể

­ Hormon có b/ch steroid (VD :T3,T4) : d  tan trong lipid, khu ch tán qua màng ễ ế

TB vào bào tương 

 G n vào receptor   bào tắ ở ương  T o ph c h p hormone­receptor vào nhân ạ ứ ợ TB

 Ph c h p H­R tác đ ng lên VT đ c hi u c a ANDứ ợ ộ ặ ệ ủ

 Ho t hóa s  sao chép gen t o mARNạ ự ạ

 mARN đ n polysom thúc đ y QT d ch mã đ  t ng h p protein đ c hi uế ẩ ị ể ổ ợ ặ ệ

 Ph n l n là protein enzyme tham gia QT chuy n hóa n i bào và t o đáp  ng ầ ớ ể ộ ạ ứ sinh h c đ c hi u.ọ ặ ệ

II. C  ch  đi u hòa bài ti t hormoneơ ế ề ế :

1. Đi u hòa theo h  th ng dề ệ ố ướ ồi đ i – tuy n yên – tuy n giáp :ế ế

­ Vùng dướ ồi đ i sx các hormone gi i phóng (RH­releasing hormone) và hormone ả

c ch  (IH­Inhibiting hormone )

 Đi u hòa bài ti t hormone tề ế ương  ng   thùy trứ ở ước tuy n yênế

 Các hormone tuy n yên kích thích tr c ti p s  bài ti t các hormone tuy n ế ự ế ự ế ế đích

2. C  ch  đi u hòa ngơ ế ề ược : 

huy tăng ti t hormone ế  Tuy n đích tăng hđ tr  l i bthg và ngế ở ạ ượ ạc l i. 

VD: TRH – TSH – T3,T4

ch  huy tăng ti t hormone ỉ ế  Tuy n đích tăng hđ tr  l i bthg và ngế ở ạ ượ ạc l i

VD : FSH,LH – estrogen

CH C NĂNG N I TI T VÙNG DỨ Ộ Ế ƯỚI Đ IỒ

I. Đ c đi m vùng dặ ể ướ ồi đ i :

­ Vùng dướ ồi đ i :

 Là m t c u trúc thu c não trung gian, đc c u t o t  TB TK & TK­n i ti t.ộ ấ ộ ấ ạ ừ ộ ế

 Là n i quy t  các con đg c m giác khác nhau.ơ ụ ả

­ Phân chia nhóm nhân vùng dướ ồi đ i :

+, Theo VT : 

 Nhóm nhân trước 

 Nhóm nhân bên

 Nhóm nhân sau 

 Nhóm nhân   đở ường gi aữ

+, Theo ch c năng :ứ

 Nhóm nhân đ c hiêu (lq ch c năng n i ti t)ặ ứ ộ ế

 Nhóm nhân không đ c hi uặ ệ

­ Ch c năng c  b n:ứ ơ ả

+, Trung khu TK TV c p cao dấ ướ ỏi v :

 Phía trước là trung khu PGC

 Phía sau là trung khu GC

+, Trung khu th c và ng :ứ ủ

 Ph n dầ ưới cùng v i t  ch c lớ ổ ứ ướ ải đ m b o tr ng thái th c t nh thông qua ả ạ ứ ỉ

c  ch  ho t hóa.ơ ế ạ

 Ph n trên cùng v i ph n trầ ớ ầ ước th  đ m b o tr ng thái ng  thông qua c  ị ả ả ạ ủ ơ

ch   c ch ế ứ ế +, Trung khu hành vi và c m xúc b n năng ả ả

 Vùng dướ ồi đ i cùng th  lể ưới và h  limbic t o ra đg vòng khép kín Pezez ệ ạ tham gia vào s  hình thành c m xúc c p th p.ự ả ấ ấ

 Vùng dướ ồi đ i liên quan đ n th  vân và các nhân v n đ ng dế ể ậ ộ ướ ỏ ại v   t o 

ra hành vi liên quan đ n b n năng dinh dế ả ưỡng, sinh d c và t  v ụ ự ệ

II. Các hormone vùng dướ ồi đ i :

Tên Ngu n g c (Nhânồ ố  

RH GRH 

(Somatoliberin)

­ Ventromedialis  Polypeptid 

có 44 a.a

Kích thích tuy n ế yên ti t GH ế (STH)

CRH  (Corticoliberin) ­ Ventromedialis  Polypeptid có 41 a.a Kích thích tuy n 

ế yên ti t ACTHế TRH 

(Thryoliberin) ­ Suprachiasmatis­ Ventromedialis

­ Arcuatis

­ Paraventricularis 

­ Supraopticus

Tripeptid  (glu­his­pro) Kích thích tuy n 

ế yên ti t TSHế

MRH  (Melanoliberin) ­ Supraopticus Peptid có 5 a.a Kích thích tuy n 

ế yên ti t MSHế GnRH 

(Gonadoliberin)

­ Arcuatis

­ Suprachiasmatis 

­ Ventromedialis 

­Ventromediodorsalis 

Peptid có 10  a.a

Kích thích tuy n ế yên ti t FSH và ế LH

PRH  (Prolactoliberin )

­ Preopticus

­ Suprachiasmatis Ch a rõ, có 

ư

th  là ể polypeptide

Kích thích tuy n ế yên ti t prolactinế

IH GIH 

(Somatostatin)

­ Supraopticus 

­ Paraventricularis 

­ Mediobasalis

Polypeptid 

có 44 a.a

c ch  bài ti t 

GH

MIH  (Melanostatin)

Paraventricularis Tripeptid Ức ch  bài ti t ế ế

MSH PIH 

(Prolactostatin) Preopticus Polypeptid c ch  bài ti t 

prolactin

III. Đi u hòa bài ti t IH và RHề ế :

­ C  ch  TK : ơ ế  Các lu ng xung đ ng TK hồ ộ ướng tâm t  các c u trúc TK khác đ u ừ ấ ề

có th  tăng cể ường hay  c ch  s  bài ti t RH hay IH vùng dứ ế ự ế ướ ồi đ i

­ C  ch  TK­TD ơ ế  : N ng đ  hormone c a tuy n đích ho c tuy n yên đi u hòa ồ ộ ủ ế ặ ế ề các RH và IH vùng dướ ồi đ i

IV. S  liên h  gi a vùng dự ệ ữ ướ ồi đ i và tuy n yênế  :

­ Đ ườ ng th  d ch ể ị  : Các RH và IH sau khi đc bài ti t, theo  ng m ch gánh dế ố ạ ưới 

đ i­tuy n yên (H  m ch gánh Popa­Fielding) đ  kích thích hay  c ch  STH&BTồ ế ệ ạ ể ứ ế   các hormone thùy trc tuy n yên.ế

 Bó s i TK dợ ướ ồi đ i­tuy n yên là bó TK g m các s i tr c c a các TB TK­ế ồ ợ ụ ủ

NT n m   nhóm trên nhân th  và nhân c nh th t.ằ ở ị ạ ấ

 T n cùng c a các s i tr c n m   phía sau tuy n yên.ậ ủ ợ ụ ằ ở ế

 Các hormom c a 2 tuy n sau khi đủ ế ượ ổc t ng h p s  v n chuy n theoo s i ợ ẽ ậ ể ợ

tr c và d  tr    thùy sau tuy n yên.ụ ự ữ ở ế

 Khi có lu ng xung đ ng kích thích t i vùng dồ ộ ớ ướ ồi đ i ho c thùy sau tuy n ặ ế yên  Tăng ti t hormoneế

V. R i lo n ch c năng :ố ạ ứ

­ B nh đái tháo nh tệ ạ

­ R i lo n ch c năng sinh d c, chu kì kinh nguy tố ạ ứ ụ ệ

­ B nh béo phìệ

TUY N YÊNẾ

I. Đ c đi m gi i ph uặ ể ả ẫ  :

­ Tr ng lọ ượng 0,5­1g

­ 3 Thùy : Thùy trước, Thùy gi a, Thùy sau. (Th  gi a quá nh  ữ ỳ ữ ỏ  Thùy trước và  Thùy sau)

­ Ngu n g c phôi thai:ồ ố

 Thùy trước : Túi Rathe

 Thùy sau : N i bì tiêu hóaộ

­ 3 lo i TB thùy trạ ước tuy n yên:ế

 TB alpha ( a acid) : 30­40% , ch  ti t GH & Prolactinư ế ế

 TB beta ( a ki m) : 5­10%, ch  ti t ACTH, TSH, LH, FSH và Beta­ư ề ế ế

lipotropin

 TB gamma (không  a màu) : 55­60%, không ch  ti t hormone.ư ế ế

II. Các hormone thùy trước tuy n yênế :

1. Hormon phát tri n c  th  (GH/STH)ể ơ ể

b  các mô trong c  th ộ ơ ể

+, Tác d ng lên s  ptr c  th  :ụ ự ơ ể

 Tăng kích thước, phân chia TB  Tăng slg TB

 Tăng chuy n hóa Ca, PO4 và protein c a xể ủ ương và s n. ụ  Làm ch m c t ậ ố hóa s n liên h p và tăng t o xụ ợ ạ ương  Làm xương dài ra, dày h n, ch c ơ ắ

h n, kh e h n.ơ ỏ ơ

 Ph i h p v i T3, T4 và hormone sinh d c ố ợ ớ ụ  Làm c  th  ptr hài hòa, cân ơ ể

đ i.ố +, Tác d ng lên s  chuy n hóa :ụ ự ể

 Chuy n hóa protein:ể

Tăng v n chuy n a.a qua màng vào trong TB ậ ể  Tăng n ng đ  a.a n i ồ ộ ộ bào  Làm thu n l i cho t ng h p protein.ậ ợ ổ ợ

Tăng QT sao chép ADN trong nhân TB  Tăng t ng h p mARN ổ ợ   Tăng t ng h p protein   ribosom.ổ ợ ở

Tăng QT d ch mã c a mARN ị ủ  Tăng t ng h p proteinổ ợ

 Chuy n  hóa glucid:ể

Gi m v n chuy n glucid qua màng vào trong TB và thoái bi n glucoseả ậ ể ế Tăng t ng h p glycogen trong TB đ n m c bão hòa.ổ ợ ế ứ

 Chuy n hóa lipid:ể

Tăng thoái bi n lipid   mô m  gi  tr  ế ở ỡ ự ữ  Tăng acid béo trong máu Tăng chuy n hóa acid béo thành acetyl­CoA   mô đ  cho năng lể ở ể ượng.­­

>  c ch  QT thoái bi n glucose cho NLỨ ế ế

 Tác d ng khác : ụ

Tăng chuy n hóa Ca, PO4,… ể  tăng QT t o xạ ương Kích thích tùy xương sinh h ng c uồ ầ

Tăng kh  năng h p th  calci   ru t ả ấ ụ ở ộ

+, Thay đ i theo đ  tu i ổ ộ ổ

+, Ch  y u b i GRH và GIH ủ ế ở

+, [Glucose máu] th p ấ  Ho t hóa receptor glucose vùng dạ ướ ồ  kích thích i đ i  bài ti t GHế

+, Thay đ i theo th i đi m trong ngày.ổ ờ ể

VD : [GH] cao vào lúc LĐ và t p luy n năng ban ngày và pha ng  ch m ban ậ ệ ủ ậ đêm

+, Thay đ i theo tr ng thái:ổ ạ

 Đói, suy dinh dưỡng kéo dài  [acid béo t  do trong huy t tự ế ương] gi mả

 Stress  tăng bài ti t GH. ế

2. Hormon kích thích tuy n giáp (TSH):ế

+, Tác d ng lên tuy n giáp :ụ ế

 Ho t hóa, tăng slg và kích thạ ước TB các nang giáp. 

 Tăng ptr m ch máu   tuy n giáp.ạ ở ế

 Tăng kh  năng b t gi  iod c a TB nang tuy n ả ắ ữ ủ ế  [Iod n i bào] cao ộ

 Tăng kh  năng g n iod vào tyrosin đ  tham gia t ng h p hormone giáp.ả ắ ể ổ ợ