BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TRẦN HỮU CÔI ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC, SINH THÁI HỌC CHÓ H''''MÔNG CỘC ĐUÔI TRONG HUẤN LUYỆN NGHIỆP VỤ LÙNG SỤC[.]
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC
VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
-
TRẦN HỮU CÔI
ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC, SINH THÁI HỌC CHÓ H'MÔNG CỘC ĐUÔI TRONG HUẤN LUYỆN NGHIỆP VỤ LÙNG SỤC
PHÁT HIỆN CÁC CHẤT MA TÚY
LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC
HÀ NỘI – NĂM 2022
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC
VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
-
TRẦN HỮU CÔI
ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC, SINH THÁI HỌC CHÓ H'MÔNG CỘC ĐUÔI TRONG HUẤN LUYỆN NGHIỆP VỤ LÙNG SỤC
PHÁT HIỆN CÁC CHẤT MA TÚY
Chuyên ngành: Động vật học
Mã số: 9 42 01 03
LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1 GS.TSKH Đặng Huy Huỳnh
2 TS Bùi Xuân Phương
HÀ NỘI - NĂM 2022
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan:
Đây là công trình nghiên cứu khoa học của tôi và một số kết quả cùng cộng tác với một số cộng sự khác
Các số liệu và kết quả trình bày trong luận án là trung thực, một phần đã được công bố trên các tạp chí khoa học chuyên ngành và được sự đồng ý sử dụng số liệu của các đồng tác giả
Phần còn lại chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác
Hà Nội, ngày tháng năm 2022
Nghiên cứu sinh
Trần Hữu Côi
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Lời đầu tiên tôi xin được bày tỏ và tỏ lòng biết ơn sâu sắc và trân trọng nhất của mình đến GS.TSKH Đặng Huy Huỳnh, Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật,
TS Bùi Xuân Phương, Trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga, những người Thầy đã luôn tận tình giúp đỡ, hướng dẫn khoa học và định hướng nghiên cứu trong suốt quá trình tôi thực hiện và hoàn thành luận án
Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Lãnh đạo Học viện Khoa học và Công nghệ đã tạo điều kiện thuận lợi để để tôi hoàn thành các nội dung trong chương trình đào tạo
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các Thầy, Cô ở Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật đã giảng dạy, cung cấp các kiến thức mới để tôi hoàn thành các học phần và các chuyên đề trong chương trình đào tạo
Tôi xin chân thành cảm ơn các chuyên viên ở Học viện Khoa học và Công nghệ, ở Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật đã tận tình giúp đỡ và hướng dẫn tôi hoàn thành các hồ sơ trong quá trình học tập
Tôi xin chân thành cảm ơn các Thủ trưởng lãnh đạo Trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga, lãnh đạo Viện Sinh thái Nhiệt đới cùng các đồng nghiệp đã luôn ủng hộ và tạo điều kiện thuận lợi để tôi tập trung nghiên cứu và hoàn thành luận án này
Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã luôn quan tâm,
hỗ trợ và động viên trong suốt thời gian qua để tôi có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập và công tác chuyên môn
Tôi xin trân trọng cảm ơn!
Nghiên cứu sinh
Trần Hữu Côi
Trang 5MỤC LỤC
TRANG PHỤ BÌA
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
MỤC LỤC iii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU vii
DANH MỤC CÁC BẢNG viii
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ x
MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 3
1.1 Nguồn gốc và thuần hóa chó nhà 3
1.2 Đặc điểm hình thái chung của chó nhà 5
1.3 Đặc điểm một số cơ quan giác quan của chó 8
1.3.1 Cơ quan khứu giác 9
1.3.2 Cơ quan thị giác 10
1.3.3 Cơ quan thính giác 11
1.4 Những phản ứng cơ bản của hành vi 12
1.4.1 Phản ứng về thức ăn 12
1.4.2 Phản ứng bảo vệ, phòng thủ 13
1.4.3 Phản ứng định hướng 14
1.4.4 Phản ứng tìm kiếm 14
1.4.5 Phản ứng lệ thuộc 15
1.5 Đặc điểm hệ thần kinh của chó 15
1.6 Đặc điểm sinh lý, sinh hóa máu 17
1.7 Tình hình nuôi dạy, nghiên cứu chó nghiệp vụ 20
1.7.1 Tình hình nuôi chó nghiệp vụ trên thế giới 20
1.7.2 Tình hình nghiên cứu chó nghiệp vụ ở Việt Nam 21
CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 25
2.1 Đối tượng nghiên cứu 25
2.2 Địa điểm, thời gian nghiên cứu 25
Trang 62.3 Nội dung nghiên cứu 25
2.3.1 Điều tra khảo sát, bổ sung đặc điểm phân bố, sinh học, sinh thái của chó bản địa H'mông cộc đuôi 25
2.3.2 Nghiên cứu đặc điểm hành vi của chó bản địa H'mông cộc đuôi 25
2.3.3 Khả năng huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy của chó bản địa H'mông cộc đuôi 26
2.3.4 Xây dựng tiêu chí tuyển chọn chó bản địa H'mông cộc đuôi huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy 26
2.4 Phương pháp nghiên cứu 26
2.4.1 Điều tra phỏng vấn 26
2.4.2 Phương pháp mô tả và thu số liệu hình thái 26
2.4.3 Thu và phân tích sinh lý sinh hoá máu 29
2.4.4 Nghiên cứu đặc điểm thần kinh 29
2.4.5 Nghiên cứu đặc điểm hành vi 29
2.4.5.1 Đặc điểm hành vi 29
2.4.5.2 Tính trội của chó 31
2.4.6 Nghiên cứu các cơ quan giác quan 31
2.4.6.1 Đặc điểm cơ quan thị giác 31
2.4.6.3 Đặc điểm cơ quan khứu giác 33
2.4.7 Huấn luyện, đánh giá khả năng thực hiện nghiệp vụ của chó 34
2.4.7.1 Huấn luyện chó nghiệp vụ các động tác cơ bản 34
2.4.7.2 Huấn luyện chó lùng sục và phát hiện chất ma túy 34
2.4.7.3 Đánh giá 34
SƠ ĐỒ NGHIÊN CỨU TỔNG QUÁT TRONG LUẬN ÁN 35
CHƯƠNG III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 36
3.1 Một số đặc điểm sinh học, sinh thái của chó bản địa H'mông cộc đuôi 36
3.1.1 Đặc điểm phân bố 36
3.1.2 Một số chỉ số hình thái cơ thể 37
3.1.3 Màu lông 42
3.1.4 Kiểu tai 45
3.1.5 Độ dài đuôi 46
Trang 73.1.6 Đặc điểm sinh lý, sinh hoá máu 49
3.1.7 Đặc điểm một số cơ quan giác quan của chó bản địa H'mông cộc đuôi 58 3.1.7.1 Thính giác 58
3.1.7.2 Khứu giác 60
3.1.7.3 Thị giác 65
3.1.8 Các tính trội của chó bản địa H'mông cộc đuôi trong huấn luyện nghiệp vụ 67
3.1.9 Đặc điểm thần kinh của chó bản địa H'mông cộc đuôi 69
3.2 Đặc điểm hành vi xã hội của chó bản địa H'mông cộc đuôi 71
3.2.1 Hành vi giao tiếp 71
3.2.2 Mức độ hoạt động 73
3.2.3 Phản ứng với đối tượng lạ 74
3.2.4 Hành vi chơi đùa 76
3.2.5 Phản ứng với tiếng ồn 77
3.2.6 Hành vi xã hội của chó bản địa H'mông cộc đuôi 79
3.3 Khả năng huấn luyện chó bản địa H'mông cộc đuôi lùng sục phát hiện các chất ma túy 81
3.3.1 Sự hình thành phản xạ có điều kiện của chó bản địa H'mông cộc đuôi 81
3.3.1.1 Ảnh hưởng của điều kiện ngoại cảnh tới sự hình thành phản xạ có điều kiện ban đầu của chó bản địa H'mông cộc đuôi 81
3.3.1.2 Ảnh hưởng của độ tuổi đến sự hình thành phản xạ có điều kiện ở chó bản địa H'mông cộc đuôi 84
3.3.1.3 Ảnh hưởng của giới tính tới hình thành phản xạ có điều kiện ở chó bản địa H'mông cộc đuôi 88
3.3.2 Kết quả huấn luyện chó bản địa H'mông cộc đuôi lùng sục phát hiện các chất ma túy 91
3.3.3 Ảnh hưởng của giới tính đến khả năng huấn luyện chó bản địa H'mông cộc đuôi 92
3.3.4 So sánh kết quả huấn luyện của chó bản địa H'mông cộc đuôi so với một số giống chó khác 94
Trang 83.4 Tiêu chí tuyển chọn chó bản địa H'mông cộc đuôi huấn luyện nghiệp vụ lùng
sục phát hiện các chất ma túy 97
3.4.1 Xác định sự ảnh hưởng của một số đặc điểm sinh học đến kết quả huấn luyện chuyên khoa lùng sục phát hiện các chất ma tuý 97
3.4.2 Xây dựng tiêu chí tuyển chọn chó bản địa H'mông cộc đuôi làm chó nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma tuý 100
3.4.2.1 Tiêu chí nhóm 1 (Nhóm tiêu chí về hình thái) 100
3.4.2.2 Tiêu chí nhóm 2 (Nhóm tiêu chí về đặc điểm sinh học) 102
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 105
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 106
TÀI LIỆU THAM KHẢO 107
PHẦN PHỤ LỤC 119
Trang 9DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU
(Khoảng tin cậy)
(Hệ số biến thiên)
(Hiệp hội chó giống thế giới)
(Giá trị lớn nhất)
(Giá trị nhỏ nhất)
(Độ lệch chuẩn)
(Hiệp hội những người nuôi chó giống Việt Nam)
Trang 10DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 3.1 Tổng hợp một số chỉ số hình thái cơ thể chó bản địa H'mông cộc đuôi 38
Bảng 3.2 Chỉ số hình thái chó bản địa H'mông cộc đuôi 40
Bảng 3.3 Tỷ lệ bắt gặp màu lông của chó bản địa H'mông cộc đuôi 42
Bảng 3.4 Tỷ lệ bắt gặp các kiểu tai của chó bản địa H'mông cộc đuôi 45
Bảng 3.5 Tỷ lệ bắt gặp các nhóm độ dài đuôi của chó bản địa H'mông cộc đuôi 47
Bảng 3.6 Một số chỉ tiêu sinh lý máu của chó bản địa H'mông cộc đuôi 50
Bảng 3.7 Một số chỉ tiêu sinh hoá máu của chó bản địa H'mông cộc đuôi 52
Bảng 3.8 Khoảng cách nghe của chó bản địa H'mông cộc đuôi theo giai đoạn tuổi 58
Bảng 3.9 Khứu giác của chó bản địa H'mông cộc đuôi 61
Bảng 3.10 Khoảng cách nhìn của chó bản địa H'mông cộc đuôi theo độ tuổi 65
Bảng 3.11 Tỷ lệ các tính trội của chó bản địa H'mông cộc đuôi 67
Bảng 3.12 Tỷ lệ các dạng hoạt động thần kinh cấp cao của chó bản địa H'mông cộc đuôi 70
Bảng 3.13 Hành vi giao tiếp của chó bản địa H'mông cộc đuôi 72
Bảng 3.14 Phản ứng với đối tượng lạ của chó bản địa H'mông cộc đuôi 74
Bảng 3.15 Hành vi chơi đùa của chó bản địa H'mông cộc đuôi 76
Bảng 3.16 Phản ứng của chó bản địa H'mông cộc đuôi đối với tiếng ồn 78
Bảng 3.17 Đặc điểm các hành vi của chó bản địa H'mông cộc đuôi 79
Bảng 3.18 Ảnh hưởng của môi trường đến khả năng thành lập phản xạ có điều kiện ban đầu của chó bản địa H'mông cộc đuôi 82
Bảng 3.19 Sự hình thành phản xạ có điều kiện của chó bản địa H'mông cộc đuôi ở các độ tuổi (n = 30) 84
Bảng 3.20 Sự hình thành phản xạ có điều kiện của chó bản địa H'mông cộc đuôi ở các giới tính (n = 30) 88
Bảng 3.21 Kết quả đánh giá chó bản địa H'mông cộc đuôi lùng sục phát hiện các chất ma túy theo giai đoạn huấn luyện (n = 40) 91
Bảng 3.22 Ảnh hưởng của giới tính đến khả năng huấn luyện chó bản địa H'mông cộc đuôi lùng sục phát hiện các chất ma túy (n = 20) 93
Trang 11Bảng 3.23 So sánh kết quả trong huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất
ma túy với một số giống chó nhập nội 95
Bảng 3.24 Tiêu chí về ngoại hình của chó bản địa H'mông cộc đuôi trong huấn luyện
nghiệp vụ 100
Bảng 3.25 Xếp cấp ngoại hình chó bản địa H'mông cộc đuôi 101 Bảng 3.26 Thang điểm đánh giá dạng thần kinh của chó bản địa H'mông cộc đuôi 102 Bảng 3.27 Thang điểm đánh giá về tính trội của chó bản địa H'mông cộc đuôi 102 Bảng 3.28 Thang điểm đánh giá về khứu giác của chó bản địa H'mông cộc đuôi 103 Bảng 3.29 Thang điểm đánh giá hành vi của chó bản địa H'mông cộc đuôi 103 Bảng 3.30 Thang điểm lựa chọn tiêu chí về đặc điểm sinh học để chọn lọc chó bản địa
H'mông cộc đuôi trong huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy 104
Bảng 3.31 Phân cấp xếp loại đánh giá theo điểm 104
Trang 12
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
Hình 2.1 Minh họa một số phép đo được thực hiện trên chó 28
Hình 2.2 Sơ đồ nghiên cứu tổng quát trong luận án 35
Hình 3.1 Sơ đồ phân bố của chó bản địa H'mông cộc đuôi tại các tỉnh phía Bắc và Bắc Trung bộ Việt Nam 37
Hình 3.2 Hình dáng tổng thể chó bản địa H'mông cộc đuôi 39
Hình 3.3a Chó bản địa H'mông cộc đuôi màu đen 43
Hình 3.3b Chó bản địa H'mông cộc đuôi màu vàng 43
Hình 3.3c Chó bản địa H'mông cộc đuôi màu đỏ hung 44
Hình 3.3d Chó bản địa H'mông cộc đuôi màu trắng 44
Hình 3.3e Chó bản địa H'mông cộc đuôi màu vện 45
Hình 3.4 Kiểu tai của chó bản địa H'mông cộc đuôi 46
Hình 3.5 Độ dài đuôi của chó bản địa H'mông cộc đuôi 47
Hình 3.6 Mối liên hệ tỷ lệ màu lông và kiểu tai 48
Hình 3.7 Mối liên hệ tỷ lệ màu lông và độ dài đuôi 48
Hình 3.8 Khoảng cách nghe của chó bản địa H'mông cộc đuôi theo giới tính 60
Hình 3.9 Khoảng cách nhìn của chó bản địa H'mông cộc đuôi theo giới tính 66
Hình 3.10 Hành vi giao tiếp theo giới tính của chó bản địa H'mông cộc đuôi 72
Hình 3.11 Mức độ hoạt động theo giới tính của chó bản địa H'mông cộc đuôi 73
Hình 3.12 Phản ứng với đối tượng lạ theo giới tính của chó bản địa H'mông cộc đuôi 75
Hình 3.13 Hành vi chơi đùa theo giới tính của chó bản địa H'mông cộc đuôi 77
Hình 3.14 Phản ứng với tiếng ồn theo giới tính của chó bản địa H'mông cộc đuôi 78
Hình 3.15 Hành vi xã hội của chó bản địa H'mông cộc đuôi theo giới tính 80
Hình 3.16 Ảnh hưởng của môi trường đến số lần thực hiện động tác 82
Hình 3.17 Ảnh hưởng của môi trường đến số lần tác động lên chó 83
Hình 3.18 Số lần thực hiện động tác theo giai đoạn tuổi 86
Hình 3.19 Số lần kích thích cơ học theo giai đoạn tuổi 86
Hình 3.20 Số lần khen theo giai đoạn tuổi 87
Hình 3.21 Số lần thưởng thức ăn theo giai đoạn tuổi 87
Hình 3.22 Số lần thực hiện động tác theo giới tính 89
Hình 3.23 Số lần kích thích cơ học theo giới tính 89
Trang 13Hình 3.24 Số lần khen theo giới tính 90
Hình 3.25 Số lần thưởng thức ăn theo giới tính 90
Hình 3.26 Ảnh hưởng của giới tính đến huấn luyện kỷ luật cơ bản của chó bản địa H'mông cộc đuôi 93
Hình 3.27 Ảnh hưởng của giới tính đến huấn luyện chuyên khoa ma túy của chó bản địa H'mông cộc đuôi 94
Hình 3.28 Ảnh hưởng của các giống chó tới huấn luyện kỷ luật cơ bản 95
Hình 3.29 Ảnh hưởng của các giống chó tới huấn luyện chuyên khoa ma túy 96
Hình 3.30 Chọn mô hình hồi quy tuyến tính bằng phương pháp BMA 97
Hình 3.31 Mô hình tuyến tính giữa kết quả huấn luyện chuyên khoa ma túy với một số đặc điểm sinh học của chó bản địa H'mông cộc đuôi 98
Hình 3.32 Phân tích mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến kết quả huấn luyện chuyên khoa lùng sục phát hiện các chất ma tuý 99
Trang 14MỞ ĐẦU
Hiện nay, vấn đề an sinh xã hội và an ninh quốc phòng là nhiệm vụ rất quan trọng đối với toàn xã hội, đặc biệt đối với các lực lượng vũ trang cũng như các lực lượng cứu hộ cứu nạn [1, 2] Chính vì vậy nhu cầu sử dụng chó nghiệp vụ càng trở nên quan trọng, cần thiết trong thực thi nhiệm vụ Trong khi đó những giống chó làm nghiệp vụ ở nước ta chủ yếu là chó nhập nội với giá thành cao, khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu ở Việt Nam kém Mặt khác những con lai không rõ nguồn gốc không phát huy được những tính trạng mong muốn trong việc huấn luyện làm chó nghiệp vụ
Các nguồn gen chó bản địa có tính thích nghi, chống chịu bệnh tật và khả năng sống trong điều kiện Việt Nam là tốt nhất, nhiều nguồn gen chó bản địa còn có giá trị
về kinh tế, an ninh quốc phòng như chó bản địa H'mông cộc đuôi, giống chó Bắc Hà,
đã và đang được khai thác sử dụng làm chó nghiệp vụ phục vụ cho lực lượng công
an địa phương [3] Song với thực trạng nhân nuôi chó tại Việt Nam, các giống chó bản địa có nguy cơ bị pha tạp bởi các nguồn gen nhập ngoại và bị pha tạp bởi chính các nguồn gen nội địa do công tác quản lý nhân giống chó chưa thực sự quan tâm [4] Trước tình hình đó việc bảo tồn và sử dụng bền vững các nguồn gen giống chó bản địa càng trở nên cấp bách
Với những kết quả nghiên cứu ban đầu của Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga cho thấy, chó bản địa Việt Nam hoàn toàn có thể đáp ứng được yêu cầu làm chó nghiệp vụ [1, 2] Chó bản địa H'mông cộc đuôi được các chuyên gia khuyển học đánh giá rất cao về khả năng thực hiện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy Tuy nhiên việc nghiên cứu về các đặc điểm sinh học của chó H'mông cộc đuôi chưa đồng
bộ, chưa xác định được sự ảnh hưởng của chúng đến khả năng làm việc Để bổ sung
cơ sở dữ liệu phục vụ công tác nhân giống, huấn luyện và sử dụng chó bản địa H'mông cộc đuôi, nghiên cứu sinh đã tiến hành nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái học của chúng trong huấn luyện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy
Mục tiêu nghiên cứu
- Xác định được các đặc điểm sinh học, sinh thái, hành vi của chó bản địa H'mông cộc đuôi phục vụ cho huấn luyện chuyên khoa lùng sục phát hiện các chất
ma túy;
- Xây dựng được tiêu chí tuyển chọn chó bản địa H'mông cộc đuôi thực hiện nghiệp vụ lùng sục phát hiện các chất ma túy