Chuyên đề 4 quyền con người trong phòng, chống hivaids

chuyên đề 4 Quyền con người trong phòng, chống HIV/AIDS MỞ ĐẦU 1 Tiếp cận quyền con người trong phòng, chống HIV/AIDS Tiếp cận quyền là một kinh nghiệm quan trọng, then chốt của cộng đồng quốc tế tron[.]

chuyên đề 4

Quyền con người trong phòng, chống HIV/AIDS

MỞ ĐẦU

1 Tiếp cận quyền con người trong phòng, chống HIV/AIDS

Tiếp cận quyền là một kinh nghiệm quan trọng, then chốt của cộng

đồng quốc tế trong phòng, chống HIV/AIDS Tiếp cận quyền là bảo đảmquyền con người của người có HIV và lợi ích của cộng đồng dựa trên các quyđịnh của pháp luật trong ứng phó với dịch HIV/AIDS

Muốn đảm bảo quyền con người phải dựa trên các quy phạm xã hội,

bao gồm phong tục, tập quán, những quy định của tôn giáo (nếu là người cóđạo), những chuẩn mực về đạo đức, lối sống và cách ứng xử dựa trên các

quan niệm về văn hóa, đặc biệt là quy phạm pháp luật, đến lượt nó, là những

quy định cụ thể về các quyền và nghĩa vụ một cách bình đẳng đối với mọingười, kèm theo các chế tài mang tính cưỡng chế có tác dụng to lớn làm ổnđịnh và phát triển của xã hội nói chung, đồng thời cũng có vai trò đặc biệttrong phòng, chống HIV/AIDS

1.1 Khái niệm quyền con người

Tư tưởng về quyền con người xuất hiện đồng thời với sự ra đời của loài người ý tưởng đầu tiên về quyền con người là ý thức về sự tồn tại của

mình với tư cách là người làm chủ các điều kiện sống, ý thức đơn sơ về nhânphẩm, tức là sự khác biệt giữa con người với phần còn lại của thế giới Trảiqua nhiều thời đại, trong các cuộc đấu tranh chống áp bức, bóc lột, đấu tranhgiải phóng dân tộc, tạo dựng nhà nước và các quy phạm xã hội, chế địnhquyền con người đã ra đời

Xét về lịch sử, quyền con người là thành quả sự phát triển lâu dài củanhân loại, là giá trị chung của tất cả các dân tộc, không phân biệt chế độ xã

hội, bản sắc văn hóa trình độ phát triển Cho đến nay, khái niệm quyền conngười xét về mặt lịch sử người ta thường nhắc tới: "Luật về các quyền" củaAnh, năm 1689; "Tuyên ngôn độc lập", 1776 và "Hiến pháp sửa đổi" của Hoa

Kỳ, 1789; "Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền" của Pháp, năm 1789

Tuy nhiên, khái niệm quyền con người trong các thế kỷ XVII, XVIII

chỉ là những khái niệm pháp lý tồn tại trong khuôn khổ mỗi quốc gia Khái

niệm quyền con người với tư cách là một thuật ngữ pháp lý quốc tế mới ra đời

từ sau khi Liên hợp quốc được thành lập, 1945 Trong Hiến chương Liên hợp

quốc, quyền con người đã được xác định là một mục tiêu cơ bản của tổ chức

quốc tế này

Theo quyết định của Đại hội đồng Liên hợp quốc, ủy ban Nhân quyền(nay được tổ chức lại với tên gọi là Hội đồng Nhân quyền) được thành lập và

công việc đầu tiên của ủy ban là soạn thảo một Bộ luật quốc tế về quyền con

người Do sự bất đồng của các quốc gia thành viên của Liên hợp quốc, văn

kiện đầu tiên đã không được thực hiện theo đúng dự kiến Một văn kiện

không có tính ràng buộc về mặt pháp lý, đó là bản "Tuyên ngôn thế giới về

quyền con người", ra đời vào năm 1948 Mặc dù không phải là một văn kiện

có tính ràng buộc về mặt pháp lý, song, Tuyên ngôn thế giới về quyền conngười có ý nghĩa vô cùng to lớn, tạo cơ sở chính trị, pháp lý, đạo đức cho một

cơ chế quốc tế bảo vệ quyền con người - bao gồm một hệ thống các công ướcquốc tế và các cơ quan nhân quyền ra đời

Những giá trị xã hội nền tảng của quyền con người đó là: Thứ nhất

-đó là Nhân phẩm Nhân phẩm là sự đòi hỏi các điều kiện về vật chất và tinh

thần để con người được sống đúng theo nghĩa là một con người Thứ hai - đó

là Bình đẳng Bình đẳng là một nguyên tắc xã hội, theo đó, tất cả mọi người

cho dù có sự khác biệt về năng lực hành vi dân sự, giới tính, chủng tộc, màu

da, địa vị xã hội, hoàn cảnh kinh tế ; và các vị thế khác họ đều bình đẳng với

nhau về quyền lợi và nghĩa vụ Thứ 3 - đó là Tự do Tự do là một đòi hỏi xuất

phát từ nhân phẩm, cái vốn có và chỉ có ở con người Tự do là mỗi người tựquyết định mọi hành động của mình, miễn là không làm phương hại đến tự do

và quyền của người khác Thứ tư- Tinh thần nhân đạo, khoan dung Nhân

đạo, khoan dung là lòng yêu thương con người, là sự thông cảm, chia sẻ, giúp

đỡ những người không may, gặp khó khăn, hoạn nạn; là tinh thần cao thượng,ngăn ngừa kẻ mạnh ức hiếp người yếu; khoan dung, độ lượng đối với nhữngngười lầm lỡ, phạm tội

Dựa trên những giá trị xã hội nói trên, quyền con người là quyền của

tất cả mọi người, các quyền và tự do cơ bản không thể chuyển nhượng, gắn với suốt cuộc đời của tất cả mọi người Quyền con người xuất phát từ nhân phẩm, các nhu cầu và năng lực vốn có ở con người được thể chế hóa bằng các chế định pháp luật, trong luật quốc tế và luật quốc gia Trong luật quốc

tế, quyền con người được ghi trong các Công ước, nghị định thư Trong luậtquốc gia quyền con người được ghi trong Hiến pháp và luật

Quyền con người của cá nhân được chia ra làm 5 nhóm sau: Quyền

dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa Trong Hiến pháp và pháp luật

Việt Nam, những quyền này nằm trong chế định quyền và nghĩa vụ công dân

ở mỗi quốc gia, Nhà nước với hệ thống các cơ quan của mình ở cáccấp có trách nhiệm chủ yếu trong việc bảo đảm quyền con người Trách

nhiệm đó bao gồm: Tôn trọng, bảo vệ và thực hiện các quyền con người.

Đối với Đảng và Nhà nước ta, quyền con người là một mục tiêu củacách mạng Báo cáo chính trị Đại hội IX có đoạn viết: "Chăm lo cho conngười, bảo vệ quyền và lợi ích cơ bản hợp pháp của mọi người; tôn trọng vàthực hiện các điều ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam đã ký kếthoặc tham gia"(1)(1)

Cho đến nay, Nhà nước ta đã ký kết và gia nhập hầu hết các công ướcquốc tế về quyền con người Có thể nói, về cơ bản Việt Nam đã nội luật hóanhững điều ước này trong hệ thống pháp luật quốc gia

1.2 Bảo đảm quyền con người - một phương thức quan trọng trong phòng chống HIV/AIDS

(1)(1) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb CTQG, H, 2001, tr 134.

Kinh nghiệm trên hai mươi năm đương đầu với đại dịch HIV/AIDS,cộng đồng quốc tế đã rút ra được những bài học quý báu Một trong những

bài học lớn nhất được tổng kết đó là: Trong phòng, chống HIV/AIDS cần phải

tồn trọng, bảo đảm quyền con người bao gồm quyền của những người nhiễm HIV và người thân của họ Sự kỳ thị, phân biệt đối xử đối với người nhiễm

HIV và người thân của họ, chẳng những vi phạm các quyền công dân vàquyền con người của người có HIV/AIDS mà còn đẩy họ vào "bóng tối", từ chốixét nghiệm, chăm sóc - điều trị, quay lưng lại với nỗ lực chung của cộng đồngkhiến cho dịch bệnh ngày càng lan rộng Nói cách khác, sự vi phạm các quyền

con người, cho dù do có ý thức hay không có ý thức, từ cộng đồng hay từ chủ

trương, chính sách, pháp luật của nhà nước, là một trong những nguyên nhân quan trọng tác động tiêu cực đến mọi nỗ lực kiểm soát và đẩy lui đại dịch HIV/AIDS.

Do đó, một trong những giải pháp chiến lược, xuyên suốt trong dự

phòng, chăm sóc - điều trị và giảm thiểu tác động phòng, chống HIV/AIDS là phải dựa trên tôn trọng các quyền con người của tất cả mọi người, kể cả của

người sống chung với HIV/AIDS và người thân của họ.

1.3 Quyền bình đẳng, không bị phân biệt đối xử của người có HIV/AIDS

Điều 2.1 Công ước quốc tế về các quyền Dân sự, Chính trị, năm 1966

(Việt Nam đã gia nhập năm 1982) quy định, mỗi quốc gia thành viên củaCông ước này cam kết tôn trọng và bảo đảm các quyền và tự do cơ bản của tất

cả mọi người Như vậy, người bị nhiễm HIV cũng có đầy đủ các quyền và tự

do cơ bản như mọi người Kỳ thị và phân biệt đối xử với người nhiễm HIV là

vi phạm pháp luật

Kỳ thị, phân biệt đối xử là thái độ và hành vi đối với con người cónhững đặc điểm nào đó đã và đang tồn tại trong các nền văn hóa

Thái độ và hành vi này chưa bao giờ có ý nghĩa tích cực trong cuộc sống

và trái với cách ứng xử giữa con người với con người trong thời đại văn minh

Kỳ thị và phân biệt đối xử liên quan đến HIV/AIDS là hai khái niệm khác nhau tuy có liên quan đến nhau, kỳ thị thường dẫn đến phân biệt đối xử.

Kỳ thị là thái độ khinh thường, xa lánh hoặc làm ngơ vì biết hoặc nghi ngờ

người nào đó nhiễm HIV Phân biệt đối xử là hành vi loại trừ, hạn chế hoặc

phân biệt làm tổn thương đến việc thụ hưởng các quyền và tự do cơ bản của

người nhiễm HIV và những người thân của họ(1)(1)

Nguyên nhân của kỳ thị, phân biệt đối xử đối với người có HIV là do:

- Nhận thức sai lầm hoặc không đầy đủ về HIV/AIDS

- Gắn tất cả những người có HIV/AIDS với các tệ nạn xã hội, đặc biệt

là ma túy và mại dâm

- Đánh giá không đúng về sức khỏe, khả năng đóng góp của người cóHIV vào đời sống xã hội

- Về mặt chủ quan, công tác thông tin, giáo dục truyền thông có thời

kỳ đã phạm sai lầm mang tính hù dọa khi nói về HIV/ AIDS

Hậu quả của kỳ thị, phân biệt đối xử là hết sức nghiêm trọng Đối vớinhững người có HIV và người thân của họ, kỳ thị, phân biệt đối xử là sự tướcđoạt các quyền con người một cách phi pháp Nhiều người có HIV từng nói:

"Chúng tôi không chết vì HIV/AIDS mà chết vì sự kỳ thị, phân biệt đối xử"

Vượt qua sự kỳ thị, phân biệt đối xử không chỉ vì quyền và lợi ích củanhững người có HIV/AIDS mà còn vì lợi ích của cộng đồng

Loại trừ kỳ thị, phân biệt đối xử với người có HIV/AIDS trong ba lĩnhvực (dự phòng, chăm sóc - điều trị và giảm thiểu tác động) trong các môi

trường là một giải pháp quan trọng, cơ bản để ngăn chặn và đẩy lùi dịch bệnh

Quyền con người vừa là một khái niệm mang tính đạo đức (khái niệm mở), vừa là một khái niệm pháp lý chặt chẽ Bởi vậy, khi đề cập tới khái niệm

này trong lý luận cũng như hoạt động thực tiễn người ta còn đề cập tới cácnguyên tắc của quyền con người Các nguyên tắc này bao gồm:

- Sự tôn trọng nhân phẩm;

- Bình đẳng;

- Các quyền không thể phân chia và phụ thuộc lẫn nhau

Bên cạnh các nguyên tắc, khi áp dụng quyền con người trong phòng,

chống HIV/AIDS người ta còn áp dụng các chuẩn mực về quyền con người.

Những chuẩn mực này được quy định trong hai công ước quốc tế về quyềncon người: Công ước quốc tế về các quyền Dân sự, Chính trị; Công ước quốc

tế về các quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa (1966) Việt Nam đã gia nhập cảhai công ước này

Bảo đảm quyền con người của những người có HIV/AIDS không chỉ

vì quyền, lợi ích của những người sống chung với HIV/AIDS mà còn là vì lợiích của cộng đồng, là một trong những phương thức phòng, chống HIV/AIDS

có hiệu quả

2.1 Sự hình thành nhóm xã hội dễ bị tổn thương HIV/AIDS

Do những đặc điểm về bệnh học và quan niệm đạo đức của xã hội đối

với căn bệnh và người mắc bệnh trên thế giới cũng như ở nhiều quốc gia đã

hình thành một nhóm xã hội mới - nhóm người có HIV/AIDS hoặc là nhóm xã hội sống chung với HIV/AIDS Những đặc trưng của nhóm xã hội này là:

- Số lượng lớn và có xu hướng tăng dần trong nhiều thập kỷ

- Sự ổn định tương đối về hoàn cảnh sống

- Họ là người mang bệnh mãn tính suy yếu về thể lực

- Xét về nhiều phương diện như vị thế chính trị - xã hội, kinh tế,nhóm người có HIV thuộc nhóm yếu thế

- Bị xã hội kỳ thị, phân biệt đối xử Tình trạng này đã được cải thiện,song sẽ còn kéo dài.

- Do những đặc điểm trên, quyền của nhóm xã hội này dễ bị vi phạm

- Mặc dù nhóm người có HIV gặp nhiều khó khăn song họ có đầy đủcác quyền theo quy định của pháp luật, Nhà nước cũng như mọi người cótrách nhiệm tôn trọng và bảo đảm các quyền và lợi ích của họ

Quan tâm chăm sóc giúp đỡ, bảo đảm quyền của nhóm người sống chung với HIV không phải chỉ vì lợi ích của nhóm xã hội này mà còn vì lợi ích của cộng đồng Chăm sóc, điều trị đối với người có HIV/AIDS; giảm

thiểu tác động tiêu cực của đại dịch có tầm quan trọng to lớn đến việc hoànthành các mục tiêu kinh tế - xã hội của đất nước

2.2 Sự vi phạm quyền con người của những người có HIV/AIDS

Kinh nghiệm trong hơn hai thập kỷ qua, trên thế giới cũng như ViệtNam cho thấy sự vi phạm quyền con người trong bối cảnh đại dịchHIV/AIDS có những đặc điểm riêng, khác với sự vi phạm quyền con ngườitrong những điều kiện bình thường như bởi chủ nghĩa quân phiệt; sự độc tài,quan liêu, bởi chủ nghĩa khủng bố, do xung đột dân tộc, tôn giáo Sự vi

phạm quyền con người trong bối cảnh đại dịch HIV/AIDS, trước hết và chủ

yếu bởi sự kỳ thị, phân biệt đối xử của cộng đồng đối với những người nhiễm HIV/AIDS Sự kỳ thị, phân biệt đối xử này đến từ nhiều phía, trên nhiều lĩnh

vực, ở nhiều cấp độ và mở rộng không chỉ đối với những người cóHIV/AIDS, mà cả những người thân của họ

Sự vi phạm quyền con người của người nhiễm HIV do những nguyên

nhân khác nhau, hoàn cảnh khác nhau Nhiều kết quả điều tra cho thấy quyền

bầu cử, ứng cử của người có HIV/AIDS đôi khi đã bị "lãng quên" Tình trạng

phổ biến là quyền được đến trường của trẻ em nhiễm HIV hoặc là con em của người có HIV/AIDS không được thực hiện Tại nơi làm việc, quyền của

những người có HIV/AIDS thường bị thủ trưởng cơ quan, chủ doanh nghiệp

từ chối với những lý do "hợp lý" như thừa biên chế, thiếu việc làm hoặc cần

có người uy tín cao hơn Việc bảo đảm quyền bảo hiểm, bảo trợ xã hội của

những người nhiễm HIV/AIDS cũng gặp nhiều khó khăn

Không thể phủ nhận một thực tế là một bộ phận không nhỏ nhữngngười nhiễm HIV là người nghiện, trích ma túy và mại dâm ở nước ta, sửdụng ma túy, mại dâm nhất là người sử dụng ma tuý, mại dâm nhiều lầnchẳng những là hành vi vi phạm các chuẩn mực đạo đức, mà còn là hành vi viphạm pháp luật Phòng, chống HIV/AIDS phải gắn liền với phòng, chống matúy, mại dâm Đây là vấn đề có tính nguyên tắc Tuy nhiên, trong nhận thức

và hoạt động thực tiễn, giải quyết mối quan hệ giữa phòng, chống HIV/AIDSvới phòng, chống ma túy, mại dâm, cũng như giải quyết mối quan hệ giữa bảo

vệ quyền của người nhiễm HIV và buộc người có HIV vi phạm pháp luật phải

thực hiện nghĩa vụ của mình là hết sức phức tạp Kinh nghiệm quốc tế cho

thấy, trong bối cảnh dịch HIV/AIDS người ta chỉ có thể lựa chọn giải pháp tối ưu, lấy việc ngăn ngừa sự lây truyền của căn bệnh làm mục tiêu ưu tiên.

Một trong những mục tiêu của chiến lược quốc gia đã xác định: "Khống chế

lây nhiễm HIV/AIDS từ nhóm nguy cơ cao ra cộng đồng thông qua việc triển khai đồng bộ các biện pháp can thiệp giảm tác hại: thực hiện các biện pháp can thiệp đối với tất cả các đối tượng có hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV/AIDS; 100% tiêm chích an toàn và sử dụng bao cao su trong quan hệ tình dục có nguy cơ".

2.3 Hậu quả sự vi phạm các quyền con người của người có HIV/AIDS

Sự vi phạm các quyền con người của người có HIV/AIDS thể hiện ở:

- Quyền con người của những người nhiễm HIV/AIDS bị vi phạm.Đây là một tổn thất không nhỏ xét về mặt chính trị của một xã hội Bởi vìtrong xã hội ta, về nguyên tắc tất cả mọi người đều có quyền bình đẳng và đượcthụ hưởng các thành quả cách mạng, cho dù hoàn cảnh cá nhân của họ như thếnào

- Gắn liền với sự vi phạm quyền của những người có HIV/AIDS làquyền của những người thân vợ, chồng, bố, mẹ, con em cũng bị vi phạm,thường là sự kỳ thị, phân biệt đối xử

- Sự vi phạm các quyền con người đã và đang dẫn đến những ngườinhiễm HIV/AIDS từ chối, né tránh xét nghiệm, chăm sóc, điều trị, đồng thờiquay lưng lại với cộng đồng, đôi khi có cả hành vi phản ứng tiêu cực vớingười xung quanh Sự bùng nổ của đại dịch HIV/AIDS là hậu quả tất yếu nếuchúng ta không kịp thời khắc phục được tình trạng vi phạm các quyền conngười của người nhiễm HIV cũng như những người thân trong gia đình củahọ

- Đến lượt nó, một khi HIV/AIDS đã bùng nổ, tăng trưởng kinh tế sẽ

bị đẩy lui, uy tín của chế độ chính trị, vị thế của quốc gia sẽ bị suy yếu, thậmchí có thể dẫn đến tình trạng mất ổn định về chính trị

Nhận thức sâu sắc hiểm họa HIV/AIDS, Chỉ thị 54 của Ban Bí Thư đã

khẳng định: "Quyết không để HIV/AIDS phát triển tràn lan thành đại dịch ở

nước ta trong thời gian tới".

2.4 Quyền và nghĩa vụ của người nhiễm HIV

2.4.1 Quyền con người của những người nhiễm HIV

Những người nhiễm HIV, cũng như bệnh nhân các bệnh khác, họ cóđầy đủ các quyền công dân và quyền con người

Những người sống chung với HIV có đầy đủ các quyền được ghitrong Hiến pháp và pháp luật quốc gia, như quyền được bảo vệ tính mạng,quyền bất khả xâm phạm về thân thể, danh dự; quyền tham gia quản lý nhànước và xã hội (như bầu cử, ứng cử); quyền bình đẳng trước pháp luật; quyềnkhiếu nại, tố cáo; quyền tự do trong hôn nhân, quyền được học tập; quyềnđược làm việc; quyền được hưởng thụ các chế độ bảo hiểm và an sinh xã hội;quyền được chăm sóc sức khỏe v.v

Dựa trên quy định về các quyền cơ bản của công dân theo Hiến pháp,

"Luật phòng chống nhiễm vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắcphải ở người" (Luật phòng, chống HIV/AIDS) đã xác định một số quyền và

nghĩa vụ cơ bản của người nhiễm HIV, Điều 4 quy định như sau:

Người nhiễm HIV có các quyền sau đây:

Thứ nhất: Sống hòa nhập với cộng đồng và xã hội;

Thứ hai: Được điều trị và chăm sóc sức khỏe;

Thứ ba: Học văn hóa, học nghề, làm việc;

Thứ tư: Được giữ bí mật riêng tư liên quan đến HIV/AIDS;

Thú năm: Từ chối khám, chữa bệnh trong giai đoạn cuối khi đang điều trị; Thứ sáu: Các quyền khác theo quy định của Luật này và các quy định

khác của pháp luật có liên quan

2.4.2 Nghĩa vụ của người nhiễm HIV

Những người nhiễm HIV, cũng như bệnh nhân các bệnh khác, có đầy

đủ các quyền công dân và quyền con người cũng như có đầy đủ nghĩa vụ nhưmọi người

Những người sống chung với HIV có đầy đủ các nghĩa vụ công dânđược ghi trong Hiến pháp và pháp luật liên quan đến quyền con người và luật

phòng chống HIV/AIDS Luật phòng, chống HIV/AIDS quy định người

nhiễm HIV có các nghĩa vụ sau đây:

Một là: Thực hiện các biện pháp phòng lây nhiễm HIV sang người khác Hai là: Thông báo kết quả xét nghiệm dương tính của mình cho vợ,

chồng, hoặc người chuẩn bị kết hôn với mình biết

Ba là: Thực hiện các quy định về điều trị bằng thuốc kháng HIV Bốn là: Thực hiện các nghĩa vụ khác theo quy định của luật này và các

quy định khác của pháp luật có liên quan