Giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế bằng trọng tài thương mại tại việt nam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN KHOA LUẬT ĐỀ ÁN MÔN HỌC LUẬT THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ ĐỀ TÀI GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP TRONG HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA QUỐC TẾ BẰNG TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM Tên sinh viê[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

KHOA LUẬT

….    …

ĐỀ ÁN MÔN HỌC LUẬT THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ

Giáo viên hướng dẫn : ThS Đào Thu Hà

Hà Nội, 2019

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU 1CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP TRONG HỢPĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA QUỐC TẾ 21.1 Tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế 21.1.1 Khái niệm, đặc điểm tranh chấp trong hợp đồng mua bán hànghóa quốc tế 21.1.2 Một số dạng tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế vànguyên nhân xảy ra tranh chấp 31.2 Khái quát về giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóaquốc tế bằng trọng tài thương mại 41.2.1 Khái niệm giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóaquốc tế bằng trọng tài thương mại 41.2.2 Đặc điểm của giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hoáquốc tế bằng trọng tài thương mại 51.2.3 Ý nghĩa của giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóaquốc tế bằng trọng tài thương mại 61.3 Quy định pháp luật Việt Nam về giải quyết tranh chấp mua bán hợpđồng mua bán hàng hóa quốc tế bằng trọng tài thương mại 71.3.1 Các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh việc giải quyết tranh chấptrong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế bằng trọng tài 81.3.2 Quy định về thẩm quyền của trọng tài thương mại về giải quyết tranhchấp trong hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế 101.3.3 Điều kiện giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóaquốc tế bằng trọng tài thương mại 101.3.4 Các nguyên tắc giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hànghóa quốc tế 121.3.4 Thủ tục tố tụng trọng tài thương mại giải quyết tranh chấp Hợp đồngmua bán hàng hóa quốc tế 131.3.5 Quy định về thi hành phán quyết và hủy phán quyết trọng tài thương mại 15

CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP TRONG HỢP ĐỒNGMUA BÁN HÀNG HÓA QUỐC TẾ BẰNG TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI TẠIVIỆT NAM 182.1 Khái quát tình hình giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hànghoá quốc tế tại Việt Nam 182.2 Những khó khăn, hạn chế và thuận lợi của các Trung tâm trọng tài thươngmại ở Việt Nam khi giải quyết các tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóaquốc tế 202.2.1 Khó khăn và hạn chế 202.2.2 Một số thuận lợi của Các Trung tâm trọng tài khi giải quyết các tranhchấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế 22CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢIQUYẾT TRANH CHẤP TRONG HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓAQUỐC TẾ CỦA TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM 243.1 Sự cần thiết trong hoàn thiện quy định của pháp luật và nâng cao chấtlượng giải quyết các tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế 243.2 Phương hướng hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng giải quyếttranh chấp trong hợp đồng mua bán quốc tế bằng trọng tài thương mại 243.3 Một số kiến nghị về các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao chấtlượng giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế bằngtrọng tài thương mại 25KẾT LUẬN 28DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 29

LỜI NÓI ĐẦU

Trong xu thế toàn cầu hóa ngày nay, việc trao đổi hàng hóa, dịch vụ giữa cácQuốc gia ngày càng phát triển, đồng thời làm phát sinh các mối quan hệ trong cáchợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế ngày càng trở nên phức tạp hơn Do đó, khi nảysinh các tranh chấp mặc dù có rất nhiều phương pháp để giải quyết nhưng phươngpháp giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại đang được xem trọng trêntrường quốc tế và cả Việt Nam Phương thức này được các doanh nghiệp đặc biệt làdoanh nghiệp FDI lựa chọn để giải quyết ngày một nhiều hơn Tại Việt nam xuhướng này đang lan rộng, các Doanh nghiệp sử dụng Trọng tài thương mại để giảiquyết tranh chấp ngày càng phổ biến, số liệu trích từ Báo cáo thường niên chỉ sốnăng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) 2017 40% Doanh nghiệp FDI lựa chọn trọng tàithương mại thay tòa án Hiện nay, Việt Nam có tới 14 Trung tâm trọng tài thươngmại trên cả nước, tập trung tại các Thành phố Hà Nội, Tp Hồ Chí Minh, Đà Nẵng Ngoài giải quyết các tranh chấp trong lĩnh vực như bảo hiểm, lao động, xây dựngthì các Trung tâm trọng tài xử lý số lượng các vụ tranh chấp thương mại quốc tế lànhiều nhất đặc biệt là tranh chấp liên quan đến hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế Mặc dù hiệu quả hoạt động của các Trung tâm trọng tài vẫn chưa thực sựđáp ứng được các nhu cầu giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hànghóa quốc tế hiện nay của các doanh nghiệp Xong, Nhà nước đã ban hàng các vănbản quy định chế tài cụ thể là Luật trọng tài thương mại 2003 và sau đó là sự rađời của Luật trọng tài thương mại 2010, giảm thiểu được các hạn chế trong giảiquyết tranh chấp mua bán quốc tế trong bối cảnh Việt Nam là quốc gia đangtham gia các FTA thế hệ mới hiện nay Chính vì vậy, nhận thấy nghiên cứu, cầnlàm sáng tỏ nội dung, hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp thương mạiquốc tế cụ thể là tranh chấp trong hợp đồng mua bán quốc tế là điều cần thiết vàcũng là mục đích của đề tài Tác giả lựa chọn đề tài “Giair quyết tranh chấp muabán hàng hóa quốc tế bằng trọng tài thương mại tại Việt Nam” đem đến cái nhìntoàn diện về kiến thức pháp luật, thực trạng trong giải quyết tranh chấp mua bánhàng hóa quốc tế tại Việt Nam Đồng thời qua đề tài này sẽ giúp các cá nhân, đặcbiệt là doanh nghiệp Việt Nam có những kiến thức trang bị trong quá trình hộinhập nền kinh tế Thế giới

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP TRONG HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA

QUỐC TẾ

1.1 Tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế

1.1.1.1 Khái niệm:

Ngày nay cùng với sự phát triển và lan rộng của xu thế Toàn cầu hóa thì cácgiao dịch quốc tế cũng trở nên đa dạng làm phát sinh các quan hệ liên quan đếnHợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế ngày càng nhiều và trở nên phức tạp Kháiniệm tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa được hiểu theo nhiều tri thứckhác nhau, tuy nhiên để hiểu được khái niệm này phải dựa trên phân tích kháiniệm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế

Các giao dịch trong lĩnh vực thương mại hàng hóa quốc tế được thực hiệnchủ yếu thông qua các hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế Tuy nhiên, trong khoahọc pháp lý hiên nay chưa có một khái niệm thống nhất về hợp đồng mua bánhàng hóa quốc tế hay nói chính xác hơn là chưa có một cách xác định thống nhấttính quốc tế của hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, mà chỉ nêu lên một số kháiniệm hay một số cách xác định yếu tố quốc tế của loại hợp đồng này Như trongđiều 1 Công ước LaHay 1964 có nói: “ Hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế làhợp đồng mua bán hàng hóa trong đó các bên ký kết có trụ sở thương mại ở cácnước khác nhau, hàng hóa được chuyển từ nước này sang nước khác hoặc việc traođổi ý chí ký kết hợp đồng giữa các bên ký kết được thiết lập ở những nước khácnhau”.1

Điều 1 của Công ước của Liên Hợp Quốc cũng có quy định gián tiếp về hợpđồng mua bán hàng hóa quốc tế : “ Công ước này áp dụng cho các hợp đồng muabán hàng hóa giữa các bên có trụ sở thương mại tại các quốc gia khác nhau”2.Như vậy có thể hiểu hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế là hợp đồng muabán hàng hoá trong đó các bên ký kết hợp đồng có trụ sở thương mại ở các nướckhác nhau, có sự thống nhất về ý chí giữa các bên trong quan hệ mua bán hànghóa Từ đó thiết lập, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ pháp lý giữacác chủ thế với nhau

1 Theo điều 1 Công ước LaHay 1964.

2 Theo điều 1 Công ước của Liên Hợp Quốc về Hợp đồng mua bán hàng hóa Quốc tế 1980.

Từ khái niệm trên có thể định nghĩa tranh chấp trong hợp đồng mua bánhàng hóa quốc tế là những mâu thuẫn, bất đồng giữa các chủ thể tham gia quan

hệ hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, mà chủ yếu là liên quan đến việc thựchiện hoặc không thực hiện quyền và nghĩa vụ theo hợp đồng Tranh chấp có thểphát sinh từ nội dung hợp đồng, việc giải thích hợp đồng hay các quyền và nghĩa

vụ pháp lý trong hợp đồng, thực hiện hợp đồng, sửa đổi, chấm dứt hợp đồng…

1.1.1.2 Đặc điểm của tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế

- Tranh chấp phát sinh trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế là tranhchấp phát sinh trong hoạt động thương mại mà chủ thể chủ yếu là các thươngnhân hoặc có ít nhất một bên là thương nhân

- Tranh chấp phát sinh trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế là tranhchấp có tồn tại hợp đồng thương mại giữa các bên tranh chấp

- Có sự vi phạm nghĩa vụ của một bên làm ảnh hưởng tới quyền và nghĩa vụcủa bên kia

- Có yếu tố tài sản gắn liền với lợi ích của các bên và phát sinh tranh chấptrực tiếp từ quan hệ hợp đồng

- Có sự bất đồng quan điểm của các bên về sự vi phạm hoặc việc xử lý hậuquả phát sinh từ sự vi phạm

1.1.2 Một số dạng tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế và nguyên nhân xảy ra tranh chấp

- Các tranh chấp liên quan đến tư cách pháp lý của chủ thể ký kết hợpđồng, người ký không có tư cách pháp lý hoặc ký kết nội dung không đúng phápluật Chủ thể ký kết hợp đồng có thể là thể nhân, pháp nhân Các chủ thể này có

sự khác nhau về quốc tịch, nơi cư trú, và có trụ sở thương mại ở những nướckhác nhau Chính vì vậy, pháp luật mỗi một quốc gia sẽ quy định khác nhau về tưcách pháp lý của chủ thể khi tham gia ký kết hợp đồng Những điểm khác nhaugây ra các trở ngại, hình thành xung đột và mâu thuẫn giữa các bên ký kết

- Các tranh chấp liên quan đến hình thức của Hợp đồng mua bán hàng hóaquốc tế: tại một số Quốc gia như Anh, Mỹ thì pháp luật các nước này quy định

hình thức của Hợp đồng mua bán hàng hóa Quốc tế phải được lập thành văn bản,không chấp nhận một số các hình thức như giao kết bằng miệng…Còn tại một sốcác quốc gia thì việc quy định hình thức của hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế

có thể được giao k ết dưới bất kỳ hình thức nào, kẻ cả bằng văn bản hay bằng lờinói Các bên sẽ dựa vào những kẽ hở, sai sót trong hình thức của hợp đồng đểthu lợi cho mình, gây ra những thiệt hại cho đối tác…Vì vậy hình thức của hợpđồng mua bán hàng hóa Quốc tế hết sức quan trọng, nhất là trong quá trình tốtụng đảm bảo cac quyền và lợi ích của các bên

Như vậy có thể thấy nguyên nhân chủ quan gây ra các tranh chấp phát sinh

từ hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế có thể là do sự chủ quan của các chủ thểtrong việc thiết lập hợp đồng mua bán hàng hóa Quốc tế, chưa am hiểu kiến thứcpháp luật, các tập quán thương mại quốc tế gây ra những hiểu lầm, bất đồng Hơnnữa năng lực trong việc xác lập hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế của cácdoanh nghiệp còn nhiều hạn chế bất cập Đặc biệt sự chủ quan của các chủ thểtrong hợp đồng phải kể đến là không thực hiện đúng các thỏa thuận, cam kếttrong hợp đồng, không thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình, dẫn đến nhữngbức xúc, các tranh chấp càng gay gắt

Xét về nguyên nhân khách quan, trong nền kinh tế thì sự biến động nhữngyếu tố như giá cả, cung cầu, tỷ giá, ở mỗi quốc gia là khác nhau Các giai đoạn cóthể ảnh hưởng ít nhiều đến những lợi ích của các doanh nghiệp, các chủ thể củahợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế Do đó, khi các bên không có sự cảm thông,giúp đỡ nhau thì nguy cơ xảy ra tranh chấp luôn hiện hữu Với những đặc điểmcủa Hợp đồng mua bán hàng hóa Quốc tế gây ra những khó khăn đặc biệt là liênquan đến hệ thống pháp luật, các tập quán thương mại quốc tế của các quốc giakhác nhau Các chủ thể khó trong việc tìm hiểu nghiên cứu pháp luật quốc giakhác gây ra cách hiểu sai lệch, không thống nhất với nhau gây ra tranh cãi.Ngoài

ra, còn có các sự kiện bất khả kháng xảy ra ngẫu nhiên mà khi đó các chủ thểchưa có sự thỏa thuận với nhau trong hợp đồng

1.2 Khái quát về giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế bằng trọng tài thương mại

1.2.1 Khái niệm giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế bằng trọng tài thương mại

Các tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế có thể được giảiquyết theo các phương thức như thương lượng, hòa giải, trọng tài thương mạihoặc tòa án Dù giải quyết dưới hình thức nào thì sẽ có những ưu và nhược điểm

Trọng tài thương mại được hiểu theo nhiều quan điểm khác nhau như theo

Từ điển luật học Black’s: “Trọng tài là quá trình giải quyết tranh chấp do các bên

tự nguyện lựa chọn, trong đó bên thứ 3 trung lập( trọng tài viên) sau khi nghe cácbên trình bày sẽ ra một quyết định có tính chất bắt buộc đối với các bên tranhchấp”3 Hay theo trang Trọng tài quốc tế: “Trọng tài là phương pháp giải quyếttranh chấp thay thế nơi các bên đệ trình khiếu nại của họ đến một hoặc một số cánhân riêng”4

Theo trang này thì giải quyết tranh chấp bằng trọng tài:“Thường được gọi làADR ( International Arbitration Resources ) là phương pháp mà tranh chấp pháp

lý được giải quyết bởi các bên tư nhân, chứ không phải thông qua kiện tụng tạitoà án công cộng, thường thông qua hòa giải, hoà giải hoặc trọng tài”5

Như vậy giải quyết các tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc

tế bằng trọng tài thương mại được hiểu là một trong những hình thức giai quyếttranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế mà thông qua hoạt độngcủa cơ quan phi chính phủ Cơ quan này không có quyền nhân danh Nhà nướckhi đưa ra các phán quyết buộc các bên có nghĩa vụ thi hành Hay cũng có thểhiểu đây là một cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án

1.2.2 Đặc điểm của giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế bằng trọng tài thương mại

Thứ nhất, nguyên tắc thỏa thuận luôn được đề cao khi các chủ thể tham giavào hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế Không ngoại trừ cả việc thỏa thuận lựachọn hình thức, thủ tục, trọng tài viên giải quyết khi có tranh chấp xảy ra Việcgiải quyết tranh chấp có thể được tiến hành bởi một trọng tài viên hay một hộiđồng trọng tài tùy thuộc vào sự thỏa thuận của các bên Trong khi đó, nếu giảiquyết bằng tòa án thì điều đó là không thể Tranh chấp được đưa ra giải quyếtbằng trọng tài thương mại phải có sự thỏa thuận của các bên về việc đưa tranhchấp ra xét xử bằng trọng tài thương mại

Thứ hai, cơ chế giải quyết này có tính ràng buộc các bên đướng sự về mặtpháp lý Điều đó làm cho cơ chế giải quyết bằng trọng tài thương mại hữu hiệuhơn các phương thức như hòa giải hay thương lượng vì hai phương thức này chỉmang tính chất khuyến nghị chứ không có tính ràng buộc thực hiện về mặt pháp

lý đối với các bên tranh chấp Còn quyết định của trọng tài mang hiệu lực thihành các bên có nghĩa vụ phải thực hiện

3 Theo từ điển luật học Black’s

4 Theo trang thông tin Trọng tài Quốc tế: https://www.international-arbitration-attorney.com/vi/

5 Theo trang thông tin Trọng tài Quốc tế.: https://www.international-arbitration-attorney.com/vi/

Thứ ba, cơ chế này linh hoạt hơn tòa án bởi trong cơ chế giải quyết tranhchấp bằng trọng tài thương mại, các trọng tài viên được các bên lựa chọn cóquyền xét xử và đưa ra các quyết định xét xử một cách độc lập dựa trên cơ sởchứng cứ, tài liệu do các bên cung cấp hoặc do quá trình điều tra Đặc điểm nàykhá giống với tòa án, tuy nhiên về bản chất thì quyền lực của trọng tài và tòa án

là khác nhau Tòa án là đại diện cho bộ máy nhà nước, có quyền nhân danh nhànước, còn trọng tài thương mại sẽ là đại diện cho ý chí của các bên vì các bênhoàn toàn có quyền lựa chọn trọng tài viên cho mình Trong khi đó, xét xử tại tòa

án các bên không có quyền được lựa chọn thẩm phán, không có quyền lựa chọntòa xét xử cho mình Trong quá trình tố tụng trọng tài, các bên phải cung cấpchứng cứ và đưa ra những lập luận của mình và trọng tài viên hay hội đông trọngtài sẽ cân nhắc và xem xét chúng để đưa ra quyết định hoặc phán quyết cuốicùng

Thứ tư, giải quyết bằng trọng tài thương mại thường nhanh hơn so với xét

xử giải quyết bằng tòa án Đặc điểm của tố tụng trọng tài là xét xử một lần vàphán quyết có giá trị chung thẩm, chỉ trong một số trường hợp nhất định thì tòa

án mới xem xét lại các phán quyết của trọng tài Và đây chính là ưu điểm để cácbên tranh chấp thường lựa chọn vì sự nhanh gọn của nó

Thứ năm, nếu xét xử tại tòa án là công khai thì trọng tài là hoạt động xét xửkín không công khai Do vậy có thể giữ bí mật, chi tiết về sơ liệu, thông tin màcác bên có tranh chấp không muốn công khai, điều đó sẽ hạn chế được phần nàonhững thiệt hại và hậu quả không lường trước cho các bên có tranh chấp, đồngthời giữ được uy tín trên trường thương mại

1.2.3 Ý nghĩa của giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế bằng trọng tài thương mại

Tranh chấp trong hợp đòng mua bán hàng hóa ngày càng nhiều và đa dạngtrong khuôn khổ Tự do hóa thương mại Giải quyết tranh chấp trong hợp đồngmua bán hàng hóa quốc tế bằng trọng tài thương mại là một cơ chế khác biệt từnhững nguyên tắc cho đến cách thức giải quyết tranh chấp thì cơ chế này mangnhiều ưu điểm vượt trội như:

- Thủ tục trọng tài đơn giản, nhanh chóng, các bên có thể dễ dàng chủ động

về thời gian, địa điểm lựa chọn để giải quyết tranh chấp

- Phán quyết của trọng tài là chung thẩm giải quyết tranh chấp bằng trọngtài chỉ diễn ra ở một cấp xét xử, không có nhiều cấp xét xử như tòa án, do đó cácbên tiết kiệm được các chi phí thời gian cho doanh nghiệp của mình

- Theo nguyên tắc tự thỏa thuận của các bên, các doanh nghiệp hoàn toàn

có thể lựa chọn Trọng tài viên cho mình, là những trọng tài viên có kinh nghiệm,kiến thức chuyên sâu về các vấn đề pháp luật về tranh chấp, từ đó vụ tranh chấpđược giải quyết nhanh chóng và chính xác, đảm bảo được các quyền và lợi íchhợp pháp của doanh nghiệp khi tranh chấp diễn ra

- Trọng tài xét xử không công khai, đây là một điểm để các doanh nghiệpnghiêng về lựa chọn giải quyết bằng trọng tài, vì việc giữ bí mật về các vụ kiếnđối với doanh nghiệp khá quan trọng như các bí mật về nghề nghiệp, uy tín trênthị trường, đặc biệt là những bí quyết liên quan đến công nghệ, chất lượng sảnphẩm, bí quyết chiến lược kinh doanh Những điểu này khi bị công khai sẽ cóthể gây ảnh hưởng đến doanh nghiệp của họ Do đó họ muốn lựa chọn việc giảiquyết tranh chấp được giữ kín, nếu họ lựa chọn giải quyết bằng tòa án sẽ giảiquyết công khai vì đó là nguyên tắc xét xử tại tòa án

Cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại nhân danh ý chí củacác bên, không nhân danh cho Nhà nước nào, đây là một cơ chế phù hợp cho việcgiải quyết tranh chấp có các yếu tố nước ngoài Đặc biệt là sự giao thương muabán hàng hóa Quốc tế ngày càng phổ biến, khi có tranh chấp xảy ra các doanhnghiệp muốn bảo vệ các quyền và lợi ích của mình thì cần lựa chọn nhữngphương thức giải quyết sao cho hợp lý, giữ vững được uy tín trên thương trường

Xu hướng giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tếbằng trọng tài thương mại ngày càng phổ biến trên nhiều duốc gia và trong đókhông thể thiếu Việt Nam Giải quyết bằng trọng tài thương mại sẽ là mộtphương thức lựa chọn tối ưu khi các doanh nghiệp FDI tự tin đầu tư vào ViệtNam hơn, tạo điều kiện cho sự hợp tác quốc tế của Việt Nam được mở rộngtrong nền kinh tế toàn cầu

1.3 Quy định pháp luật Việt Nam về giải quyết tranh chấp mua bán hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế bằng trọng tài thương mại

Điều kiện giải quyết tranh chấp bằng trọng tài : tranh chấp được giải quyếtbằng trọng tài nếu các bên có thỏa thuận trọng tài Thỏa thuận trọng tài có thểđược lập trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp Như vậy, điều kiện để giải quyếttranh chấp bằng trọng tài là phải có thỏa thuận trọng tài

Thỏa thuận trọng tài có thể là điều khoản về giải quyết tranh chấp đã đượcghi trong hợp đồng hoặc thỏa thuận riêng, có thể là một phụ lục đính kèm tại thờiđiểm ký hợp đồng hoặc được các bên ký kết sau khi phát sinh tranh chấp với hìnhthức theo quy định tại Điều 16 Luật Trọng tài thương mại 2010

Như vậy, khi tranh chấp đã xảy ra và các bên muốn đưa ra giải quyết thôngqua phương thức trọng tài thương mại thì lúc này các có thể lập thỏa thuận trọngtài với hình thức luật định và đáp ứng đầy đủ các điều kiện có hiệu lực của mộtthỏa thuận trọng tài Không nhất thiết phải có thỏa thuận trước trong hợp đồng thìthương nhân mới có thể giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại.

1.3.1 Các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh việc giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế bằng trọng tài.

Văn bản quy phạm pháp luật được hiểu là hình thức thể hiện ý chí của chủthể có thẩm quyền dưới dạng ngôn ngữ viết, được ban hành theo hình thức, thủtục do pháp luật quy định, nhằm đạt được mục tiêu quản lí đặt ra

Trải qua nhiều gia đoạn lịch sử, trọng tài thương mại với tư cách là một cơchế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, đã góp phần không nhỏ vào sự ổn địnhcủa hoạt động thương mại trên thế giới Ở nước ta, tiến trình hình thành và pháttriển của trọng tài thương mại được thể hiện qua ba giai đoạn chủ yếu: giai đoạntrước năm 2003, giai đoạn ra đời của pháp lệnh trọng tài thương mại 2003 đếnnăm 2010 và giai đoạn từ 2010 cho đến nay “So với nhiều quốc gia trong khuvực và trên thế giới, trọng tài thương mại Việt Nam trải qua quá trình phát triểnđặc thù Mặc dù chế định này du nhập vào hệ thống pháp luật nước ta từ cuối thế

kỷ XIX, do bối cảnh xã hội đương thời không thuận lợi nên về cơ bản, trọng tàikhông có tác động đáng kể đến xã hội Việt Nam trong giai đoạn này Việt Namgia nhập Công ước New York 1958, đánh dấu sự cải thiện đáng kể môi trườngpháp lý nhằm tạo thuận lợi trong việc thu hút đầu tư nước ngoài Tuy nhiên,trong giai đoạn sơ khai, không có một luật về trọng tài thống nhất điều chỉnh hệthống trọng tài trong nước và trọng tài quốc tế Thêm vào đó, quyết định giảiquyết tranh chấp của trọng tài không được bảo đảm thi hành Vì thế, mô hìnhtrọng tài thương mại chưa thực sự đạt được những thành tựu đáng kể trên hànhtrình tiếp cận những chuẩn mực của trọng tài thương mại hiện đại

Uỷ ban thường vụ Quốc hội ban hành Pháp lệnh Trọng tài thương mại

2003, đánh dấu giai đoạn chuyển tiếp trong quá trình phát triển của pháp luậttrọng tài ở nước ta Pháp lệnh mang ý nghĩa quan trọng về mặt điều chỉnh phápluật, là nền tảng pháp lý cho trọng tài Việt Nam tiếp cận, hoà nhập với xu hướngchung của nền tài phán trọng tài quốc tế Tuy có nhiều điểm tiến bộ, qua hơn sáunăm áp dụng và cùng với sự phát triển của kinh tế – xã hội, một số quy định củaPháp lệnh đã bộc lộ bất cập và không còn phù hợp với tình hình mới như việcxác định không rõ ràng phạm vi giải quyết tranh chấp và chủ thể được giải quyết

tranh chấp bằng trọng tài, nhiều thiếu sót trong chế định về thoả thuận trọng tài,vai trò hỗ trợ mờ nhạt của toà án, căn cứ huỷ quyết định trọng tài quá rộng.

Bước vào giai đoạn mới, Luật Trọng tài thương mại 2010 được Quốc hộithông qua ngày 17/06/2010 và chính thức có hiệu lực ngày 01/01/2011, thể hiện

sự đột phá của pháp luật trọng tài thương mại Việt Nam, cụ thể như đã khắc phụcviệc phân định không rõ ràng phạm vi thẩm quyền của trọng tài đối với các tranhchấp thương mại, giới hạn các tình huống làm thoả thuận trọng tài vô hiệu đồngthời quy định hướng giải quyết khi thoả thuận trọng tài không rõ ràng Ngoài ra,luật cũng xác định rõ mối quan hệ giữa trọng tài với toà án trong quá trình giảiquyết tranh chấp, mở rộng thẩm quyền của Hội đồng trọng tài và tiếp thu nguyêntắc cấm hành vi mâu thuẫn trong tố tụng Từ đó, Luật Trọng tài thương mại 2010bảo đảm sự tương thích giữa các văn bản pháp luật hiện hành, nâng cao khả năngtính khả thi trong thực tế và tiến đến gần hơn các tiêu chuẩn quốc tế.”6

Giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế bằng trọngtài thương mại không chỉ được điều chỉnh bởi Pháp lệnh trọng tài 2010 mà cònchịu sự điều chỉnh của các bộ luật hiện hành như: Luật thương mại 2005, điềuchỉnh hoạt động Thương mại tại Việt Nam, và ngoài lãnh thổ Việt Nam trongmột số trường hợp Luật dân sự 2014: bộ Luật dân sự đang được sửa đổi và bổ sungtheo hướng ủng hộ và khuyến khích sự phát triển của việc giải quyết tranh chấp bằnghòa giải và Trọng tài thương mại Luật thi hành án dân sự 2014 điều chỉnh quy định

về thi hành phán quyết của trọng tài thương mại

Đối với các Công ước quốc tế Việt Nam đã tham gia là: Công ước New Yorknăm 1958: “Công ước này áp dụng đối với việc công nhận và thi hành các quyếtđịnh trọng tài được ban hành tại lãnh thổ của một quốc gia khác với quốc gia nơi

có yêu cầu công nhận và thi hành quyết định trọng tài đó, xuất phát từ các tranhchấp giữa các thể nhân hay pháp nhân Công ước còn được áp dụng cho nhữngquyết định trọng tài không được coi là quyết định trong nước tại quốc gia nơiviệc công nhận và thi hành chúng được yêu cầu”7 Như vậy, Việt Nam đã thamgia vào Công ước New York, điều này giúp cho Việt Nam điều chỉnh được lĩnhvực giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại, góp phần hoàn thiện tronglĩnh vực giải quyết tranh chấp tại Việt Nam

Công ước viên 1980 quy định về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế,ViệtNam là quốc gia 84 tham gia vào Công ước về Hợp đồng mua bán hàng hóa quốc

6 Xem thêm: http://www.hcmcbar.org/NewsDetail.aspx?

language=&CatPK=4&NewsPK=296&fbclid=IwAR10p9-VwaUVN46WO0Fss-UvXh9QqV5X8uEU9_0CnjxE9mFwKaeQa3PUFw4

7 Theo điều 1 Công ước New York 1958

tế của Liên hợp quốc Công ước điều chỉnh các quyền và nghĩa vụ của các bênkhi giao kết hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế và được xem là hệ thống khungpháp lý thống nhất cho các quốc gia thành viên về hợp đồng mua bán hàng hóaquốc tế.

Cuối cùng là các văn bản có liên quan như các nghị định, thông tư do nhànước ban hành để điểu chỉnh giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế cụ thểnhư: Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP về hướng dẫn thi hành một số quy địnhcủa Luật trọng tài thương mại 2010, nghị định số 63/2011/NĐ-CP quy định chitiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật trọng tài thương mại 2010 và cácvăn bản có liên quan khác

1.3.2 Quy định về thẩm quyền của trọng tài thương mại về giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế

Điều 2 luật Trọng tài thương mại 2010 quy định thì thẩm quyền giải quyếtcủa Trọng tài thương mại bao gồm thứ nhất, “tranh chấp giữa các bên phát sinh

từ hoạt động thương mại

Thứ hai, tranh chấp phát sinh giữa các bên trong đó có ít nhất một bên cóhoạt động thương mại Với quy định này, chỉ cần một bên trong tranh chấp cóhoạt động thương mại, bên còn lại có thể tham gia quan hệ với các mục đích philợi nhuận như tiêu dùng, nhu cầu cá nhân…

Thứ ba, tranh chấp khác giữa các bên mà pháp luật quy định phải giải quyếtbằng trọng tài Trong trường hợp này, tiêu chí hoạt động thương mại thậm chícòn không được đặt ra, mà chỉ cần trong pháp luật chuyên ngành có quy địnhtranh chấp có thể giải quyết bằng trọng tài thương mại

Như vậy tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế là tranh chấpphát sinh từ hoạt động thương mại thuộc thẩm quyền giải quyết của Trọng tàithương mại

1.3.3 Điều kiện giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế bằng trọng tài thương mại

Căn cứ theo điều 5 Luật trọng tài thương mại về điều kiện giải quyết tranhchấp bằng trọng tài thì:

Khi có đủ những điều kiện sau, tranh chấp sẽ được đưa ra giải quyết bằngtrọng tài:

"1.Tranh chấp được giải quyết bằng Trọng tài nếu các bên có thoả thuậntrọng tài Thỏa thuận trọng tài có thể được lập trước hoặc sau khi xảy ra tranhchấp

2.Trường hợp một bên tham gia thoả thuận trọng tài là cá nhân chết hoặc mấtnăng lực hành vi, thoả thuận trọng tài vẫn có hiệu lực đối với người thừa kế hoặcngười đại diện theo pháp luật của người đó, trừ trường hợp các bên có thoả thuậnkhác.

3.Trường hợp một bên tham gia thỏa thuận trọng tài là tổ chức phải chấmdứt hoạt động, bị phá sản, giải thể, hợp nhất, sáp nhập, chia, tách hoặc chuyểnđổi hình thức tổ chức, thỏa thuận trọng tài vẫn có hiệu lực đối với tổ chức tiếpnhận quyền và nghĩa vụ của tổ chức đó, trừ trường hợp các bên có thoả thuậnkhác”8

Như vậy trước tiên để có thể giải quyết các tranh chấp thông qua trọng tàithì các bên phải có thỏa thuận đưa vụ tranh chấp ra giải quyết bằng trọng tàithương mại Sự thỏa thuận này có thể đưa vào điều khoản của hợp đồng trướckhi hai bên ký kết hoặc là một phụ lục riêng của hợp đồng Hoặc hai bên thỏathuận giải quyết bằng trọng tài thương mại sau khi có tranh chấp xảy ra mà trước

đó các bên không có thỏa thuận từ trước Cụ thể về thỏa thuận trọng  tài căn cứtheo Điều 6 Luật trọng tài thương mại  2010

Như vậy, thoả thuận trọng tài hoàn toàn độc lập với hợp đồng Việc thayđổi, gia hạn, hủy bỏ hợp đồng, hợp đồng vô hiệu hoặc không thể thực hiện đượckhông làm mất hiệu lực của thoả thuận trọng tài

Mặt khác, việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài không phải  lúc nàocũng có thể được đưa ra giải quyết vì có thể thỏa thuận trọng tài bị vô hiệu căn

cứ theo Điều 18 Luật trọng tài thương mại 2010

Như vậy điều kiện để vụ tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc

tế được giải quyết bởi trọng tài thương mại thì cần có sự thỏa thuận của các bênđưa tranh chấp ra giải quyết bằng trọng tài và thỏa thuận trọng tài không bị vôhiệu Các thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được là thỏa thuận trọng tàithuộc một trong các trường hợp sau đây:

- Các bên đã có thỏa thuận giải quyết tranh chấp tại một Trung tâm trọng tài

cụ thể nhưng Trung tâm trọng tài này đã chấm dứt hoạt động mà không có tổ

chức trọng tài kế thừa, và các bên không thỏa thuận được việc lựa chọn Trungtâm trọng tài khác để giải quyết tranh chấp

- Các bên đã có thỏa thuận cụ thể về việc lựa chọn Trọng tài viên trọng tài

vụ việc, nhưng tại thời điểm xảy ra tranh chấp, vì sự kiện bất khả kháng hoặc trởngại khách quan mà Trọng tài viên không thể tham gia giải quyết tranh chấp,hoặc Trung tâm trọng tài, Tòa án không thể tìm được Trọng tài viên như các bên

8 Theo điều 5 Luật trọng tài thương mại 2010

thỏa thuận và các bên không thỏa thuận được việc lựa chọn Trọng tài viên khác

để thay thế

- Các bên đã có thỏa thuận cụ thể về việc lựa chọn Trọng tài viên trọng tài

vụ việc, nhưng tại thời điểm xảy ra tranh chấp, Trọng tài viên từ chối việc đượcchỉ định hoặc Trung tâm trọng tài từ chối việc chỉ định Trọng tài viên và các bênkhông thỏa thuận được việc lựa chọn Trọng tài viên khác để thay thế

- Các bên có thỏa thuận giải quyết tranh chấp tại một Trung tâm trọng tàinhưng lại thỏa thuận áp dụng Quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài khác vớiQuy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm trọng tài đã thỏa thuận và điều lệ củaTrung tâm trọng tài do các bên lựa chọn để giải quyết tranh chấp không cho phép

áp dụng Quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài khác và các bên không thỏathuận được về việc lựa chọn Quy tắc tố tụng trọng tài thay thế

- Nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ và người tiêu dùng có điều khoản về thỏathuận trọng tài được ghi nhận trong các điều kiện chung về cung cấp hàng hoá,

dịch vụ do nhà cung cấp soạn sẵn quy định tại Điều 17 Luật TTTM nhưng khi

phát sinh tranh chấp, người tiêu dùng không đồng ý lựa chọn Trọng tài giải quyếttranh chấp

1.3.4 Các nguyên tắc giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế

Đối với mỗi hình thức giải quyết tranh chấp thì sẽ có những nguyên tắc cụthể cho từng phương thức, giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hànghóa theo pháp luật Việt Nam sẽ tuân thủ các quy tắc theo điều 4 Luật Trọng tàithương mại 2010:

“Nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài:

- Trọng tài viên phải tôn trọng thoả thuận của các bên nếu thỏa thuận đókhông vi phạm điều cấm và trái đạo đức xã hội. 

- Trọng tài viên phải độc lập, khách quan, vô tư và tuân theo quy định củapháp luật

- Các bên tranh chấp đều bình đẳng về quyền và nghĩa vụ Hội đồng trọngtài có trách nhiệm tạo điều kiện để họ thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình

- Giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài được tiến hành không công khai, trừtrường hợp các bên có thỏa thuận khác

- Phán quyết trọng tài là chung thẩm”9

- Theo nguyên tắc số một thì sự thỏa thuận của các bên luôn được đề cao vàtrọng tài tôn trọng các nguyên tắc thỏa thuận này trong giải quyết tranh chấp,

đảm bảo đúng các lợi ích chính đáng cho các bên Những thỏa thuận giữa các bênkhông được vi phạm các điều cấm và trái với đạo đức xã hội

1.3.4 Thủ tục tố tụng trọng tài thương mại giải quyết tranh chấp Hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế.

Nhìn chung quy trình, thủ tục giải quyết tranh chấp trong hợp đồng muabán hàng hóa quốc tế như sau:

1.3.4.1 Đơn khởi kiện và bản tự bảo vệ

Để giải quyết vụ tranh chấp tại Trung tâm trọng tài, nguyên đơn phải gửiđơn khởi kiện và các giấy tờ kèm theo có liên quan đến đúng trung tâm trọng tài

mà hai bên đã có thỏa thuận lựa chọn Các trung tâm trọng tài tôn trọng nguyêntắc thỏa thuận của các bên, do đó khi đơn kiện được gửi đến không đúng trungtâm trọng tài như đã thỏa thuận thì sẽ không được thụ lý để giải quyết Trườnghợp vụ tranh chấp được giải quyết bằng Trọng tài vụ việc, nguyên đơn phải làmđơn khởi kiện và gửi cho bị đơn Nội dung của đơn kiện đáp ứng theo khoản 2,khoản 3 điều 30 Luật trọng tài thương mại 2010

Trong đó các nội dung quan trọng trong đơn kiện là nguyên đơn chỉ ra rõtrọng tài viên mà mình lựa chọn và phải có bản thỏa thuận trọng tài, là điều kiện

để các trung tâm xem xét thụ lý giải quyết

Theo điều 35 Luật trọng tài Thương mại 2010 đối với vụ tranh chấp đượcgiải quyết tại Trung tâm trọng tài, nếu các bên không có thoả thuận khác hoặcquy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài không có quy định khác, thì trong thờihạn 30 ngày, kể từ ngày nhận được đơn khởi kiện và các tài liệu kèm theo, bị đơnphải gửi cho Trung tâm trọng tài bản tự bảo vệ Theo yêu cầu của một bên hoặccác bên, thời hạn này có thể được Trung tâm trọng tài gia hạn căn cứ vào tình tiết

cụ thể của vụ việc

Đối với vụ tranh chấp được giải quyết bằng Trọng tài vụ việc, nếu các bênkhông có thoả thuận khác, thì trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày nhận được đơnkhởi kiện của nguyên đơn và các tài liệu kèm theo, bị đơn phải gửi cho nguyênđơn và Trọng tài viên bản tự bảo vệ, tên và địa chỉ của người mà mình chọn làmTrọng tài viên

1.3.4.2 Thành lập Hội đồng trọng tài

Nếu vụ tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài thường trực thì mỗi bêntrong tranh chấp sẽ chọn một trọng tài viên và hai trọng tài viên đó sẽ cùng chọn

ra một trọng tài viên thứ ba làm chủ tịch hội đồng trọng tài Nếu hết hạn luật định

mà bị đơn không chọn được trọng tài viên cho mình thì chủ tịch trung tâm trọngtài sẽ chỉ định trọng tài viên cho bị đơn