1 TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN *** BÀI TẬP LỚN Môn những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mac – Lenin 2 Họ và tên SV Trần Thị Diệu Linh Lớp tín chỉ 16 STT 25 Hà Nội, tháng 4 năm 2019 Câu 1 Phân tích[.]
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
BÀI TẬP LỚN
Môn những nguyên lý cơ bản của
chủ nghĩa Mac – Lenin 2
Họ và tên SV: Trần Thị Diệu Linh Lớp tín chỉ: 16
STT: 25
Hà Nội, tháng 4 năm 2019
Câu 1: Phân tích đặc điểm kinh tế trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã
hội ? Ý nghĩa của nghiên cứu vấn đề trên với nước ta hiện nay
1.Phân tích đặc điểm kinh tế trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Trang 2a.Hiểu biết cơ bản về chủ nghĩa xã hội
Trước khi đi vào phân tích đặc điểm kinh tế trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa
xã hội thì chúng ta phải biết được khái niệm của Chủ nghĩa xã hội là gì và nguyên nhân nào dẫn đến việc hình thành chủ nghĩa xã hội Chủ nghĩa xã hội được biết đến là một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, thiết lập được nhà nước chuyên chính vô sản - nhà nước của giai cấp công nhân và quần chúng nhân dân lao động
Quá trình hình thành lên chủ nghĩa xã hội hay còn được gọi với một cái tên khác là Cách mạng xã hội chủ nghĩa có nguyên nhân sâu xa là do mâu thuẫn gay gắt giữa nhu cầu phát triển của lực lượng sản xuất với sự kìm hãm của quan hệ sản xuất cũ đang lỗi thời dần Trong khi lực lượng sản xuất ngày càng phát triển với tính xã hội hoá cao, thì quan hệ sản xuất lỗi thời, mang tính tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất
Quá trình sản xuất dưới chế độ tư bản chủ nghĩa dẫn tới những cuộc khủng hoảng thừa trên diện rộng, buộc một số doanh nghiệp phải ngừng sản xuất, dẫn đến việc công nhân không có công việc để làm Họ đã đứng lên đấu tranh chống lại giai cấp tư sản
b.Quan điểm của chủ nghĩa Mac- LêNin về thời kỳ quá độ lên CNXH:
C Mác và Ăngghen đều cho rằng: Phương thức sản xuất TBCN có tính chất lịch sử và xã hội tư bản tất yếu bị thay thế bằng xã hội mới - xã hội cộng sản chủ nghĩa
C.Mác và Ăngghen đã chỉ rõ: Sự tiến bộ lịch sử của chế độ tư bản, vai trò cực
kỳ to lớn của nó trong việc phát triển sức sản xuất và xã hội hóa lao động Đồng thời cũng chỉ ra những giới hạn tạm thời về mặt lịch sử của chế độ đó: "
Sự tập trung tư liệu sản xuất và xã hội hóa lao động đạt đến cái điểm mà chúng không còn thích hợp với cái vỏ TBCN của chúng nữa Cái vỏ đó vỡ tung ra Giờ tận số của chế độ TBCN đã điểm Những kẻ đi tước đoạt bị tước đoạt"
Đồng thời C Mac và Ăngghen cũng dự báo trên những nét lớn về những đặc trưng cơ bản của xã hội mới đó là:
+ Có lực lượng sản xuất xã hội phát triển cao
+ Chế độ sở hữu xã hội về tư liệu sản xuất được xác lập, chế độ người bóc lột
Trang 3+ Sản xuất nhằm thỏa mãn nhu cầu của mọi thành viên trong xã hội + Nền sản xuất được tiến hành theo một kế hoạch thống nhất trên phạm vi toàn
xã hội
+ Sự phân phối sản phẩm bình đẳng
+ Sự đối lập giữa thành thị và nông thôn, giữa lao động trí óc và lao động chân tay bị xóa bỏ
Nhưng để xây dựng xã hội mới với những đặc trưng trên cần phải trải qua hai giai đoạn: giai đoạn thấp ( giai đoạn đầu) và giai đoạn cao ( giai đoạn sau) Sau này Lênin gọi giai đoạn đầu là CNXH, giai đoạn sau là chủ nghĩa cộng sản
Theo Lênin thì thời kỳ quá độ lên CNXH là tất yếu khách quan, bất cứ quốc gia nào đi lên CNXH đều phải trải qua, kể cả các nước có nền kinh tế rất phát triển không chỉ các nước có nền kinh tế lạc hậu mà kể cả các nước có nền kinh tế phát triển ( những nước đã kinh qua chế độ TBCN)
Thời kỳ quá độ lên CNXH là thời kỳ cải biến cách sâu sắc triệt để toàn diện từ
xã hội cũ thành xã hội mới - xã hội XHCN Nó diễn ra từ khi giai cấp vô sản giành được chính quyền bắt tay vào công cuộc xây dựng xã hôi mới và kết thúc khi xây dựng thành công những cơ sở của CNXH về các mặt: lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, cơ sở kinh tế, kiến trúc thượng tầng
Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải tạo toàn diện và triệt để xã hội cũ, xây dựng cơ sở và nền tảng cho chủ nghĩa xã hội Đây là thời kỳ kéo dài với nhiều sự khó khăn, thử thách Bắt đầu từ khi giai cấp công nhân và nhân dân lao động giành được chính quyền đến khi xây dựng thành công chủ nghĩa
xã hội
- Trên lĩnh vực kinh tế
Cải thiện mức sống của người dân để nhân dân càng ngày càng có cuộc sống
ấm no, đầy đủ hơn Để làm được việc đó thì phát triển lực lượng sản xuất là
Trang 4một vấn đề tất yếu và quan trọng Trên cơ sở của một nền công nghiệp hiện đại, việc nâng cao năng suất, phát huy tiềm năng đất nước trong công nghiệp trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết
Xây dựng và hoàn thiện nền kinh tế nhiều thành phần với nhiều hình thức sở hữu Từng bước xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Trong đó, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo và là điều kiện vật chất để Nhà nước định hướng và phát triển nền kinh tế Thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội gắn liền với tăng trưởng và phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường nhằm đảm bảo cho sự phát triển bền vững
- Trên lĩnh vực chính trị
Để phát triển một đất nước thì quan trọng nhất là phải ổn định và thống nhất được trong lĩnh vực chính trị Thực hiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, từ đó xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, và vì dân
Bên cạnh đó cũng phải chú trọng đến việc xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc trên cơ sở khối liên minh công – nông – trí thức dưới sự lãnh đạo của Đảng.Không ngừng nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng
Một vấn đề thiết yếu trong lĩnh vực chính chị là ngoại giao, chúng ta phải xây dựng và đẩy mạnh tình hữu nghị anh em với các nước láng giềng và các nước đang phát triển mạnh trên thế giới Từ đó tạo mối quan hệ liên minh, giúp đỡ nhau trong mọi lĩnh vực
- Trên lĩnh vực tư tưởng văn hoá
Chủ nghĩa Mac – Lênin trở thành hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, giữ vị trí chủ đạo trong đời sống tinh thần của của xã hội thể hiện trong đạo đức, lối sống
và cách suy nghĩ của mọi người
Từng bước nâng cao dân trí, đào tạo nhân tài, tạo điều kiện cho mọi người hưởng thụ và sáng tạo ra các giá trị văn hoá Đấu tranh chống lại tàn dư của tư tưởng và văn hóa lạc hậu, phản động do xã hội cũ để lại hoặc do các thế lực thù địch thâm nhập vào Xây dựng một nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Xây dựng con người xã hội chủ nghĩa
Trang 5c Đặc điểm kinh tế trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Đặc điểm kinh tế cơ bản nhất xuyên suốt và bao trùm của thời kỳ quá độ là sự tồn tại nền kinh tế nhiều thành phần và xã hội nhiều giai cấp Trong thời kỳ quá
độ, nền kinh tế có tính chất quá độ: nó không còn là nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, nhưng cũng chưa hoàn toàn là nền kinh tế xã hội chủ nghĩa V.I.Lênin viết: danh từ quá độ có nghĩa là gì ? Vận dụng vào nền kinh tế, có phải nó có nghĩa là trong chế độ hiện nay, có những thành phần, những bộ phận, những mảng của chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội không ? Bất cứ ai cũng đều thừa nhận là có
Phân tích thực trạng nền kinh tế của nước Nga lúc đó, V.I.Lênin rút ra có năm thành phần kinh tế là:
- Thành phần kinh tế tư bản nhà nước
- Thành phần kinh tế nông dân gia trưởng
- Thành phần kinh tế sản xuất hàng hoá nhỏ của nông dân, tiểu thủ công cá thể
và tiểu thương
- Thành phần kinh tế tư bản tư nhân
- Thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa
Theo V.I.Lênin, trong đó có các thành phần kinh tế cơ bản là: kinh tế sản xuất hàng hoá nhỏ, kinh tế tư bản tư nhân và kinh tế xã hội chủ nghĩa
Tương ứng với nền kinh tế quá độ gồm nhiều thành phần, trong xã hội cũng tồn tại nhiều giai cấp, trong đó có ba giai cấp cơ bản là giai cấp tiểu tư sản, giai cấp
tư sản và giai cấp công nhân, người lao động tập thể
Nền kinh tế nhiều thành phần và xã hội nhiều giai cấp như trên là sự thống nhất biện chứng các mâu thuẫn của tồn tại xã hội Những mâu thuẫn này bắt nguồn
từ tính độc lập tương đối về kinh tế do các hình thức sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất quy định
Trong thời kỳ quá độ, mâu thuẫn cơ bản là mâu thuẫn giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản Theo V.I.Lênin, thời kỳ quá độ bao gồm tất cả những đặc
Trang 6điểm, đặc tính của chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản, là thời kỳ đấu tranh giữa chủ nghĩa xã hội mới ra đời nhưng còn non yếu với chủ nghĩa tư bản đã bị đánh bại nhưng chưa bị tiêu diệt hoàn toàn Chính vì tính chất quá độ đó nên trong nền kinh tế quá độ chưa có thành phần kinh tế thống trị chi phối, mới có thành phần kinh tế nhà nước vươn lên giữ địa vị chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân
2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu vấn đề trên đối với nước ta hiện nay.
Vận dụng lý luận của Lênin vào hoàn cảnh của Việt Nam Đảng ta đã xác định: thời kỳ quá độ lên CNXH là tất yếu khách quan đối với mọi quốc gia xây dựng CNXH dù điểm xuất phát ở trình độ cao hay thấp - vì vậy thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam là một tất yếu lịch sử, bởi vì:
Một là: Phát triển theo con đường XHCN là phù hợp với quy luật khách
quan của lịch sử: Loài người đã phát triển qua 5 hình thái kinh tế xã hội, sự biến đổi đó là một quá trình lịch sử tự nhiên, đều tuân theo quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất
Hai là: Phát triển theo con đường CNXH không chỉ phù hợp với xu thế của
thời đại mà còn phù hợp với đặc điểm cách mạng Việt Nam
+ Trong cương lĩnh đầu tiên của Đảng ta đã xác định, cách mạng Việt Nam sẽ trải qua hai gia đoạn: cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, và cách mạng XHCN, như vậy cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân gắn liền với cách mạng XHCN Như vậy theo lý luận cách mạng không ngừng của Lênin thì cuộc cách mạng XHCN là cuộc cách mạng hợp lôgic, cuộc cách mạng dân tộc dân chủ, làm cho cách mạng dân tộc dân chủ được thực hiện triệt để
Để phát triển đất nước Việt Nam ngày một hưng thịnh, sánh vai với các cường quốc năm châu thì quá trình trải qua quá trình quá độ lên chủ nghĩa xã hội là một yếu tố tất yếu Mà quan trọng nhất là những bước chuyển mình và phát triển của nền kinh tế nước ta trong thời gian này
Qua phân tích trên thì ta có thể rút ra được những nhiệm vụ kinh tế cơ bản trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam như sau:
Trang 7Một là, Phát triển lực lượng sản xuất , coi công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất
nước là nhiệm vụ trung tâm của cả thời kỳ quá độ nhằm xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của CNXH Theo như Lênin thì cơ sở vật chất kĩ thuật của CNXH
là nền sản xuất đại cơ khí hiện đại, có thể áp dụng trong các lĩnh vực như cả công nghiệp và nông nghiệp, phải thể hiện được những thành tựu tiên tiến nhất của KH&CN, từ đó tăng năng suất lao động cao trong toàn bộ nền kinh tế
Đồng thời một nhiệm vụ không kém phần quan trọng khác của phát triển lực lượng sản xuất thực hiện CNH- HĐH là phát triển nguồn lực con người - lực lượng sản xuất cơ bản của đất nước, yếu tố cơ bản của tăng trưởng kinh tế… Vì vậy phải phát huy nguồn lực trí tuệ và sức mạnh tinh thần của con người Việt Nam Chính vì vậy, quan điểm của Đảng ta đã thể hiện rõ: coi phát triển giáo dục và đào tao, khoa học và công nghệ là nền tảng và động lực của CNH-HĐH, là "quốc sách hàng đầu" trong chiến lược phát triển đất nước
Hai là, Xây dựng từng bước quan hệ sản xuất mới theo định hướng XHCN.
Đây là một việc làm lâu dài, thận trọng không thể nôn nóng, vội vàng, duy ý chí được Vì vậy xây dựng quan hệ sản xuất mới đinh hướng XHCN ở nước ta phải đảm bảo các yêu cầu sau:
+Quan hệ sản xuất mới được xây dựng phải dựa trên kết quả của sự phát triển lực lượng sản xuất "Bất kỳ một sự cải biến nào về mặt quan hệ sở hữu cũng đều là kết quả tất yếu của việc tạo nên những lực lượng sản xuất mới"
+ Quan hệ sản xuất biểu hiện trên ba mặt: sở hữu tư liệu sản xuất, tổ chức quản
lý và phân phối sản phẩm, do đó quan hệ sản xuất mới phải được xây dựng một cách đồng bộ trên cả ba mặt đó
+ Tiêu chuẩn căn bản để đánh giá tính đúng đắn của quan hệ sản xuất mới theo đinh hướng XHCN là ở hiệu quả của nó: thúc đẩy phát triển lực lượng sản xuất, cải thiện đời sống nhân dân, thực hiện công bằng xã hội Đồng thời trong thời
kỳ quá độ nước ta còn tồn tại nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế
Do đó, xây dựng quan hệ sản xuất mới theo định hướng XHCN đồng thời phải tôn trọng và sử dụng lâu dài và hợp lý cơ cấu kinh tế nhiều thành phần
Trang 8Ba là, mở rộng và nâng cao hiệu quả của quan hệ kinh tế quốc tế. Toàn cầu
hóa kinh tế và cách mạng khoa học công nghệ hiện đại tạo ra những thách thức
và nguy cơ cần đề phòng khắc phục; mặt khác, tạo ra cho nước ta những cơ hội thuận lợi cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước theo con đường "rút ngắn" Đó là thu hút được các nguồn vốn từ bên ngoài, tiếp thu được những công nghệ hiện đại, kinh nghiệp quản lý tiên tiến
Vì vậy để mở rộng và nâng cao hiệu quả kinh tế quóc tế phải nâng cao sức cạnh tranh quốc tế, khai thác thị ttrường thế giới, đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ kinh tế với các tổ chức và quốc gia trong khu vực và thế giới
Câu 2: Phân tích biểu hiện của giá trị thặng dư trong điều kiện tự do cạnh tranh của chủ nghĩa tư bản và điều kiện độc quyền.
1.Thế nào là chủ nghĩa tư bản và điều kiện độc quyền?
Chủ nghĩa tư bản độc quyền (cũng được gọi là stamocap)[1] là một hình thức cực đoan của chủ nghĩa tư bản trong đó nhà nước được coi là một doanh nghiệp độc quyền duy nhất chi phối hầu hết các hoạt động sản xuất và phân phối hàng hóa trong nền kinh tế Nhà nước sẽ kiểm soát mọi hoạt động kinh tế, thương mại và các cơ sở sản xuất được tổ chức và quản lý như doanh nghiệp nhà nước (bao gồm cả quá trình tích lũy vốn, lao động tiền lương và quản lý tập trung) Các hoạt động trong nền kinh tế được hoạch định và điều phối bởi các cơ quan lập kế hoạch kinh tế và các cơ quan chính phủ được tập trung hóa (các cơ quan được tổ chức theo thực tiễn quản lý kinh doanh)
2 Đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền
Bằng việc vận dụng sáng tạo những nguyên lý của chủ nghĩa Mac vào điều kiện lịch sử mới, Lenin đã chứng minh được rằng: Chủ nghĩa tư bản đã chuyển sang chủ nghĩa tư bản độc quyền, và ông cũng đã chỉ ra cho nhân loại thấy được 5 đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền
Một là, tư bản tài chính và đầu sỏ tài chính:
Trang 9Nền công nghiệp sản xuất ở mức tích tụ cao, chính vì thế mà các ngân hàng nhỏ và vừa không đủ khả năng và uy tín đáp ứng cho các xí nghiệp lớn, vì vậy học đã tìm đến những ngân hàng lớn hơn, phù hợp với mình hơn Trước một sự cạnh chanh khốc liệt như vậy, nhiều ngân hàng nhỏ phải dừng hoạt động hoặc sát nhập vào các ngân hàng lớn Đây chính là nguyên do dẫn đến sự ra đời của các tổ chức độc quyền ngân hàng
Hai là, xuất khẩu tư bản:
Đây là việc xuất khẩu hàng hoá giá trị sang thị trường quốc tế nhằm chiếm đoạt giá trị thặng dư và các nguồn lợi khác ở các nước nhập khẩu tư bản trên thế giới hiện nay XKTB gồm 2 hình thức chính đó là đầu tư gián tiếp và đầu tư trực tiếp Ngoài ra nếu xét về chủ sở hữu thì XKTB được chia thành xuất khẩu
tư bản tư nhâ, và xuất khẩu tư bản nhà nước Đây được coi là một công cụ hữu ích nhất trong quá trình phát triển nền kinh tế mở rộng ra thị trường thế giới
Ba là, các tổ chức độc quyền và sự phân chia thế giới về kinh tế:
Các tổ chức độc quyền quốc tế dần được hình thành do quá trình xuất khẩu tư bản của các nước được đẩy mạnh, dẫn đến sự phân chia thế giới về mặt kinh tế
Sự cạnh tranh khốc liệt giữa các tổ chức độc quyền tư bản quốc tế đã dẫn đến việc các tổ chức này thoả hiệp với nhau bằng việc kí kết các hiệp định để củng
cố và ổn định vị trí của mình trong lĩnh vực và thị trường nhất định
Bốn là, tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền:
Với quy mô lớn thì các xí nghiệp ở Anh, Pháp, Mỹ luôn chiếm ưu thế về số lượng máy móc, nhân công cũng như sản phẩm làm ra so với toàn thế giới ( cụ thể là chiếm ¾ ) Do các xí nghiệp ở đây đều có quy mô rất lớn, việc cạnh tranh gay gắt với nhau cũng không đem lại hiệu quả gì, nên họ đã quyết định thoả hiệp với nhau để nắm độc quyền Từ đó các Tổ chức độc quyền ra đời, các nhà
tư bản lớn liên minh với nhau để tạo ra lợi nhuận lớn nhất cho xí nghiệp của
mình Có 2 loại liên kết giữa các tổ chức độc quyền là liên kết ngang và liên kết dọc
Năm là, các cường quốc đế quốc và sự phân chia thế giới về lãnh thổ
Nhằm mở rộng thị trường và tìm kiếm nguồn nhiên liệu dồi dào, mà các để quốc đẩy mạnh việc xâm chiếm thuộc địa Điển hình là các nước đế quốc như Anh, Pháp, Mỹ … Sau khi việc xâm chiếm thuộc địa của các đế quốc diễn ra
Trang 10thì có một vấn đề nảy sinh là việc phân chia lãnh thổ không đồng đều, đây cũng
là nguyên nhân chính dẫn đến Chiến tranh thế giới thứ 2, nhằm chia lại trật tự thế giới
3 Biểu hiện của giá trị thặng dư trong điều kiện tự do cạnh tranh của chủ nghĩa tư bản và điều kiện độc quyền.
Nghiên cứu học thuyết giá trị thặng dư của C.Mác cũng có nghĩa là chúng
ta nghiên cứu học thuyết giữ vị trí “hòn đá tảng” trong toàn bộ lí luận kinh tế của C.Mác, một trong những phát hiện vĩ đại của C.Mác, là sáng tỏ bản chất của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa
Trong nền sản xuất hàng hóa dự trên chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất, giá trị sử dụng không phải là mục đích Giá trị sử dụng được sản xuất chỉ vì nó là vật mang giá trị trao đổi
Nhà tư bản muốn sản xuất ra một giá trị sử dụng có một giá trị trao đổi, nghĩa là một hàng hóa Hơn nữa, nhà tư bản muốn sản xuất ra một hàng hóa có giá trị lớn hơn tổng giá trị những tư liệu sản xuất và giá trị sức lao động mà nhà
tư bản đã bỏ ra để mua, nghĩa là muốn sản xuất ra một giá trị thặng dư
Vậy quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa là sự thống nhất giữa quá trình sản xuất ra giá trị sử dụng và quá trình sản xuất ra giá trị thặng dư C.Mác viết:
“Với tư cách là sự thống nhất giứa quá trình lao động và quá trình tạo ra giá trị thặng dư thì quá trình sản xuất là một quá trình sản xuất hàng hoá; với tư cách
là sự thống nhất giữa quá trình lao động và quá trình làm tăng giá trị thì quá trình sản xuất là một quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa, là hình thái tư bản chủ nghĩa của nền sản xuất hàng hoá”
Quá trình sản xuất trong xí nghiệp tư bản trong xí nghiệp đồng thời là quá trình nhà tư bản tiêu dùng sức lao động và tư liệu sản xuất mà nhà tư bản đã mua, nên nó có các đặc điểm:
Một là,công nhân làm việc dưới sự kiểm soát của nhà tư bản, lao động của
anh ta thuộc về nhà tư bản giống như các yếu tố khác của sản xuất và được nhà
tư bản sự dụng sao cho có hiệu quả nhất
Hai là, sản phẩm là do lao động của người công nhân tạo ra nhưng nó
không thuộc về công nhân mà thuộc sở hữu của nhà tư bản