Luận án đại học sư phạm chế độ đãi ngộ đối với quân đội dưới triều nguyễn giai đoạn 1802 1884

Nghiên cứu về vấn đề này sẽ góp phần bổ sung nguồn tư liệu nghiên cứu về các biện pháp và chính sách đãi ngộ trong xây dựng quân đội dưới triều Nguyễn; đồng thời đánh giá cụ thể hơn chế

HÀ NỘI - 2021

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các tư liệu sử dụng trong Luận án hoàn toàn trung thực, có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng Những kết quả của Luận án chưa được công bố trong bất cứ công trình nào khác

Tác giả

Vũ Thị Nga

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Phan Ngọc Huyền và TS Nguyễn Thị Thu Thủy đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu và triển khai Luận án

Tôi xin chân thành cảm ơn thành viên trong Hội đồng đánh giá Luận án các cấp đã có những ý kiến góp ý quý báu để tôi hoàn thiện Luận án

Tôi xin trân trọng cảm ơn cán bộ Trung tâm Lưu trữ quốc gia I và cán bộ Thư viện Quốc gia Việt Nam đã giúp tôi tiếp cận tài liệu để bổ sung và triển khai Luận án Tôi xin cảm ơn cơ quan công tác, gia đình, đồng nghiệp, bạn bè đồng môn đã tạo điều kiện, ủng hộ tôi trong suốt thời gian học tập vừa qua!

Hà Nội, tháng 8 năm 2021

Tác giả

Vũ Thị Nga

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Hội điển Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ

Hội điển tục biên Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ tục biên

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Các chức quan và phẩm hàm của bộ Binh dưới triều Nguyễn 42

Bảng 2.2 Tổ chức một Doanh của quân đội triều Nguyễn 43

Bảng 2.3 Số lượng đơn vị và quân lính trong một doanh 44

Bảng 2.4 Số quân thuộc ngạch Thân binh dưới triều Nguyễn 45

Bảng 2.5 Số lượng Tinh binh đóng ở các địa phương 48

Bảng 2.6 Số lượng quân lính ở các địa phương dưới triều Nguyễn 50

Bảng 3.1 Định mức lương tiền, gạo của võ quan triều Gia Long, 56

Minh Mệnh, Tự Đức 56

Bảng 3.2 Lương của công thần về hưu ban hành năm Gia Long thứ nhất (1802) 62

Bảng 3 3 Định mức lương đối với quan văn –võ về hưu ban hành năm Tự Đức thứ 32 (1879) 64

Bảng 3.4 Định mức cấp tuất cho võ quan năm Tự Đức thứ 12 (1859) 70

Bảng 3.5 Chế độ truy tặng phẩm hàm cho võ quan bị cách chức trận vong ban hành năm Tự Đức thứ 27 (1874) 71

Bảng 3.6 Định mức ban cấp cho quan văn võ bị nạn bão được ban hành năm Tự Đức thứ 26 (1873) 74

Bảng 4.1 Lương lính ở Kinh ban hành năm Minh Mệnh thứ 10 (1829) 88

Bảng 4.2 Lương của lính mộ Bắc kỳ ban hành năm Tự Đức thứ 32 (1879) 90

Bảng 4.3 Lương điền của mỗi binh lính được ban hành năm Gia Long thứ 8 (1809) .92

Bảng 4.4 Lương điền của binh lính ban hành năm Minh Mệnh thứ 12 (1831) 93

Bảng 4.5 Lương điền của binh lính ban hành năm Minh Mệnh thứ 17 (1836) 94

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1 Số lượng quân thuộc Cấm binh qua các triều vua 46

Biểu đồ 2.2 Số lượng quân thuộc Tinh binh qua các triều vua 49

Biểu đồ 2.3 Tổng hợp số lượng các ngạch quân ở trung ương thời Nguyễn 49

Biểu đồ 2.4 Tổng số quân lính dưới triều Nguyễn qua các triều vua 51

Biểu đồ 3.1 Sự biến động của định mức lương tiền võ quan qua các triều vua Gia Long, Minh Mệnh và Tự Đức 57

Biểu đồ 3.2 Định mức lương điền của võ quan ban hành năm Gia Long thứ 3 (1804) 59 Biểu đồ 3.3 Định mức tiền may quần áo cho võ quan năm Gia Long thứ 17 (1818) .60

Biểu đồ 3.4 Định mức tiền tuất cho quan viên dưới triều Gia Long và Tự Đức 67

Biểu đồ 3.5 Thưởng cho các công thần Vọng các năm Gia Long thứ nhất (1802) 75 Biểu đồ 3.6 Số lượng thuộc binh được cấp cho công thần về hưu ban hành năm Gia Long thứ nhất (1802) 83

Biểu đồ 4.1 Khẩu phần ruộng đất của các ngạch Cấm binh và Tinh binh năm Gia Long thứ 3 ( 1804) 91

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT iii

DANH MỤC BẢNG iv

DANH MỤC BIỂU ĐỒ v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN TƯ IỆU 9

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 9

1.1.1 Một số nghiên cứu của các học giả nước ngoài 9

1.1.2 Những nghiên cứu của các học giả trong nước 12

1.2 Nguồn tư liệu nghiên cứu đề tài 20

1.2.1 Nguồn tư liệu được biên chép trước triều Nguyễn 20

1.2.2 Nguồn tư liệu biên chép trực tiếp dưới thời nhà Nguyễn 22

1.3 Những vấn đề đặt ra trong nghiên cứu đề tài 28

Tiểu kết chương 1 30

Chương 2 BỐI CẢNH ỊCH SỬ THẾ Ỷ XIX VÀ TỔ CHỨC QUÂN ĐỘI TRIỀU NGUYỄN GIAI ĐOẠN 1802-1884 31

2.1 Bối cảnh lịch sử thế kỷ XIX 31

2.1.1 Bối cảnh thế giới và khu vực 31

2.1.2 Bối cảnh trong nước thế kỷ XIX 34

2.2 Tổ chức quân đội dưới triều Nguyễn 38

2.2.1 Phân loại, phiên chế các ngạch quân 38

2.2.2 Cơ cấu, tổ chức 42

2.2.3 Số lượng, nhiệm vụ 44

Tiểu kết chương 2 52

Chương 3 CHẾ ĐỘ ĐÃI NGỘ ĐỐI VỚI VÕ QUAN TRONG QUÂN ĐỘI DƯỚI TRIỀU NGUYỄN GIAI ĐOẠN 1802 -1884 53

3.1 Chế độ đãi ngộ bằng lương cho võ quan 53

3.1.1 Chế độ đãi ngộ bằng lương đối với võ quan đương chức 53

3.1.2 Chế độ lương đối với võ quan về hưu 61

3.2 Chế độ đãi ngộ ngoài lương 64

3.2.2 Chế độ trợ cấp 65

3.2.3 Chế độ khen thưởng 74

Tiểu kết chương 3 85

Chương 4 CHẾ ĐỘ ĐÃI NGỘ ĐỐI VỚI BINH LÍNH CỦA TRIỀU NGUYỄN GIAI ĐOẠN 1802-1884 86

4.1 Chế độ đãi ngộ bằng lương cho binh lính 86

4.1.1 Chế độ lương cho binh lính tại ngũ 86

4.1.2 Chế độ lương đối với binh lính xuất ngũ 96

4.2 Chế độ đãi ngộ ngoài lương đối với binh lính 96

4.2.1 Chế độ phụ cấp 96

4.2.2 Chế độ trợ cấp 102

4.2.3 Chế độ khen thưởng 104

Tiểu kết chương 4 115

Chương 5 NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ VỀ CHẾ ĐỘ ĐÃI NGỘ ĐỐI VỚI QUÂN ĐỘI DƯỚI TRIỀU NGUYỄN GIAI ĐOẠN 1802-1884 116

5.1 Chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn trong cái nhìn so sánh lịch đại 116

5.1.1 Sự khác nhau của chế độ đãi ngộ đối với quân đội qua hai giai đoạn trước và sau năm 1858 116

5.1.2 Chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn đối với quân đội trong mối tương quan với các triều đại trước 119

5.2 Một số đặc điểm về chế độ đãi ngộ đối với quân đội dưới triều Nguyễn 124

5.2.1 Chế độ đãi ngộ đối với quân đội thể hiện sự phân biệt thứ bậc rõ rệt gắn với từng đối tượng cụ thể 124

5.2.2 Chế độ đãi ngộ đối với quân đội thể hiện sự quân tâm đặc biệt của triều Nguyễn đối với quân đội 127

5.2.3 Chế độ đãi ngộ đối với quân đội triều Nguyễn thể hiện sự linh hoạt nhằm đảm bảo đời sống cho binh lính (đặc biệt là đối với binh lính làm nhiệm vụ chiến đấu) 130

5.2.4 Chế độ đãi ngộ dành cho quân đội phản chiếu khách quan bức tranh xã hội và tiềm lực kinh tế của đất nước 134

5.3 Những tác động của chế độ đãi ngộ đối với quân đội của triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884 136

5.3.2 Một số mặt trái của chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn dành cho quân đội 138

Tiểu kết chương 5 145

KẾT LUẬN 146

TÀI LIỆU THAM KHẢO 150 PHỤ ỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Triều Nguyễn là triều đại cuối cùng trong lịch sử chế độ quân chủ ở Việt Nam Từ khi Nguyễn Ánh lật đổ vương triều Tây Sơn, lập ra nhà Nguyễn (năm 1802) đến khi Bảo Đại thoái vị (năm 1945), triều Nguyễn tồn tại 143 năm với 2 thời

kỳ lịch sử: quân chủ độc lập (1802 - 1884) và thuộc địa nửa phong kiến (1884 - 1945) Trong thời kỳ độc lập, dưới sự trị vì của các vua từ Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị đến Tự Đức, triều Nguyễn đã xây dựng được một bộ máy nhà nước quân chủ tập quyền cao độ với tổ chức hành chính thống nhất và lực lượng quân đội khá hoàn bị Trong đó, yếu tố quan trọng hàng đầu, ảnh hưởng đến sự vững mạnh quân đội triều Nguyễn đó chính là chế độ đãi ngộ của nhà nước dành cho võ quan và binh lính

Được xây dựng trong thời kỳ suy yếu của chế độ quân chủ, kinh tế nông nghiệp vẫn là chủ đạo dù diện tích ruộng đất ngày càng bị thu hẹp Bên cạnh đó, thiên tai mất mùa liên tiếp xảy ra, nông dân và các thành phần khác trong xã hội liên tục nổi dậy chống lại triều đình Trong bối cảnh như vậy, đời sống của võ quan và binh lính như thế nào? Chế độ đãi ngộ của nhà nước đối với quân đội có thực sự phù hợp? Họ có thực sự được nhà nước quan tâm? Đây chính là những câu hỏi cần được giải đáp bằng những cứ liệu khách quan và khoa học

Nghiên cứu về vấn đề này sẽ góp phần bổ sung nguồn tư liệu nghiên cứu về các biện pháp và chính sách đãi ngộ trong xây dựng quân đội dưới triều Nguyễn; đồng thời đánh giá cụ thể hơn chế độ đãi ngộ cho quân đội có ảnh hưởng như thế nào đến tổ chức, trình độ tác chiến của các lực lượng vũ trang dưới vương triều này Thông qua tìm hiểu vấn đề này, người đọc có thể hiểu được tình hình chính trị, kinh tế và xã hội Việt Nam dưới sự cai trị của vương triều Nguyễn Đây là một trong những cách tiếp cận giúp chúng ta có cách nhìn đa chiều hơn về lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX

Hiện nay, trong bối cảnh tình hình thế giới và trong nước có nhiều biến động, không ít thế lực thù địch vẫn luôn tìm cách phá hoại nền độc lập và chủ quyền biên giới lãnh thổ của Việt Nam thì việc xây dựng một lực lượng quân đội chính quy tinh nhuệ có tinh thần kiên định vững vàng là vấn đề được Đảng và nhà nước rất coi

trọng Để làm được điều đó, chính sách lương thưởng và ưu đãi dành cho quân đội, nhất là đối với chiến sĩ đang làm nhiệm vụ ở vùng sâu vùng xa, vùng biên giới, hải đảo giúp cho họ yên tâm công tác được nhà nước đặc biệt quan tâm Việc tìm hiểu chính sách đãi ngộ của triều Nguyễn dành cho quân đội (đặc biệt là đối với các binh lính đi làm nhiệm vụ lâu ngày, làm nhiệm vụ ở nơi khó khăn vất vả) có thể giúp người đọc rút ra được một số bài học thiết thực trong công tác tiền lương và chính sách đối với thương binh liệt sĩ, người có công với cách mạng trong giai đoạn hiện nay

Bên cạnh đó, việc tìm hiểu chính sách đãi ngộ dành cho quân đội của triều Nguyễn sẽ là cơ sở tham khảo cho việc thực hiện chính sách đãi ngộ đối với chính sách đối với quân đội trong giai đoạn hiện nay nhất là chính sách đối với thương bệnh binh gia đình liệt sĩ, chính sách cho người có công với cách mạng và thân nhân của bộ đội khi mà dân tộc vẫn còn phải khắc phục những hậu quả chiến tranh

do hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ để lại

Kết quả việc nghiên cứu của đề tài cũng góp phần bổ sung nguồn tài liệu có giá trị khoa học phục vụ trực tiếp cho việc nghiên cứu, giảng dạy và tham khảo về vương triều Nguyễn ở đại học, cao đẳng và trường phổ thông

Xuất phát từ những lí do trên, nghiên cứu sinh quyết định chọn vấn đề “Chế

độ đãi ngộ đối với quân đội dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802 - 1884” làm đề tài

nghiên cứu cho luận án Tiến sĩ của mình

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Luận án nhằm mục đích mô tả lại bức tranh về bối cảnh lịch sử cũng như nội dung các chính sách đãi ngộ của triều Nguyễn dành cho quân đội trong giai đoạn 1802-1884

Bên cạnh đó, luận án hướng đến việc phân tích và chỉ ra được những nỗ lực,

cố gắng của triều đình nhà Nguyễn trong việc thi hành chế độ đãi ngộ cho quân đội Đồng thời, trên cơ sở tiếp cận từ mối quan hệ đa diện giữa tài chính và quốc phòng, giữa ngân sách kinh tế và tiềm lực quân đội, đề tài hướng đến việc nhận thức lại và nhận thức rõ hơn về những đãi ngộ về tài chính của vương triều Nguyễn dành cho

quân đội Đây cũng là cơ sở nhằm góp phần đưa lại những nhận định, đánh giá khách quan và rõ ràng hơn về vương triều này

Kết quả nghiên cứu của luận án nhằm rút ra được những bài học kinh nghiệm quý báu trong việc đầu tư và xây dựng nền quốc phòng an ninh quốc gia của nhà nước Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài nhằm giải quyết những nhiệm vụ dưới đây:

Thứ nhất, phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến chế độ đãi ngộ đối với quân

đội của vương triều Nguyễn như: bối cảnh lịch sử thế giới và trong nước, cơ cấu tổ chức quân đội của triều Nguyễn

Thứ hai, trình bày và phân tích một cách hệ thống những nội dung của các

chính sách liên quan đến chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn cho quân đội như: chế độ đãi ngộ bằng lương; chế đãi ngộ ngoài lương (gồm phụ cấp, trợ cấp và chế độ khen thưởng dành cho võ quan (gồm võ quan đương chức và về hưu) và binh lính (gồm binh lính đang làm nhiệm vụ và xuất ngũ)

Thứ ba, phân tích, so sánh và đánh giá đặc điểm, những tác động tích cực

cũng như hạn chế của chính sách đãi ngộ đối với quân đội của vương triều Nguyễn trong thế kỉ XIX

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là việc thực thi chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn đối với quân đội giai đoạn 1802-1884 Hiện nay, khái niệm quân đội có thể hiểu theo nghĩa rộng tuy nhiên trong nội dung của đề tài này chỉ đề cập đến 2 đối tượng là võ quan và binh lính

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về thời gian: Đề tài nghiên cứu trong khoảng thời gian từ khi vương triều

được thành lập năm 1802 đến năm 1884 khi triều Nguyễn thất bại trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược

Về không gian: Các tư liệu và nội dung đề cập trong luận án trên lãnh thổ nhà

nước Đại Nam dưới triều Nguyễn

Về nội dung:

Quân đội của một quốc gia bao gồm nhiều nhân tố như tổ chức quân đội, sức mạnh quân đội Sức mạnh quân đội gồm yếu tố con người và trang bị vũ khí Yếu tố con người bao gồm lực lượng chỉ huy và lực lượng chiến đấu Dưới thời quân chủ, lực lượng này bao gồm võ quan (chỉ huy) và binh lính (tham gia thực hiện những nhiệm vụ của quân đội) Trong khuôn khổ của luận án này, tác giả chỉ đề cập đến yếu tố con người trong quân đội (tức võ quan và binh lính)

Chế độ đãi ngộ đối với quân đội có thể hiểu là những chính sách ưu đãi của nhà nước nhằm xây dựng và củng cố quân đội Tuy nhiên, khuôn khổ của luận án này chỉ đề cập đến chế độ đãi ngộ của nhà nước đối với “những lao động đặc biệt” của quân đội Đó là các chính sách, biện pháp đãi ngộ dành cho võ quan và binh lính Trong đó bao gồm chế độ đãi ngộ bằng lương, và đãi ngộ ngoài lương (khen thưởng, trợ cấp và phụ cấp) Một số nội hàm khái niệm liên quan đến đãi ngộ như:

Lương: Theo Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như Ý (chủ biên), là khoản

tiền công trả định kì, thường là hàng tháng cho cán bộ công nhân viên [196; 985] Lương trong quân đội thời kì quân chủ còn được gọi bằng thuật ngữ lương hướng Lương hướng được hiểu theo 2 nghĩa, nghĩa thứ nhất là lương thực dùng cho quân đội, nghĩa thứ hai chính là lương bổng

Phụ cấp và trợ cấp: Nếu phụ cấp được hiểu là nguồn cấp thêm ngoài khoản chính (ví dụ tiền phụ cấp) thì trợ cấp được hiểu là khoản tiền (gồm tiền trợ cấp hàng tháng, trợ cấp khó khăn đột xuất) được cấp cho một đối tượng nào đó để giúp đỡ họ khi khó khăn Dưới thời quân chủ, trợ cấp có nhiều loại như: cấp tuất nghĩa là thương xót mà trợ cấp như tuất dưỡng, lân tuất, tiền tuất, tử tuất; tuất dưỡng là cứu giúp mà nuôi nấng; tiền tuất là tiền trợ cấp cho thân nhân liệt sĩ hoặc thân nhân của các viên chức nhà nước bị chết khi đang làm nhiệm vụ [196;1547]

Khen thưởng: được hiểu bao gồm cả nội hàm ngợi khen và ban thưởng bằng hiện vật sao cho xứng đáng với thành tích công lao

Với những nội hàm của khái niệm đã nêu trên, trong khuôn khổ của luận án này, tác giả giới hạn chỉ đề cập đến những nội dung sau:

Chế độ đãi ngộ bằng lương Đây là khoản ban cấp định kỳ cho võ quan và

binh lính của triều Nguyễn bao gồm tiền, gạo, ruộng đất và quân trang

Chế đãi ngộ ngoài lương bao gồm phụ cấp, trợ cấp và khen thưởng Trong đó phụ cấp là khoản hỗ trợ của triều đình để bù đắp yếu tố về điều kiện lao động, mức

độ phức tạp của công việc, điều kiện sinh hoạt mà chưa được tính đến hay chưa được tính đầy đủ trong mức lương Trợ cấp là khoản hỗ trợ của triều đình cho võ quan và binh lính khi rơi vào tình trạng không hoặc tạm ngừng lao động Khen thưởng là những khoản ban cấp ngoài lương của triều đình cho võ quan và binh lính khi họ có thành tích, công lao hay trong những dịp trọng đại của đất nước

Trong giới hạn của một luận án, công trình này không khảo cứu về những vấn đề chi dùng ngân sách của triều Nguyễn cho quốc phòng, như chi mua sắm vũ khí trang thiết bị, chi xây dựng các công trình phòng thủ, chi cấp nuôi dưỡng chăm sóc một một số đội quân như voi ngựa của đội tượng binh và kị binh

4 Phương pháp nghiên cứu

Dựa trên phép biện chứng của chủ nghĩa duy vật lịch sử, luận án nghiên cứu

về hoàn cảnh lịch sử, nội dung, đặc điểm và những tác động của chế độ đãi ngộ dưới triều Nguyễn đối với quân đội trong thời kỳ độc lập từ 1802 đến 1884

Luận án được thực hiện thông qua việc kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu đặc trưng của ngành Lịch sử như: phương pháp lịch sử, phương pháp logic, phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu các nguồn tư liệu Trong đó, hai phương pháp được sử dụng chủ yếu là phương pháp lịch sử và phương pháp logic

Phương pháp lịch sử: Đây là phương pháp quan trọng nhằm tái hiện lại một

cách chính xác, có hệ thống hoàn cảnh, nội dung và mục đích chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn đối với quân đội trong giai đoạn từ năm 1802 đến 1884 gắn liền với thời gian cai trị của 4 triều vua: Gia Long (1802-1820), Minh Mệnh (1820-1841), Thiệu Trị (1841-1847) và Tự Đức (1847-1883) Sử dụng phương pháp lịch sử giúp cho việc trình bày nội dung của đề tài theo đúng trình tự thời gian Qua phương pháp này, chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn dành quân đội được đặt trong tổng thể mối tương quan giữa bối cảnh lịch sử - nội dung của chính sách - tác động của những chính sách đó tới chính trị, kinh tế và xã hội Điều này giúp cho việc tìm hiểu

và đánh giá mỗi chính sách được triều Nguyễn ban hành một cách chính xác và khách quan

Phương pháp logic: Đây là phương pháp sử dụng các luận điểm khoa học

nhằm xem xét, nghiên cứu, khái quát, lý giải các sự kiện Từ đó, đánh giá, rút ra kết luận, chỉ ra bản chất, khuynh hướng tất yếu, quy luật vận động của lịch sử Do vậy, trên cơ sở tái hiện chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn dành cho quân đội từ 1802 đến

1884, tác giả rút ra đặc điểm, những tác động tích cực cũng như hạn chế của nó đối với việc xây dựng lực lượng quân đội và sức mạnh của nó đối với công cuộc đảm bảo an ninh của đất nước và giữ gìn độc lập dân tộc Đây là phương pháp nhằm đảm bảo tính khoa học cho luận án

Ngoài ra, luận án còn sử dụng các phương pháp bổ trợ khác như:

Phương pháp thống kê: Phương pháp này nhằm thu thập tài liệu, xử lý chắt

lọc dẫn chứng và tài liệu quan trọng Trong chính sách của triều Nguyễn đối với quân đội, đặc biệt là chế độ ban thưởng và trợ cấp, bên cạnh định mức ban hành, trên thực tế, việc thực thi đối với mỗi triều vua và đối với những trường hợp cụ thể nhà nước lại có những đãi ngộ riêng Do đó, phương pháp thống kê nhằm làm sáng

tỏ sự mềm dẻo trong mỗi chính sách của vương triều Nguyễn cũng như mục đích hay nguyên nhân của việc khen thưởng đó là gì, đối tượng cụ thể là ai Đây là cơ sở

để khái quát nên những đặc điểm trong chính sách lương bổng và trợ cấp của vương triều Nguyễn đối với quân đội

Phương pháp sưu tầm và xử lý tư liệu: Qua tìm hiểu nguồn sử liệu, các chủ

trương, biện pháp của chế độ đãi ngộ dành cho quân đội dưới triều Nguyễn được ghi lại trong nhiều nguồn sử liệu khác nhau Ví dụ, nội dung về định mức ban thưởng lương bổng cho quan lại nói chung và võ quan nói riêng dưới các triều vua Nguyễn

được cả Thực lục và Khâm định ghi lại Tương tự như vậy, có khá nhiều sự kiện cùng được ghi chép trong Minh Mệnh chính yếu, Đại Nam thực lục hay Minh Mệnh

ngự chế văn và Châu bản Điều đó đòi hỏi người viết phải so sánh kiểm tra sự trùng

khớp hoặc sự khác nhau của sự kiện trong các nguồn tư liệu để lựa chọn tư liệu cho luận án

Phương pháp so sánh đối chiếu: Đây là phương pháp quan trọng giúp

cho tác giả từ sự kiện cụ thể có thể rút ra những luận điểm khái quát, đánh giá một vấn đề trong chế độ đãi ngộ của nhà nước đối với quân đội cũng như thấy được sự thay đổi của nó như thế nào qua các thời kì hoặc qua các triều vua Từ

đó, giúp tác giả có thể đánh giá ý nghĩa, tác động của các chính sách đối với võ quan, binh lính cũng như ảnh hưởng của nó đối với nhiệm vụ bảo vệ an ninh- quốc phòng

5 Đóng góp của luận án

Đề tài có những đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn như sau:

- Luận án là công trình chuyên sâu nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện

về cơ sở hình thành và những nhân tố tác động đến những chính sách đãi ngộ của triều Nguyễn dành cho quân đội giai đoạn 1802-1884

- Luận án tái hiện lại quá trình ban hành, nội dung, biện pháp thực thi chế độ đãi ngộ đối với quân đội dưới triều Nguyễn thông qua các nguồn tư liệu thư tịch và

tư liệu chính sử viết về vương triều Nguyễn

- Từ những nội dung của chính sách, luận án đưa ra những nhận xét, so sánh

về đặc điểm của chế độ đãi ngộ dành cho quân đội và đánh giá những tác động, hạn chế của chính sách này đối với chính trị, kinh tế và xã hội Việt Nam đương thời

- Kết quả nghiên cứu của luận án là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích phục vụ cho việc nghiên cứu và giảng dạy về lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX ở các viện nghiên cứu, trường đại học, cao đẳng và các trường trung học phổ thông trên cả nước

6 ết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận án dự kiến được trình bày trong 5 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và nguồn tư liệu

Đây là chương giới thiệu tổng quan tình hình nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đề tài nghiên cứu; khái quát

về các nguồn tư liệu tham khảo; những vấn đề đã được giải quyết và những vấn đề tiếp tục được đặt ra trong phạm vi nghiên cứu của đề tài

Chương 2 Bối cảnh lịch sử và tổ chức quân đội dưới triều Nguyễn giai đoạn

1802-1884

Chương này trình bày những yếu tố tác động và cơ sở của chính sách đãi ngộ đối với quân đội dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884 Nội dung của chương đề cập đến các vấn đề: bối cảnh lịch sử thế giới và trong nước; cơ cấu tổ chức, lực lượng và nhiệm vụ của quân đội của triều Nguyễn

Chương 3 Chế độ đãi ngộ đối với võ quan dưới triều Nguyễn giai đoạn

1802-1884

Đây là chương trình bày chế độ đãi ngộ bao gồm chính sách đãi ngộ bằng lương của triều Nguyễn dành cho võ quan giai đoạn 1802-1884 Về lương, gồm lương cho võ quan đương nhiệm và về hưu Đãi ngộ ngoài lương gồm phụ cấp, trợ cấp và khen thưởng Đây là những khoản ban cấp của nhà nước cho võ quan khi đi làm nhiệm vụ

Chương 4 Chế độ đãi ngộ đối với binh lính dưới triều Nguyễn giai đoạn

1802-1884

Đây là chương trình bày về chế độ lương của binh lính cũng như những khoản phụ cấp cho binh lính khi đi làm nhiệm vụ đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, vùng có khí hậu khắc nghiệt Khi bị ốm đau, trận thương trận vong được nhà nước trợ cấp tiền, gạo, thuốc men hoặc mai táng Những binh lính hoàn thành tốt nhiệm

vụ được triều đình khen thưởng

Chương 5 Nhận xét, đánh giá về chế độ đãi ngộ đối với quân đội dưới triều

Nguyễn giai đoạn 1802- 1884

Từ những nội dung cụ thể đã trình bày ở chương 3 và chương 4, chương này rút ra nhận xét về sự kế thừa và hoàn thiện trong chính sách đãi ngộ của triều Nguyễn so với các triều đại trước cũng như sự thay đổi trong chính sách đãi ngộ của chính vương triều này đối với quân đội trước và sau năm 1858 Qua đó, tác giả rút

ra một số đặc điểm và nhận xét về những tác động tích cực và hạn chế của chính sách đãi ngộ đối với quân đội của triều Nguyền dành cho quân đội đối với kinh tế, chính trị và xã hội Việt Nam trong thế kỷ XIX

Chương 1

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN TƯ LIỆU

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu về triều Nguyễn là chủ đề thu hút sự chú ý của nhiều học giả trong và ngoài nước Liên quan trực tiếp và gián tiếp đến quân đội triều Nguyễn nói chung và chế độ đãi ngộ cho quân đội của triều Nguyễn nói riêng có thể kể đến một

số công trình dưới đây:

1.1.1 Một số nghiên cứu của các học giả nước ngoài

Ở phương Tây, Alexander Barton Woodside (1971) cách đây gần nửa thế kỉ

đã cho xuất bản cuốn Vietnam and the Chinese model: A comparative study of

Nguyễn and Ch’ing civil government in the first half of the nineteenth century (Việt

Nam và mô hình Trung Hoa - Một nghiên cứu so sánh giữa chính quyền Việt Nam với chính quyền Trung Hoa trong nửa đầu thế kỷ 19) do nhà xuất bản Đại học Harvard ấn hành Với công trình này, Alexander Woodside đã đi sâu nghiên cứu và đối sánh về tổ chức bộ máy, hệ thống quan lại và các chế độ tuyển bổ, thi cử… của triều Nguyễn Phần liên quan đến tài chính, lương bổng cho quân đội chưa có điều kiện đề cập rõ song công trình này cũng gợi mở nhiều điều cho tác giả khi muốn so sánh mô hình tổ chức nói chung và cũng như cá chính sách dành cho quân đội của hai nhà nước nói riêng

Trong bài viết “Politics and society in Viet nam during the early Nguyen

period (1802-62)” của tác giả R.B.Smith (1974) trên tạp chí Journal of the Royal

Asiatic Society, số 2, tháng 7 năm 1974, trang 153 – 169 cũng đã đề cập tới một số khía cạnh của chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn đối với võ quan

Trong bài viết này, để nhằm sáng tỏ đặc điểm của chế độ chính trị của vương triều Nguyễn thông qua mối quan hệ giữa mục đích cầm quyền với việc sử dụng quan lại một số võ quan đã được tác giả nhắc tới trong bài viết tiêu biểu là Nguyễn Công Trứ và Trương Minh Giảng Đây là hai võ quan có công lao lớn đối với triều Nguyễn trong công cuộc đánh dẹp các cuộc nổi dậy chống lại triều đình ở Bắc kỳ và Nam Kỳ Thông qua hành trạng thăng trầm của hai vị võ quan được đề cập trong bài viết, tác giả có cách nhìn nhận khách quan về chế độ thưởng phạt của các vua triều Nguyễn đối với võ quan khi lập công cũng như phạm tội

Tác giả bài viết cũng đề cập đến Lê Quang Định (1759-1813), người có công đối đánh Tây Sơn ở Gia Định được vua Gia Long phong làm thượng thư đầu tiên của bộ Binh dưới triều Nguyễn Đây là dẫn chứng sinh động thể hiện chính sách đối với công thần của triều Nguyễn

Ngoài ra, trong bài viết tác giả cũng đưa ra một số dữ liệu về tổ chức và quy

mô của quân đội triều Về quy mộ, tác giả dẫn lời của một học giả cho rằng năm

1823 quy mô quân đội của triều Nguyễn có lẽ không vượt quá 40.000 người trong

đó có khoảng 150.000 người được trang bị vũ khí Quân đội tăng lên trong những năm 1830, nhưng vào thời điểm Pháp xâm lược năm 1858, số lượng quân giảm xuống Đây là những thông tin quan trọng để tác giả luận án đánh đánh giá sự biến động về số lượng quân đội dưới triều Nguyễn và là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực hiện chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn dành cho quân đội

Tác giả Nola Cooke (1999) với bài viết “Southern regionalism and the

composition of the Nguyen ruling elite (1802-83)” in trên tạp chí Asian Studies

Review số 2 tháng 6 nằm 1999 trang 205-231cũng đã đề cập đến chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn đối với võ quan triều Nguyễn Dựa trên số liệu và dẫn chứng trong các

tư liệu về lịch sử và giáo dục của triều Nguyễn như: Đại Nam liệt truyện, Đại Nam thực lục tiền biên và chính biên, Quốc triều hương khoa lục tác giả nói lên lên sự ưu

ái của triều Nguyễn đối với quan lại có quê quán ở các tỉnh thuộc từ Đàng Trong trở vào nhất là các tỉnh Nam kỳ từ những năm 30 của thế kỷ XIX trở về trước Chính sách đó bao gồm: ưu ái cho con cái các công thần (đãi ngộ cho con trai của công thần có công được phép chọn địa điểm thi dưới thời vua Gia Long); một số quan lại

có quyền lực trong bộ máy hành chính xuất thân là những người không hoặc đỗ đạt thấp trong khoa cử; tỉ lệ đỗ đạt ở các miền vùng (khác Nam kỳ) qua các trường thi triều Nguyễn không tỉ lệ thuận với tỉ lệ số người làm quan trong triều đình

Những số liệu trên là cơ sở để tác giả đưa ra những nhận xét và kết luận về chính sách đãi ngộ đối với công thần của triều Nguyễn nhất là đối với bộ phận võ quan trong quân đội

Công trình nghiên cứu “The last emperors of Vietnam: from Tu Duc to Bao Dai” của tạp chí Contributions in Asian studies số 7 năm 2000 nằm trong các chuyên đề về Việt Nam thế kỷ XIX, XX của nhà xuất bản Greenwood, Mỹ của tác giả Oscar Chapuis đã đề cập đến tình hình chính trị và xã hội dưới các triều vua từ

vua Tự Đức đến vua Bảo Đại Trong nội dung viết về triều vua Tự Đức, tác giả đưa

ra những dẫn chứng bối cảnh triều Nguyễn trước khi thực dân Pháp xâm lược Thay lời kết luận tác giả dẫn lời kết luận của Trần Trọng Kim trong cuốn Việt Nam sử lược, cho rằng sự túng quẫn, thiếu thốn, thiên tai, ngoại xâm, sự bất lực của chính quyền… vào cuối thời Tự Đức là những nguyên nhân khiến nước Việt Nam suy tàn

Những nội dung về số lượng quân đội triều Nguyễn sau khi mất 3 tỉnh miền Đông Nam kỳ mà tác giả bài viết đề cập đến là những nội dung liên quan trực tiếp tới đề tài

Tác giả cho rằng, quân đội sau khi tuyển vào năm 1862, chỉ 10% quân đội được trang bị súng hỏa mai; huấn luyện diễn ra mỗi năm một lần, trong đó mỗi người lính chỉ nhận được sáu viên đạn, và nếu anh ta bắn nhiều hơn chỉ tiêu được giao này, anh ta phải trả cho phần chênh lệch Lực lượng quân lính được điều động

từ Bắc Kỳ vào Nam kỳ tuy nhiên số quân lính có mặt ở Nam kỳ cùng triều đình tham gia chiến đấu trên thực tế nhỏ hơn ghi chép của triều đình Tác giả dẫn số liệu cho rằng: số binh lính theo ghi chép có 119.000 được sai phái vào Nam Kỳ, nhưng thực tế chỉ có 39.000 người có mặt Khi Pháp tấn công Gia Định, lực lượng quân đội triều Nguyễn chỉ có 7.000 binh sĩ thay vì 12.000 như báo cáo Không quân dự trữ nên trong trường hợp có thương vong, các sĩ quan quân đội sẽ đến những ngôi làng gần đó để tuyển quân thay thế [14; 205] Ngoài ra, tác giả cũng đề cập cụ thể

số binh lính và các hoạt động chống Pháp của quân đội triều đình kháng chiến chống Pháp ở Đà Nẵng Cụ thể ở Đà Nẵng có 2.000 quân do Lê Đình Lý và 10.000 quân của Nguyễn Tri Phương

Những con số về số lượng quân lính trên một mặt thấy được số lượng tiền và lương thực để phụ cấp cho binh lính đi làm nhiệm vụ đồng thời cũng đánh giá được những khó khăn về lực lượng của quân đội triều Nguyễn trước nhiệm vụ bảo vệ độc lập dân tộc

Frédéric Mantienne (2003) với bài viết The transfer of Western military

technology to Vietnam in the late eighteenth and early nineteenth centuries: the case of the Nguyen (Sự chuyển giao kĩ nghệ phương Tây cho Việt Nam giai đoạn

cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX: Trường hợp vương triều Nguyễn”) đăng trên

Journal of Southeast Asian Studies tập 34, số 3, trang 519-534, đã giới thiệu về hệ

thống gồm 32 thành trì của Việt Nam được xây dựng theo kỹ thuật quân sự của

phương Tây trong giai đoạn cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX Tác giả cũng đề cập đến việc vua Gia Long thời Nguyễn đã nỗ lực học kĩ thuật đóng tàu của phương Tây

và còn mong muốn đóng được tàu chạy bằng hơi nước tân tiến nhất thời bấy giờ (dù không thành công)

Theo tác giả, cùng với tiếp cận mới về kĩ thuật, triều Nguyễn đã xây dựng được một lực lượng thủy quân “thông thạo kĩ thuật hàng hải” vào nửa đầu thế kỉ XIX mà có thể đánh giá chủ quan rằng “Việt Nam đã có một hải quân hùng mạnh nhất Đông Nam Á” (?!) Nghiên cứu của Frédéric Mantienne (2003) tuy không trực tiếp đề cập đến vấn đề nghiên cứu của luận án song đã cung cấp thêm một góc nhìn khác để tác giả có cơ sở tìm hiểu kĩ hơn về tổ chức quân đội và sự chi dùng, đầu tư của nhà Nguyễn cho quân đội (đặc biệt là lực lượng thủy quân) vào đầu thế kỉ XIX

Tác giả Keith Weller Taylor (2013) với cuốn sách A history of the

Vietnamese (Lịch sử của người Việt Nam), Cambridge University Press,

Cambridge đã đề cập tới việc khen thưởng đối với võ quan của vua Lê Thánh Tông (Lê Tư Thành) vào năm 1467, [202; 347] và chính sách đãi ngộ dành cho con cháu công thần có công với vương triều [202; 351] Tuy không trực tiếp đề cập đến chính sách đãi ngộ cho quân đội dưới triều Nguyễn nhưng những đề cập của Keith Weller Taylor giúp tác giả luận án có thể tham khảo trong việc đánh giá tính kế thừa của chính sách đãi ngộ dành cho quân đội của vương triều Nguyễn

George Dutton (2016) với bài viết“From civil war to uncivil peace the

Vietnamese army and the early Nguyễn state (1802–1841)”(Từ nội chiến đến hòa bình, quân đội Việt Nam và giai đoạn đầu của triều Nguyễn (1802 - 1841) đăng trên South East Asia Research số tháng 6/2016 là công trình nghiên cứu thể hiện cách

tiếp cận riêng của tác giả khi nhìn nhận về lịch sử Việt Nam dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỉ XIX Bài viết chủ yếu nói về kết cục của cuộc nội chiến giữa Tây Sơn và nhà Nguyễn, tuy đã có những nhận định nhất định song chưa có điều kiện bàn sâu

về quân đội cùng chính sách lương bổng cho quân đội triều Nguyễn

1.1.2 Những nghiên cứu của các học giả trong nước

Nghiên cứu về triều Nguyễn ngày càng được giới sử học trong nước quan tâm Đã có nhiều công trình tìm hiểu các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa của vương

triều Nguyễn đã ra đời Tuy nhiên, với phạm vi nghiên cứu của đề tài, tác giả chỉ xin đề cập đến những nghiên cứu ít nhiều có liên quan tới nội dung của luận án

1.1.2.1 Nghiên cứu về tổ chức quân đội triều Nguyễn

Có nhiều công trình nghiên cứu về quân đội triều Nguyễn nói chung, tổ chức

và trang bị quân đội dưới triều Nguyễn nói riêng Trong những công trình nghiên cứu này, có thể đề cập đến một số công trình sau:

Đầu thế kỷ XX, Việt Nam sử lược (Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, tái

bản năm 2008) của Trần Trọng Kim là tác phẩm thông sử đầu tiên viết bằng chữ Quốc ngữ đã dành nhiều trang viết về triều Nguyễn Trong phần viết về binh chế thời vua Tự Đức, tác giả dành một đoạn ngắn để giới thiệu về phiên chế, tập luyện và trang bị của quân đội dưới triều Nguyễn với góc nhìn khá quan ngại về sự lạc hậu,

yếu kém trong tổ chức quân đội và bố phòng Tác giả kết luận:“Quân lính như thế,

binh khí như thế, mà quan thì lại cho lính về phòng, mỗi đội chỉ để độ chừng 20 tên tại ngũ mà thôi Vậy nên đến khi có sự, không lấy gì mà chống đỡ được” [139; 472]

Tác giả Phan Khoang (1948) trong cuốn Việt – Pháp bang giao sử (từ thế kỷ

XVII đến đầu thế kỷ XX), Huế được coi là cuốn sách đầu tiên sau cách mạng tháng

Tám đã đề cập đến binh chế của nước Đại Nam thời Tự Đức (đến năm 1858)

Nguyễn Tường Phượng (1950) với cuốn Lược khảo binh chế Việt Nam qua các

triều đại (Nxb Ngày mai, Hà Nội) đề cập đến binh chế thời quân chủ nước ta từ thời

Đinh đến triều Nguyễn Về binh chế triều Nguyễn, tác giả đã đề cập đến vấn đề: tổ chức quân đội, lực lượng quân đội, các binh chủng, vũ khí, quân phục, luật lệ trong

quân đội Nhận xét về binh chế triều Nguyễn tác giả cho rằng:“Binh chế Việt Nam

tổ chức thật là khôn ngoan”[161; 86]

Sau năm 1975, những vấn đề cụ thể về quân đội triều Nguyễn như tổ chức phiên chế, hệ thống phòng thủ và chế độ đãi ngộ được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu và bài viết đăng trên các tạp chí và sách chuyên khảo, tham khảo

Thứ nhất, nghiên cứu về tổ chức quân đội:

Nội dung này được để cập đến với 2 khía cạnh: tổ chức quân đội triều Nguyễn nói chung, tổ chức quân đội của một triều vua cụ thể

Về tổ chức của quân đội triều Nguyễn, bài viết của tác giả Đỗ Văn Ninh

(1993) về “Quân đội nhà Nguyễn” là một trong những khảo cứu về tổ chức quân

đội triều Nguyễn được công bố sớm nhất trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 6 Nội

dung quan trọng nhất là của bài viết là hệ thống phòng thủ và trang bị của Bộ binh

và Thủy binh Kết luận bài nhiên cứu, tác giả nhận định:“Tóm lại, quân đội của nhà

Nguyễn thực sự là một quân đội mạnh đáng kể trong cả khu vực Đông Nam Á đương thời” [154; 53]

Từ năm 2000 đến nay, tổ chức quân đội triều Nguyễn đã được đề cập cụ thể

hơn trong một số công trình nghiên cứu như cuốn sách Lịch sử quân sự Việt Nam

(Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội) do nhà sử học Đinh Xuân Lâm chủ biên (2007) Bộ sách này gồm 14 tập, trong đó tập 8 đề cập đến hoạt động quân sự của triều Nguyễn từ năm 1802 đến năm 1896 Trước khi trình bày nội dung chính là những hoạt động quân sự, tác giả đã khái quát bối cảnh, yêu cầu trong xây dựng quân đội và sự phát triển của bộ binh, thủy binh, pháo binh và tượng binh dưới thời vua Gia Long và Minh Mệnh cũng như cách tuyển dụng quân đội dưới triều Nguyễn

Những vấn đề chung về quân đội triều Nguyễn còn được đề cập trong một số

cuốn sách khác như: Trương Thị Yến (chủ biên) (2013), Lịch sử Việt Nam, tập 5 (từ 1802-1858) (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội); Dương Đình Lập (chủ biên) (2014), Lịch

sử tổ chức quân sự Việt Nam, tập 2 (1400-1930) (Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội)

Bên cạnh đó còn có một số bài viết về tổ chức quân đội dưới từng triều vua

Nguyễn Dưới triều Gia Long có bài nghiên cứu của Hoàng Lương (2014),“Chế độ

tuyển mộ và huấn luyện binh lính dưới triều Gia Long (1802-1819)” (Tạp chí Lịch

sử quân sự, số 274) Về tổ chức tuyển và sử dụng binh lính dưới triều Minh Mệnh

có nghiên cứu của Hà Duy Biển (2015) với công trình “Tổ chức và hoạt động của

bộ Binh dưới triều Minh Mệnh (1820 - 1840)” (Luận văn Thạc sĩ Lịch sử, Trường

Đại học KHXH&NV- Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội); Hoàng Lương (2016) với

“Tuyển mộ binh lính dưới triều Minh Mệnh 1820-1840” (Tạp chí Lịch sử quân sự,

số 297)

Về quân đội dưới triều Tự Đức có nghiên cứu của Nguyễn Trọng Minh

(2016), “Tìm hiểu về quân đội triều Nguyễn giai đoạn 1858 - 1884” (Tạp chí phát

triển Khoa học và Công nghệ, tập 19, số XI) Bài viết của tác giả với những phân tích về đặc điểm của tổ chức, cách tuyển quân và lấy lính cũng như trang bị của quân đội Đây là cơ sở để tác giả nhận định mặc dù quân đội nhà Nguyễn đã có một

số cải tiến về kĩ thuật và trang bị nhưng vẫn chưa đủ mạnh để đương đầu với thế lực

ngoại xâm mạnh như quân đội Pháp lúc bấy giờ

Nội dung các bài khảo cứu kể trên giúp tác giả luận án hiểu rõ hơn cơ sở của việc tuyển dụng binh lính của triều Nguyễn, thông qua việc lập sổ hộ nhằm quản lý dân đinh để thực hiện chế độ binh dịch và tuyển quân Nghiên cứu của Hoàng Lương (2016) về cách thức tuyển chọn quân đội thông qua hình thức Tuyển binh (Giản binh) và Mộ binh đã cho thấy tác dụng của chính sách những chính

sách này nhằm“giúp cho nhà nước duy trì đội quân thường trực vừa đủ, quản

lý lực lượng tráng đinh hùng hậu sẵn sàng bổ sung quân ngũ khi cần thiết”

[152; 52]

Thứ hai, nghiên cứu về lực lượng quân đội:

Quân đội triều Nguyễn gồm Bộ binh, Thủy binh, Tượng binh và Pháo binh Trong đó, lực lượng được các nhà nghiên cứu để cập đến nhiều nhất là Thủy binh Các công trình nghiên cứu về lực lượng này có thể kể tới: Tố Am Nguyễn Toại

(2002) với Thủy quân ngày xưa (trong tuyển tập những bài nghiên cứu về triều Nguyễn, Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế xuất bản); Lê Thị Toán (2012) với

Vài nét về thủy quân thời Nguyễn (Nxb Thuận Hóa, Huế); Ngô Đức Lập (2014) với

“Lực lượng thổ binh dưới triều Nguyễn (1802-1885)” (Tạp chí Lịch sử quân sự,

tháng 11/2014)

Đặc biệt tác giả Bùi Gia Khánh đã có một số công trình nghiên cứu khá cụ

thể về thủy quân triều Nguyễn như: Bùi Gia Khánh (2010), Thuỷ quân triều Nguyễn

thời kỳ 1802 - 1885 (Luận văn Thạc sĩ Khoa học Lịch sử, Trường Đại học Khoa học

Huế); Bùi Gia Khánh (2010), “Thủy quân triều Gia Long và Minh Mệnh với công

tác tuần tra, kiểm soát vùng biển đảo” (Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5

(82)), Bùi Gia Khánh (2013),“Thủy quân triều Nguyễn dưới thời Gia Long và Minh

Mệnh” (Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 7), Bùi Gia Khánh (2015), “Chống cướp biển dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802 - 1885” (Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á,

số 4) Gần đây tác giả tập hợp những công trình nghiên cứu xuất bản sách chuyên

khảo: Bùi Gia Khánh (2018) “Thủy quân triều Nguyễn (1802- 1884)” do Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật phát hành Trên nguồn sử liệu chính là Đại Nam thực lục

và Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tác giả đã trình bày khái quát sự phát triển và

hoàn thiện của hệ thống tổ chức quân đội, các ngạch binh của quân đội triều Nguyễn trong sự đối sánh với Thủy binh nhưng dừng lại ở thời điểm cuối triều

Minh Mệnh Đối với Thủy quân, tác giả dành phần lớn công trình nghiên cứu về tổ chức, trang bị, hoạt động và vai trò của thủy binh đối với việc bảo vệ và khẳng định chủ quyền biển đảo Đánh giá về tổ chức và vai trò của thủy quân dưới triều Minh

Mệnh, tác giả cho rằng:“với một lực lượng thủy quân được tổ chức khá chặt chẽ và

trang bị khá toàn diện Triều Nguyễn đã tổ chức việc thực hiện việc tuần tra, kiểm soát vùng biển, đảo một cách tương đối hiệu quả” [141; 268]

Như vậy, nghiên cứu về quân đội triều Nguyễn trong những năm gần đây đã thực sự trở thành đề tài thu hút sự quan tâm của các nhà sử học Những công trình nghiên cứu trên là cơ sở để tác giả đánh giá mức độ, số lượng lương bổng, trợ cấp của triều Nguyễn cho quân đội

1.1.2.2 Nghiên cứu liên quan đến chế độ đãi ngộ đối với quân đội dưới triều Nguyễn

Vấn đề đãi ngộ cho võ quan và binh lính được đề cập ít nhiều trong một số công trình nghiên cứu thông sử, đặc biệt là những chuyên khảo về triều Nguyễn

Về chế độ lương đã có một số công trình nghiên cứu để cập đến chế độ lương

của quân đội triều Nguyễn Phổ biến nhất là chế độ lương của một triều vua hoặc lương của một lực lượng trong quân đội triều Nguyễn

Đối với chế độ lương cho quân đội của triều Nguyễn nói chung, đã có một số công trình nghiên cứu sau:

Trong Việt Nam sử lược (Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh tái bản năm

2008) của Trần Trọng Kim có một phần giới thiệu về lương bổng của các quan viên

và tiền dưỡng liêm của vua Minh Mệnh Trong đó, tác giả có đề cập đến định mức lương tiền gạo và tiền xuân phục tính theo năm được ban hành năm Minh Mệnh thứ

20 (1839) Cách thức và thời gian lĩnh lương của quan lại cũng được đề cập đến một

cách khái quát Tác giả cho rằng:“Tiền lương bổng của các quan viên lúc bấy giờ

mà so sánh với bây giờ, thì thật là ít ỏi quá Nhưng mà chắc là sự ăn tiêu thuở trước không hết bao nhiêu Nhà vua lại sợ những phủ huyện thiếu thốn mà nhũng lạm của dân, cho nên mối năm lại phải thêm tiền dưỡng liêm” [139; 426]

Quyển IV (Tây Sơn và Nguyễn Sơ) thuộc bộ Việt sử tân biên của tác giả

Phạm Văn Sơn (1961) đã đề cập đến chế độ lương, bổng và tiền xuân phục của triều đình ban cấp cho quan lại dưới triều vua Minh Mệnh Tác giả cũng đưa ra nhận xét

tương đồng với tác giả Trần Trọng Kim khi cho rằng:“Chế độ lương bổng trên đây,

ta thấy quan lại đời xưa sống quá thanh bạch mặc dù mức sinh hoạt thời đó không cao như ngày nay” [170; 330]

Định chế hành chính và quân sự triều Nguyễn (1802- 1885) là công trình

nghiên cứu về những quy định pháp luật triều Nguyễn đối với hành chính và quân

đội nằm trong chuyên đề Nghiên cứu pháp luật triều Nguyễn (1802- 1885) của các

nhà nghiên cứu thuộc trường Đại học Sư phạm Huế (Đại học Huế) do Huỳnh Công

Bá (2014) chủ biên Trong phần định chế về điều hành quân đội, công trình đã đề cập đến những đãi ngộ của nhà nước dành cho quân đội, gồm định chế về lương bổng, điều dưỡng bệnh binh; cấp tuất liên quan đến các binh lính trận thương, trận vong, bệnh vong, nạn gió bão ; định chế về thưởng phạt cho quân đội gồm thưởng

về quản mộ, thưởng về thắng trận, thưởng về bắt giặc, thưởng huân công; phạt về tiết lậu, bỏ sở, bỏ nhiệm, lỡ nhiệm, đào ngũ, quản suất và phạt về nhũng lạm Đánh

giá về các định chế này, tác giả cho rằng:“Cùng với một hệ thống tổ chức quân đội

hoàn chỉnh và bề thế, các chế độ liên quan đến việc xây dựng và phát triển lực lượng quân đội cũng được triều Nguyễn hết sức chú ý và thể chế hóa một cách cụ thể, chi tiết, toàn diện và chu đáo, thể hiện sự quan tâm sâu sát và tinh thần cần chính, thân chính của các vua triều Nguyễn Đó là những tấm gương sáng về những nhà cai trị khuôn mẫu ở nước ta hồi thế kỷ XIX Đồng thời, hệ thống binh chế đố đã góp phần làm cho quân đội dưới triều Nguyễn là một lực lượng quân sự hùng hậu ở Đông Nam Á lúc bấy giờ” [107; 482]

Tác giả Trịnh Ngọc Thiện (2014) trong bài viết “Tìm hiểu tổ chức quân đội Việt

Nam thời kỳ chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn (Từ cuối thế kỉ XVI đến nửa đầu thế

kỉ XIX)” in trên Tạp chí Khoa học trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, số

63/2014 đã dành một phần nội dung đề cập đến chế độ tuyển quân và cấp phát lương

cho binh lính ở Kinh thành và quân địa phương, trong đó tác giả nhấn mạnh:“Hàng

tháng, binh lính trong quân đội được nhà nước cấp một khoản tiền nhỏ gọi là “nguyệt hướng” (lương tháng) và được hưởng phần đất công ở làng cao hơn so với khẩu phần của các xã dân Dưới thời vua Minh Mệnh, vấn đề lương và bổng lộc cho quan binh được quy định chặt chẽ, theo từng cấp bậc Nhìn chung mức lương của triều đình không đủ đảm bảo cho cuộc sống, nhất là với binh lính” [179; 110]

Về chế độ lương của một triều vua cũng đã được đề cập trong một số công trình nghiên cứu Trong Lịch sử Việt Nam tập 5 (Trương Thị Yến chủ biên), Nxb

Khoa học xã hội, 2017, tác giả đã đề cập đến chế độ đãi ngộ đối với các quan viên ban hành từ đời vua Gia Long đến Minh Mệnh Những chính sách đó bao gồm chế

độ tiền lương ban hành năm Gia Long thứ 2 (1803) ở Bắc Thành, định mức lương thống nhất đối với quan lại trên phạm vi cả nước ban hành năm Gia Long thứ 17 (1818), điều chỉnh vào năm Minh Mệnh thứ 20 (1839) Lương của võ quan thời kỳ này bao gồm tiền, gạo và tiền xuân phục được trả theo năm Ngoài ra, quan lại (trong đó có võ quan) còn được chia ruộng khẩu phần theo chế độ quân điền ban hành năm Gia Long thứ 3 (1804), dừng cấp vào năm Minh Mệnh thứ 20 (1839)

Bên cạnh đó, tác giả Hoàng Lương (2017) trong bài viết “Định lệ chi cấp

binh lương dưới triều Minh Mệnh (1820- 1840)” in trên Tạp chí Lịch sử quân sự số

308/2017 cũng đề cập đến việc chi cấp lương của binh lính dưới triều Minh Mệnh Đối tượng khảo sát chủ yếu của bài viết này tập trung vào ngạch thân binh, cấm binh và tinh binh Đánh giá chế độ lương của nhà nước đối với quân đội, tác giả kết

luận:“chính quyền Minh Mệnh một mặt vẫn giành sự ưu ái nhất định đối với bộ

phận thân binh, cấm binh; mặt khác, yếu tố công bằng trong định lệ chi cấp giữa các ngạch quân bước đầu đầu được chú trọng” [153; 41]

Liên quan đến lương bổng của quan lại bộ binh dưới triều vua Minh Mệnh,

tác giả Hà Duy Biển đã công bố hai bài viết “Định mức lương bổng của quan lại Bộ

Binh dưới triều Minh Mệnh (1820-1840)”in trên Tạp chí Lịch sử quân sự, số

278/2015) và “Cách thức tính toán và chi cấp lương bổng đối với quan lại bộ Binh

triều Minh Mệnh (1820 - 1840)” in trên Tạp chí Lịch sử quân sự số 291 tháng

3/2016) Đây là hai bài viết khá chi tiết về chính sách tiền lương cho quan lại bộ Binh dưới triều Minh Mệnh Tác giả cho rằng, mặc dù còn một số bất cập do những quy định về lương thưởng vẫn còn ít thay đổi so với thời Gia Long song chế độ lương bổng dành cho quan lại bộ Binh thời vua Minh Mệnh vẫn được đánh giá là

khá hoàn bị Tác giả bài viết cho rằng“Cách tính lương bổng của quan lại Bộ Binh

triều Minh Mệnh cho thấy sự chặt chẽ và cụ thể trong tính toán, dự liệu nhiều trường hợp đặc thù nhằm đảm bảo cho quá trình tính lương được chính xác, minh bạch và thống nhất Các quy định này phần nào thể hiện tính nhân văn, khoan hậu đối với quan lại trung thành, tận tụy với vương triều” [118; 49]

Nghiên cứu về chế độ đãi ngộ bằng lương của nhà nước cho các lực lượng

trong quân đội, tác giả Bùi Gia Khánh (2018) trong công trình“Thủy quân triều

Nguyễn (1802-1884)” (Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội) cũng đã đề cập đến

chính sách của vua Gia Long và Minh Mệnh đối võ quan và binh lính thuộc lực lượng thủy binh như: tiền, gạo và ruộng đất Nhận xét về chế độ lương của binh lính

dưới triều Nguyễn, tác giả cho rằng:“Với chế độ lương tháng và quân cấp lương

điền như vậy, mỗi người lính dưới triều Nguyễn có thể yên tâm về gia đình để tập trung thực hiện nhiệm vụ của mình” [141; 87] Tuy nhiên, vấn đề này chỉ được tác

giả đề cập một cách khái lược vì đây không phải nội dung chính của công trình

nghiên cứu Ngoài ra, trong bài nghiên cứu có tựa đề Thủy quân nhà Nguyễn thời

vua Minh Mệnh đăng trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 10/2016, các tác

giả Nguyễn Thị Thu Thủy, Nguyễn Phương Nga (2016) cũng đã dành một phần nhỏ

đề cập đến chế độ lương bổng của vua Minh Mệnh đối với võ quan và binh lính của lực lượng Thủy binh

Tiếp cận về chế độ đãi ngộ ngoài lương như trợ cấp, phụ cấp và khen thưởng

đã có một số nghiên cứu có liên quan được công bố dù số lượng không nhiều

Về chế độ trợ cấp cho quân đội triều Nguyễn, trong một vài năm trở lại đây

đã xuất hiện nghiên cứu của một số tác giả Công trình đầu tiên đề cập đến vấn đề

này là bài viết của tác giả Nguyễn Minh Tường với“Chính sách đối với chiến sĩ

trận vong, trận thương dưới triều Nguyễn” trên tạp chí Xưa – Nay (số 65, tháng

7/1999) sau được in lại trong sách Những vấn đề lịch sử về triều đại cuối cùng ở

Việt Nam (tr.201-203) Trong giới hạn một bài viết, tác giả đã đề cập sơ lược về

việc ban hành những chính sách của triều Nguyễn đối với thương binh, tử sĩ như: lập sở dưỡng tế cho bệnh binh, cứu chữa, thưởng tiền bạc, cho về quê an dưỡng đối với binh lính bị trận thương; ban tuất đối với binh sĩ trận vong, chôn cất và cấp tiền đối với binh sĩ bệnh vong và bị nạn do gió bão

Lê Quang Chắn (2013) trong bài viết“Chính sách ưu đãi của triều Nguyễn

đối với võ quan và binh lính (giai đoạn 1802-1884)” tạp chí Lịch sử quân sự tháng

11 năm 2013 và luận án Tiến sĩ“Chính sách xã hội của triều Nguyễn giai đoạn

1802-1858”, bảo vệ tại Học viện Khoa học Xã hội, tác giả đã dành một nội dung

trong chương 3 của luận án đề cập đến một số chính sách ưu đãi của triều Nguyễn đối với võ quan và binh lính Chính sách đó bao gồm: sự tri ân những đóng góp của nhà nước đối với công thần; chế độ ưu đãi đặc biệt đối với võ quan và binh lính như: đối với võ quan là chế độ ban cấp lương, đãi ngộ đối với cha mẹ và vợ con võ

quan; đối với binh lính là chế độ lương điền và tiền phụ dưỡng do địa phương đóng góp; chế độ trợ cấp đối với tướng sĩ trận thương, trận vong và nạn bão Nhận định

vể chính sách này, tác giả cho rằng:“Qua những trình bày trên cho thấy, triều đình

nhà Nguyễn có sự quan tâm đặc biệt và đã đề ra nhiều chính sách ưu đãi, có giá trị nhân đạo đối với võ quan và binh lính- những con người mà ở bất kỳ thời kỳ lịch sử nào cũng là đối tượng phải gánh chịu nhiều gian nan, hy sinh nhất đối với nhà nước và dân tộc của họ” [121; 53]

Nhìn chung, vấn đề lương bổng và trợ cấp của triều Nguyễn đối với quân đội giai đoạn1802-1884 đã được đề cập trong một số công trình khảo cứu Từ những nghiên cứu này, tác giả luận án có thể hình dung được chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn cho quân đội gồm bao gồm những hoạt động nào? Trong chế độ lương quân đội được ban cấp những vật phẩm gì, thời gian áp dụng ra sao? Chế độ lương được ban hành và điều chỉnh vào các thời điểm nào? Đối với chế độ trợ cấp, qua bài nghiên cứu của tác giả Nguyễn Minh Tường có thể biết được triều Nguyễn đã thực hiện trợ cấp cho đối tượng nào? Tuy nhiên, định mức lương cụ thể qua từng giai đoạn của võ quan, chế độ phụ cấp, trợ cấp và khen thưởng cho võ quan và binh lính trong những trường hợp nào, mục đích và vật phẩm ban cấp, đối tượng cụ thể chưa được các nghiên cứu trên đề cập rõ ràng Do vậy, nhiệm vụ tiếp tục của luận án là làm rõ những vấn đề trên, từ đó có những nhận định, đánh giá khách quan về chính sách đãi ngộ của vương triều Nguyễn dành cho quân đội

1.2 Nguồn tƣ liệu nghiên cứu đề tài

Để tiến hành nghiên cứu nội dung của đề tài, luận án sử dụng các nguồn tư liệu chủ yếu sau đây:

1.2.1 Nguồn tư liệu được biên chép trước triều Nguyễn

Đại Việt sử ký toàn thư là bộ chính sử do Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều

Hậu Lê biên soạn Bộ sử được viết theo thể biên niên, ghi chép lịch sử Việt Nam từ thời đại Kinh Dương Vương năm 2879 TCN đến năm 1674 đời Lê Gia Tông thời Hậu Lê Những sự kiện được ghi lại trong bộ sử này đã cung cấp cho tác giả nội dung những chính sách đãi ngộ của nhà nước đối với võ quan và binh lính qua các triều đại Lý, Trần, Lê Đây chính là những nội dung quan trọng làm cơ sở đối sánh chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn đối với quân đội với các triều đại trước

Đại Việt thông sử (hay còn gọi là Lê triều thông sử) là bộ sử lớn do Lê Quý

Đôn biên soạn viết theo thể kỷ truyện đầu tiên trong lịch sử sử học Việt Nam Tuy hiện nay nội dung của bộ sử này không còn nguyên vẹn nhưng những nội dung của

bộ sách đã cung cấp một tư liệu lớn có giá trị về lịch sử 100 năm dưới 10 đời vua triều Lê Sơ từ Lê Thái Tổ đến Cung Hoàng (nếu kể cả Lê Nghi Dân thì là mười một đời vua) Trong đó, phần chí ghi chép các truyện về hậu phi, đế hệ, công thần và nghịch thần là những nội dung không được đề cập đến trong các bộ sử khác

Kiến văn tiểu lục được Lê Quý Đôn biên soạn và hoàn thành năm 1777

Đây là tập bút ký gồm 12 quyển hiện nay còn 8 quyển ghi chép về lịch sử và văn hóa Việt Nam từ triều Lý đến triều Hậu Lê Nội dung chính của các chí gồm: những lời răn dạy của một số nhân vật lịch sử Trung Quốc và Việt Nam, các lễ văn, những nhân vật đã làm bia và minh chuông, nhân vật tiết tháo, nhà sư, phê bình thơ văn, địa lý, sản vật và phong tục tập quán ở các địa phương Nội dung quan trọng nhất liên quan đến luận án là những tư liệu về chế độ bổng lộc cho võ quan và binh lính dưới các triều Lý, Trần, Hậu Lê trong quyển 2 của bộ sách Trong đó, chế độ ưu cấp đối với binh lính dưới thời Lê Trung Hưng được ghi chép một cách cụ thể và chi tiết Đây chính là nguồn tham khảo quý giá của đề tài

Phủ biên tạp lục là tập bút kí gồm 8 quyển được chia làm 2 phần của Lê

Quý Đôn ghi chép lại hầu hết các thông tin quan trọng về kinh tế và xã hội của

xứ Đàng Trong trong gần 200 năm từ cuối thế kỷ XVI đến thời kỳ ông làm quan Hiệp trấn xứ Thuận Hóa của chính quyền Lê-Trịnh, vào khoảng năm

1776 Phần C quyển 3 của Phủ biên tạp lục Lê Quý Đôn dành phần lớn nói về

tổ chức quân đội, cách tuyển quân cũng như chính sách của chúa Nguyễn đối với binh lính vùng Thuận Quảng

Đại Việt sử ký tiền biên là bộ sử biên niên do Ngô Thì Sĩ biên soạn, Ngô

Thì Nhậm hiệu đính được khắc in năm 1800 dưới triều đại nhà Tây Sơn Bộ sách chép lịch sử dân tộc từ thời Hồng Bàng đến hết thời thuộc Minh Phần bản

kỉ từ nhà Đinh đến hết thuộc Minh là tài liệu liên quan trực tiếp khi đánh giá,

so sánh chế độ lương bổng và trợ cấp của triều Nguyễn đối với binh lính với các triều đại trước

Ngoài các bộ sử được các sử gia đời trước ghi chép và biên soạn, một số

bộ sử được biên soạn dưới triều Nguyễn nhưng nội dung biên chép về các triều đại trước Nguyễn cũng là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng của đề tài

1.2.2 Nguồn tư liệu biên chép trực tiếp dưới thời nhà Nguyễn

Đây là nguồn sử liệu chính, có tính tin cậy cao, là cơ sở quan trọng để phục dựng nội dung chủ yếu của luận án Các tài liệu này gồm:

Đại Nam thực lục (chính biên) (bản dịch, 10 tập, Viện sử học dịch, Nhà

xuất bản Giáo dục xuất bản các năm 2004, 2007) là bộ sử lớn nhất, quan trọng nhất của triều Nguyễn do Quốc sử quán biên soạn Đây là một trong những nguồn tài liệu thiết yếu nhất của đề tài, bởi tính đầy đủ và chính xác của nó Trong quá trình khảo cứu bộ Thực lục, tác giả luận án đã thu thập được số lượng khá lớn thông tin liên quan đến chính sách của nhà nước đối với việc ban cấp lương, khen thưởng, phụ cấp và trợ cấp cho võ quan và binh lính Nội dung liên quan đến triều Gia Long được đề cập đến trong tập 1 Trong tập này, tác giả luận án tập hợp được tư liệu về chế độ lương ban hành đầu tiên đối với võ quan các trấn Bắc Thành sau khi vua Gia Long lập nước và chế độ lương bổng của võ quan thống nhất trên cả nước sau đó Tập 1 của Thực lục còn có các tư liệu về việc khen thưởng của triều Nguyễn dành cho quân đội Nhiều nhất là việc nhà vua thưởng cho võ quan và binh lính tham gia đánh dẹp các cuộc nổi dậy chống vương triều ở Bắc Thành và binh lính tham gia xây dựng Kinh thành Tư liệu đáng chú ý về việc ân cấp trong tập 1 là chính sách dối với công thần có công khôi phục vương triều

Trong tập 2, 3, 4 và 5 của bộ Thực lục, những sử liệu về việc ban hành và điều chỉnh định mức lương bổng của cả võ quan và binh lính dưới triều Minh Mệnh so với triều Gia Long được biên chép khá cụ thể Đây được coi là cơ sở

để đánh giá sự thay đổi chính sách đối với quân đội, nhất là đối với bộ phận võ quan dưới triều vua Tự Đức trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống Pháp xâm lược Tư liệu nổi bật nhất phản ánh chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn đối với binh lính thời kỳ này chính là chính sách khen thưởng của triều đình đối với tướng sĩ có thành tích trong công cuộc ổn định nội trị và chống ngoại xâm Một

số võ quan có công lớn có công đánh dẹp các cuộc khởi nghĩa lớn của Nông Văn Vân, Cao Bá Quát hay Lê Văn Khôi được nhà nước trọng thưởng như Tạ Quang Cự, Nguyễn Tri Phương, Trương Minh Giảng

Tập 6 của bộ Thực lục, tác giả luận án khai thác được những tư liệu về chế

độ lương, trợ cấp, khen thưởng của vua Thiệu Trị cho võ quan và binh lính Một số

năm (1842, 1845) triều đình thưởng công lớn cho các võ quan có công trạng như Doãn Uẩn, Nguyễn Tri Phương

Chế độ đãi ngộ đối với quân đội dưới triều vua Tự Đức được phản ánh trong tập 7 và tập 8 của bộ chính sử này Trong đó, đáng chú ý là sự điều chỉnh giảm định mức lương, bổng của triều đình đối với võ quan Tuy nhiên, việc trợ cấp cho võ quan

và binh lính cũng như thân nhân của họ được triều đình chú ý hơn các đời vua trước Thông qua những tư liệu trên, tác giả bài luận án có thể đánh giá được tác động của chế đội này đối với sức mạnh của quân đội trong cuộc kháng chiến chống Pháp bảo

vệ độc lập dân tộc

Ngoài nội dung cụ thể của chính sách đãi ngộ, qua tư liệu trong Thực lục, tác giả luận án có thể hệ thống theo diễn trình thời gian những nội dung liên quan đến chế độ đãi ngộ dành cho quân đội của mỗi triều vua như: bối cảnh ra đời, chính sách, nội dung và sự thay đổi của mỗi chính sách bao gồm nguyên nhân và ảnh hưởng của những sự thay đổi đó đối với quân đội và với đất nước

Đây có thể coi là nguồn tài liệu quan trọng nhất của luận án

Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (bản dịch, 8 tập của Nhà xuất bản Thuận

Hóa, Huế phát hành năm 2004) là bộ sách biên chép về các điển lệ từ triều vua Minh Mệnh về trước Sách viết theo thể Hội điển, do Nội các triều Nguyễn biên soạn Nội dung bộ sách gồm các quy định, quy chế và việc thực thi những quy định đối với hệ thống hành chính gồm các bộ, các phủ, các viện, các ty, các tự, các giám Trong khuôn khổ của luận án, tác giả khai thác chủ yếu tư liệu trong tập III viết về

bộ Binh và tập V viết về bộ Hộ

Tập III của bộ Hội điển gồm nhiều tư liệu ghi chép về chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn cho quân đội được thi hành dưới triều vua Gia Long, Minh Mệnh và Thiệu Trị và 4 năm đầu dưới triều Tự Đức Đó là chế độ lương, phụ cấp cho võ quan và binh lính khi đi ứng trực, tham gia các hoạt động sản xuất, thưởng nhân các ngày Tết và các ngày lễ lớn của đất nước

Trong tập V của bộ Hội điển, tác giả luận án có thể khai thác các tư liệu về tổ chức quân đội Về khen thưởng bao gồm: ban thưởng cho cho võ quan và binh lính trực tiếp tham gia chiến trận và lập công, chế độ trợ cấp của ba vị vua đầu triều Nguyễn đối với binh lính bị ốm, trận thương, trận vong và gặp nạn bão trong khi đi làm nhiệm vụ

Với nguồn tư liệu này, tác giả luận án có thể tìm hiểu một chế độ đãi ngộ được thực hiện xuyên suốt dưới các vua triều Nguyễn Hạn chế của tài liệu này là không khai thác được giá trị lịch sử, nguyên nhân mục đích của việc ban hành nên khó có thể đánh giá khách quan ý nghĩa và tác động của chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn đối với chính trị và xã hội đương thời

Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ tục biên (bản dịch, 10 tập của Nhà xuất

bản Thuận Hóa, Huế in vào các năm 2004, 2007, 2009, 2012) là bộ sách viết về điển lệ của các vua triều Nguyễn từ năm Tự Đức thứ 5 (1852) đến năm Thành Thái thứ nhất (1889) Trong bộ Hội điển tục biên, tác giả khai thác nguồn sử liệu chủ yếu trong tập III (từ quyển 11 đến 16 viết về bộ Hộ) và tập VII (từ quyển 34 đến quyển

37 viết về bộ Binh) với những nội dung về chế độ đãi ngộ cho quân đội triều Nguyễn nửa sau thế kỷ XIX từ năm 1852 đến năm 1889 dưới thời kỳ trị vì của các vua từ Tự Đức đến Đồng Khánh Tuy nhiên trong khuôn khổ nội dung của luận án, tác giả chỉ dừng lại nghiên cứu chế độ của triều Nguyễn đối với võ quan và binh lính được thực dưới triều vua Tự Đức

Châu bản triều Nguyễn: là tập hợp các văn bản hành chính được các vua

triều Nguyễn ban hành trong quá trình quản lý đất nước Đây được coi là khối tài liệu gốc phản ánh đầy đủ, toàn diện các hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội của xã hội Việt Nam giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX Tư liệu của Châu bản chính là nguồn sử liệu quan trọng để biên soạn các bộ sử và các sách điển

lệ chính thống của triều Nguyễn

Toàn bộ khối Châu bản triều Nguyễn hiện nay được lưu trữ và bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I Do quá trình lưu giữ và bảo quản trước đây còn nhiều hạn chế nên hiện nay khối Châu bản này không còn đầy đủ so với bản gốc Nhiều tập hoặc nhiều trang văn bản của tài liệu Châu bản triều Nguyễn đã bị thất lạc hoặc rách nát không thể phục dựng lại như nguyên trạng Việc tìm hiểu nội dung đầy đủ của văn bản không khả thi, thậm chí có những khoảng thời gian không thể tìm thấy

tư liệu, đặc biệt là khoảng thời gian 25 năm (từ năm Tự Đức thứ 11 (1858) đến năm

Tự Đức thứ 36 (1883)) hiện nay còn rất ít

Quá trình tìm kiếm và tập hợp tư liệu, tác giả luận án đã tìm được trong danh mục tóm tắt của Châu bản triều Nguyễn nhiều tờ văn bản với nội dung liên quan đến đề tài Nhiều nhất là những bản tấu của địa phương, của bộ Binh xin vua giải

quyết những vấn đề về lương, khen thưởng và trợ cấp cho võ quan và binh lính đi sai phái, trận vong, trận thương, chết bệnh và chế độ đãi ngộ đối với gia đình binh lính Cụ thể như sau:

Tư liệu trong Châu bản có giá trị quan trọng đối với luận án bởi tính chân thực và độ tin cậy Không chỉ phản ánh định chế, chính sách lương, trợ cấp và khen thưởng cho binh lính dưới các đời vua triều Nguyễn mà Châu bản còn thể hiện việc hiện thực hóa các chế độ, chính sách đó ở các địa phương Việc triều Nguyễn đồng

ý hoặc không đồng ý phê duyệt với các văn bản của địa phương tâu xin cấp và xin thưởng thêm cho cá nhân binh lính hoặc một đơn vị quân đã ít nhiều phản ánh sự linh hoạt hay nhất quán trong những chính sách đối với quân đội của triều Nguyễn khi áp dụng với các trường hợp cụ thể Đây có thể coi là nguồn tư liệu mà các bộ chính sử của triều Nguyễn không hoặc ít đề cập đến

Đại Nam liệt truyện là bộ sử ghi chép tương đối đầy đủ về sự tích, công trạng

các công thần, liệt nữ, danh tăng, các vị vua, chúa trong gia phả triều Nguyễn trước

và sau khi “Gia Long lập quốc” Trong tư liệu này, tácgiả luận án có thể tra cứu thu thập được những tư liệu về việc thưởng phạt của triều Nguyễn cho các võ quan Từ

đó, có thể đánh giá được mục đích và ý nghĩa của chính sách này đối với cá nhân võ quan và đối với việc xây dựng quân đội

Minh Mệnh chính yếu (bản dịch của Nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế phát hành vào

năm 1994) là bộ sử đúc kết toàn bộ tư tưởng, chính sách của vua Minh Mệnh trong suốt thời gian trị vì đất nước (1820-1841) Trong bộ sách này, nội dung về chế độ lương, trợ cấp trận thương trận vong được phản ánh trong quyển 3 thiên thứ 4 (Thể thần), quyển XIV thiên thứ mười ba về Chế binh, quyển XVIII thiên thứ 16 (Pháp độ) thưởng phạt của các bộ, quyển XXI thiên thứ mười tám (Phấn võ) về hoạt động quân sự dưới triều Minh Mệnh Những tư liệu trong bộ sử này là cơ sở để tác giả bổ sung thông tin hoặc đối sánh về tính xác thực của sự kiện được ghi chép trong các bộ khác sử như Thực lục hoặc Hội điển Đồng thời tư liệu trong Minh Mệnh chính yếu cũng góp phần bổ sung thêm một số sự kiện mà những bộ sử khác không đề cập đến

Minh Mệnh ngự chế văn (dụ văn), gồm 2 tập, do Trần Văn Quyền dịch và chú giải,

Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Hà Nội xuất bản năm 2000 Đây là tập hợp những lời chỉ dụ -một phần trong các văn bản hành chính của vua cho các cơ quan (các bộ, Hội đồng đình thần, các đơn vị quân ) - đối với binh lính và các cá nhân.v.v để bày tỏ quan điểm về các vấn đề trong xã hội hoặc thể hiện

sự giáo hóa và răn dạy của vua Trong 2 tập của bộ Ngự chế văn, nội dung các chỉ dụ của vua đối với bộ Binh, các quân thứ như quân thứ Gia Định, Trấn Tây…đã nói lên chính sách của vua Minh Mệnh đối với việc chi cấp lương, ban thưởng cho binh lính theo định lệ hay thưởng thêm cho binh lính Cụ thể, thưởng cho binh lính khi đi làm nhiệm vụ (ví dụ như dụ số 7, 27, 32, 39 trong tập 1, dụ số 444, 486, 490, 501 trong tập 2), trợ cấp cho binh sĩ bị đau ốm và bị thương trong khi đi đóng quân và đánh tham gia đánh dẹp các cuộc nổi dậy (ví dụ như dụ số 5, 6, 36, 106, 116, 157 trong tập 1; dụ số 420, 509 trong tập 2); thể hiện tư tưởng nhân đạo (ban cấp cho binh lính là người tù tội (ví dụ như dụ số 52 trong tập 1) Đây là nguồn tư liệu góp phần bổ sung cho những nội dung đã bị khuyết thiếu nhất là trong Châu bản về các chính sách của triều Nguyễn đối với quân đội

32, 63, 71, 83, 116, 156, 160, 196, 198, 227, 234, 257, Bổng 32 266, 283, 284, 289, 294, 307, 345, 364, 437, 440, 444,

477, 547, 550, 560, 562, 569, 582, 588 Trợ cấp 8 15, 27, 39, 77, 191, 195, 202, 242

5, 6, 11, 54, 55, 64, 70, 81, 104, 128, 133, 151, 153, 157, Đãi ngộ 28 171, 212, 224, 229, 247, 249, 366, 379, 394, 395, 396,

445, 507, 509

Quốc triều sử toát yếu gồm Quốc triều tiền biên toát yếu và Quốc triều chính

biên toát yếu là bộ sử giản lược, tóm tắt từ bộ Đại Nam Thực lục Quốc triều chính biên toát yếu gồm 6 quyển chép lược các sự kiện lớn được từ khi Nguyễn Ánh khởi

binh ở Gia Định từ 1778 đến khi vua Thành Thái lên ngôi năm 1889 Sách ghi tóm

tắt các sự kiện lịch sử theo lối biên niên do đó có thể tra cứu các sự kiện thuộc nội dung của luận án theo thời gian một cách dễ dàng

Bên cạnh đó, luận án còn sử dụng tư liệu của một số bộ sử được biên soạn dưới triều Nguyễn nhưng nội dung biên chép về các triều đại trước

Bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục được coi là bộ sử lớn thứ 2 của Việt Nam (bộ sử được đánh giá lớn đầu tiên của lịch sử dân tộc là Đại Việt sử ký

toàn thư) được các sử gia triều Nguyễn biên soạn dưới triều vua Tự Đức do Phan

Thanh Giản làm chủ biên Bộ sách gồm hai phần: tiền biên và chính biên Trong đó, phần chính biên ghi chép từ năm 968 đến những năm cuối cùng của thế kỷ XVIII dưới triều Hậu Lê Đây là tài liệu quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử phong kiến thời kỳ trước Nguyễn

Lịch triều hiến chương loại chí là bộ sách được học giả Phan Huy Chú

nghiên cứu và biên soạn trong 10 năm (1809-1819) Đây được xem là bộ bách khoa toàn thư đầu tiên của nước ta Sách được phân loại, hệ thống hóa theo phương pháp khoa học gồm 10 nội dung (được gọi là chí) Tài liệu lên quan trực tiếp đến luận án là phần Quốc dụng chí nói về chế độ thuế khóa, tài chính của các triều đại trong lịch sử và phần Binh chế chí nói về các tổ chức quân sự qua các triều đại từ triều Lê trở về trước

Bên cạnh đó luận án còn tham khảo và sử dụng tư liệu gia phả dòng họ, văn bia hay sắc phong lưu giữ tại địa phương như văn bia sắc phong làng Hiền Lương (Thừa Thiên Huế), gia phả dòng họ Đỗ Việt Nam, gia phả gia đình Nguyễn Công Trứ, gia phả dòng họ Doãn và sắc phong An Tây mưu lược tướng quân của danh tướng Doãn Uẩn ở nhà thờ dòng họ Doãn (Song Lãng, Vũ Thư, Thái Bình)

Ngoài các nguồn sử liệu trên, luận án cũng tham khảo, kế thừa một số tài liệu nghiên cứu có liên quan đến nội dung đề tài đã được công bố dưới dạng các sách thông sử, chuyên khảo, tham khảo, bài viết trên tạp chí nghiên cứu chuyên ngành của các học giả trong và ngoài nước Tuy nhiên, nguồn tư liệu thư tịch, chính sử vẫn là như vậy để nghiên cứu luận án, tác giả sử dụng

các bộ chính sử, thư tịch viết về các triều đại trước Nguyễn và dưới thời Nguyễn Nguồn tư liệu quan trọng nhất của luận án là các bộ sử được biên soạn dưới triều Nguyễn như Thực lục, Hội điển (chính biên và Tục biên) Đây

là tài liệu chủ yếu để tác giả luận án phục dựng nội dung của luận án và đưa các luận điểm khoa học có liên quan Các tài liệu thư tịch khác như Châu bản, Minh Mệnh chính yếu và Minh Mệnh ngự chế văn là những tài liệu bổ sung nhằm làm phong phú, cụ thể hơn nội dung của luận án Các bộ sử viết về các triều đại trước Nguyễn làm cơ sở đối sánh với những chính sách được ban hành dưới triều Nguyễn Bên cạnh đó, tác giả cũng kế thừa một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học khác liên quan đến đề tài như đã trình bày trong phần tổng quan tình hình nghiên cứu Tất cả những nguồn tư liệu này giúp tác giả luận tái hiện được một cách đầy đủ, khách quan nhất có thể vấn đề nghiên cứu của đề tài

1.3 Những vấn đề đặt ra trong nghiên cứu đề tài

Thông qua tổng quan tình hình nghiên cứu, có thể nhận thức được một số vấn đề đặt ra trong nghiên cứu như sau:

1 Hệ thống tổ chức và các lực lượng quân đội dưới triều Nguyễn như bộ binh, thủy binh, hệ thống phòng thủ đã được khá nhiều tác giả đề cập cụ thể trong các công trình khảo cứu chuyên sâu (như của Đỗ Bang, Lưu Trang, Bùi Gia Khánh,

Hà Duy Biển ) Phần trình bày tình hình chung về quân đội triều Nguyễn khi đặt trong các vấn đề chính trị - xã hội hoặc sự phát triển của lịch sử quân sự Việt Nam chủ yếu mới dừng lại ở mức khái quát

2 Vấn đề đãi ngộ cho quân đội dưới triều Nguyễn đã được đề cập ở một

số nội dung: định chế về thưởng phạt, cách tính và việc chi trả lương bổng cho quan lại và binh lính dưới từng triều vua (chủ yếu mới khảo cứu về triều Minh Mệnh) Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu liên quan đến ngân sách chi cho lương, bổng và trợ cấp cho quân đội dưới triều Nguyễn mới chỉ dừng lại ở việc tổng thuật các chính sách mà vương triều Nguyễn đề ra (như bài viết của Nguyễn Minh Tường và Huỳnh Công Bá); đề cập một phần nội dung chế độ đãi ngộ khi khảo cứu quân đội dưới dưới triều Nguyễn (như bài viết của Nguyễn Thị Thu Thủy, Nguyễn Phương Nga) hay cụ thể hơn có đề cập đến vấn đề lương thưởng cho quan và quân trong quân đội dưới một triều vua ( vua Minh

Mệnh) (như bài viết của tác giả Hà Duy Biển, Hoàng Lương…)

Nhiều khía cạnh khác mà những nghiên cứu đi trước chưa đề cập cụ thể, hệ thống và cần tiếp tục được làm rõ như:

Về tổ chức, chức danh, phẩm hàm của võ quan chỉ huy các lực lượng quân từ trung ương đến địa phương là gì; số lượng và sự phát triển hay suy giảm của các lực lượng trong quân đội qua các triều vua ra sao? Vấn đề này sẽ liên quan trực tiếp đến ngân khố quốc gia trong việc chi cấp lương cho quân đội đồng thời phản ánh sức mạnh của quân đội qua từng triều vua từ Gia Long đến Tự Đức nhất là trong bối cảnh trước và trong khi triều đình nhà Nguyễn phải đối mặt với cuộc kháng chiến xâm lược của thực dân Pháp

Vấn đề sử dụng tướng sĩ như sai phái, chia ban cũng cần được làm rõ Điều này cũng sẽ liên quan trực tiếp đến việc thưởng và trợ cấp cho binh lính khi đi làm nhiệm vụ

Về chế độ đãi ngộ, cần làm rõ chế độ lương bổng, đãi ngộ và thưởng phạt cho quân đội triều Nguyễn nói chung bao gồm những khía cạnh nào? Những thay đổi về định lệ lương, phụ cấp, trợ cấp cho từng đối tượng gắn với địa vị và công việc cụ thể qua từng triều vua ra sao? Quá trình thực hiện các chính sách này có gì thay đổi qua các đời vua Nguyễn từ Gia Long đến Tự Đức? Chế độ đãi ngộ đối với quân đội của triều Nguyễn có gì tương đồng, khác biệt so với các triều đại trước? Những chính sách này có ảnh hưởng gì đến tình hình chính trị, kinh tế và xã hội đương thời? Đây là những vấn đề còn để ngỏ cần được tiếp tục nghiên cứu một cách chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống

Qua những vấn đề đã trình bày nêu trên, cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về vấn đề đãi ngộ đối với quân đội dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802 - 1884 Đây là cơ sở để tác giả luận án mạnh dạn theo đuổi đề tài nghiên cứu của mình

Tiểu kết chương 1

Lịch sử Việt Nam nói chung, lịch sử Việt Nam dưới triều Nguyễn nói riêng

đã được các học giả quan tâm nghiên cứu Tuy vấn đề đãi ngộ của triều Nguyễn đối với quân đội còn tương đối ít ỏi nhưng những nhận định của các học giả về vấn đề này ít nhiều giúp tác giả luận án trong việc so sánh, đánh giá vấn đề mà tác giả luận

án nghiên cứu

Những năm gần đây, lịch sử Việt Nam dưới triều Nguyễn trong đó có những vấn đề về quân đội như tổ chức, phiên chế trong quân đội, khí tài, hệ thống phòng thủ đã được giới sử học đề cập tới trong những bộ thông sử cũng như trong các bài nghiên cứu Liên quan trực tiếp tới vấn đề chế độ đãi ngộ của nhà nước đối với quân đội đã có một số bài viết công bố trên tạp chí chuyên ngành Tuy nhiên, việc nghiên cứu chế độ đãi ngộ đối với quân đội một cách hệ thống và toàn diện còn là vấn đề còn bỏ ngỏ

Nguồn sử liệu chính sử được biên soạn dưới triều Nguyễn như Đại Nam thực lục, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ… là nguồn tư liệu chính cho nội dung của luận án Bên cạnh đó, luận án còn kế thừa, tham khảo những tư liệu, các bài nghiên cứu liên quan trực tiếp đến nội dung của luận án làm cơ sở cho việc đánh giá, nhận định về đặc điểm chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn dành cho quân đội