Luận văn thạc sĩ lịch sử sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử việt nam lớp 10 ở trường trung học phổ thông thành phố thái nguyên

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ KHÁNH LY SỬ DỤNG TÀI LIỆU VĂN HỌC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ THÁI N[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ KHÁNH LY

SỬ DỤNG TÀI LIỆU VĂN HỌC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

THÁI NGUYÊN, NĂM 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ KHÁNH LY

SỬ DỤNG TÀI LIỆU VĂN HỌC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN

Ngành: LỊCH SỬ VIỆT NAM

Mã số: 8229013

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

Người hướng dân khoa học: TS LÊ THỊ THU HƯƠNG

THÁI NGUYÊN, NĂM 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu

và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực, không trùng lặp với các

đề tài khác và chưa từng được ai công bố ở bất cứ tài liệu nào

Thái Nguyên, tháng 06 năm 2020

Học viên

Lê Khánh Ly

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu và hoàn thiện đề tài luận văn của mình, tôi

đã nhận được rất nhiều động viên, tạo điều kiện thuận lợi để hoàn thành nhiệm vụ

Trước tiên, tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô khoa Lịch sử - Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã giúp đỡ tôi trong quá trinh học tập, rèn luyện Đặc biệt, tôi xin gửi lời chân thành cảm ơn đến cán bộ hướng dẫn nghiên cứu - TS Lê Thị Thu Hương đã tận tình hướng dẫn, chỉ dạy trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Sau cùng, tôi xin tỏ lòng biết ơn đến cha mẹ, người thân và đồng nghiệp đã luôn bên cạnh ủng hộ, động viên tôi trong thời gian hoàn thành luận văn thạc sĩ

Vì thời gian và điều kiện bản thân chưa cho phép nên trong quá trình nghiên cứu, thực nghiệm sư phạm chắc chắn không tránh khỏi sai sót Tôi mong nhận được ý kiến đóng góp chân thành từ các thầy cô giáo, các bạn đồng nghiệp để đề tài được hoàn thiện hơn và sẽ rút ra những bài học kinh nghiệm cho việc đổi mới phương pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Thái Nguyên

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2020

Tác giả

Lê Khánh Ly

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN v

DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN VĂN vi

DANH MỤC CÁC HÌNH TRONG LUẬN VĂN vii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 6

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 7

6 Giả thuyết khoa học và đóng góp của luận văn 7

7 Ý nghĩa của luận văn 8

8 Cấu trúc đề tài 8

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÀI LIỆU VĂN HỌC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN 9

1.1 Cơ sở lý luận 9

1.1.1 Quan niệm về tài liệu văn học trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông 9

1.1.2 Các loại tài liệu văn học trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông 11

1.1.3 Xuất phát điểm của vấn đề nghiên cứu 15

1.1.4 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông 19

1.2 Cơ sở thực tiễn 23

1.2.1 Địa điểm, thời gian, đối tượng khảo sát 23

1.2.2 Kế hoạch và nội dung tiến hành khảo sát 23

1.2.3 Kết quả điều tra, khảo sát 24

1.2.4 Nhận xét chung về thực trạng sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường THPT thành phố Thái Nguyên 28

Chương 2 CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TÀI LIỆU VĂN HỌC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ

THÔNG THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN 30

2.1 Khái quát mục tiêu, nội dung cơ bản của Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường phổ thông 30

2.1.1 Mục tiêu 30

2.1.2 Nội dung kiến thức lịch sử Việt Nam lớp 10 31

2.2 Các loại tài liệu văn học có thể sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường phổ thông 40

2.3 Những yêu cầu khi sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường trung học phổ thông thành phố Thái Nguyên 42

2.3.1 Đảm bảo đạt được mục tiêu dạy học 42

2.3.2 Tạo được hứng thú học tập cho học sinh 43

2.3.3 Tài liệu văn học phải đảm bảo tính khoa học, tính tư tưởng 43

2.3.4 Phải phát triển năng lực học tập của học sinh 44

2.4 Các biện pháp sử dụng tài liệu văn học trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường phổ thông 45

2.4.1 Sử dụng tài liệu văn học trong bài học nội khóa 45

2.4.2 Sử dụng tài liệu văn học trong hoạt động ngoại khóa 53

2.5 Thực nghiệm sư phạm 61

2.5.1 Mục đích tiến hành thực nghiệm sư phạm 61

2.5.2 Đối tượng, địa bàn và giáo viên thực nghiệm 61

2.5.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm 62

2.5.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 63

2.5.5 Tổng hợp ý kiến GV thực nghiệm 67

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 70

TÀI LIỆU THAM KHẢO 73

PHỤ LỤC 76

NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

DHLS ĐDTQ

ĐC

GV HĐKD

HS LSVN NXB PPDH

PT SGK THPT TLVH TNSP

TN TPVH

Dạy học lịch sử

Đồ dùng trực quan Đối chứng

Giáo viên Hoạt động khởi động Học sinh

Lịch sử Việt Nam Nhà xuất bản Phương pháp dạy học Phổ thông

Sách giáo khoa Trung học phổ thông Tài liệu văn học Thực nghiệm sư phạm Thực nghiệm

Tác phẩm văn học

DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN VĂN

Bảng 2.1 Thống kê những tác phẩm có thể sử dụng trong chương trình lịch sử 10 40 Bảng 2.2 Tổng hợp điểm kiểm tra 65 Bảng 2.3 Thống kê tần số lần điểm tại các giá trị điểm số của các lớp TN và ĐC

từ kết quả TNSP 65 Bảng 2.4 Bảng tổng hợp điểm trung bình cộng và lệch chuẩn của nhóm TN và ĐC 66 Bảng 2.5 Giá trị t và tα của nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng 67

DANH MỤC CÁC HÌNH TRONG LUẬN VĂN

Hình 2.1 Biểu đồ sánh tỉ lệ giữa lớp TN và lớp ĐC nhóm I 65 Hình 2.2 Biểu đồ sánh tỉ lệ giữa lớp TN và lớp ĐC nhóm II 66

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong xu thế toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ hiện nay, các nước trên thế giới luôn ra sức nâng cao năng lực cạnh tranh để tồn tại, phát triển cũng như hợp tác với nhau để cùng phát huy các thế mạnh thì giáo dục đã trở thành chiến lược quan trọng của bất kì quốc gia nào trên thế giới Nền giáo dục có phát triển thì đất nước mới thực

sự vững mạnh Nắm được quy luật đó, Đảng và Nhà nước ta đã đặt giáo dục lên vị trí

ưu tiên hàng đầu, luôn trau dồi, học hỏi những kinh nghiệm trong nền giáo dục quốc

tế

Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển tích cực của giáo dục thế giới,

giáo dục Việt Nam cũng đã đổi mới đồng bộ và toàn diện theo hướng “Đổi mới mạnh

mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho HS” [22; tr.43] Đặc biệt gần đây, Nghị quyết Trung ương VIII khóa XI, Đảng

ta đã nhấn mạnh: “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân

lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lí luận gắn liền với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội”

[8; tr.13] Đây chính là những cơ sở pháp lí cho việc đổi mới và nâng cao chất lượng DHLS ở trường PT

Trong chương trình giáo dục PT ở Việt Nam, Lịch sử là một bộ môn có vai trò

quan trọng trong quá trình giáo dục, phát triển thế hệ trẻ hiện nay, “góp phần hình

thành ở HS thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng các năng lực tư duy hoạt động, thái độ đúng đắn trong cuộc sống” [4; tr.3] Học tập Lịch sử, không những đem lại cho HS nhiều sự hiểu

biết hơn về quá khứ mà còn giúp mở rộng tầm nhìn về hiện tại và tương lai

Lý luận dạy học đã giúp chúng ta nhận thức được rằng phải đa dạng hóa các nguồn thông tin bằng nhiều phương tiện, PPDH, trong đó tài liệu tham khảo là nguồn kiến thức không thể thiếu được trong quá trình dạy học

TLVH là một nguồn tài liệu lịch sử không thể thiếu trong DHLS, đặc biệt là lịch

sử dân tộc Với bản chất vốn có, lịch sử là những sự kiện, hiện tượng diễn ra trong quá khứ, HS khó học, khó nhớ cho nên khi sử dụng TLVH vào quá trình DHLS không những giúp HS hình dung đa dạng về quá khứ, tạo được biểu tượng sinh động, chính xác về các sự kiện, hiện tượng lịch sử mà còn giúp các em có thể dễ dàng lĩnh hội các thuật ngữ, hình thành các khái niệm lịch sử, nắm được những kết luận khoa học mang tính khái quát, dễ hiểu bài, dễ tiếp thu, tạo cho HS không khí thoải mái khi học tập, hình thành sự hứng thú đối với môn học Bên cạnh đó, việc sử dụng TLVH trong DHLS còn nâng cao chất lượng giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức và hình thành nhân cách cho HS Có những TPVH gắn liền với tên địa danh, tên người cụ thể, gần gũi với cuộc sống, qua đó mà gợi ở các em lòng biết ơn, tôn kính cha anh; góp phần bồi dưỡng tình yêu quê hương đất nước

Có thể nói, lịch sử là một môn khoa học có liên quan tới tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội …Chúng ta có thể tìm thấy lịch sử trong hầu hết các môn khoa học Nhưng gần gũi nhất với lịch sử chính là ngành khoa học Xã hội

- Nhân văn, trong đó nổi bật là bộ môn Văn học

Thực tiễn DHLS ở các trường THPT trên địa bàn thành phố Thái Nguyên hiện nay, mặc dù GV đã có cố gắng trong việc sử dụng TLVH trong DHLS, đưa môn Lịch

sử gần gũi hơn với HS nhưng vẫn tồn tại một số hạn chế nhất định: TLVH còn nghèo nàn, nhiều GV vẫn chưa thực sự quan tâm đầu tư công sức và thời gian vào việc tìm kiếm nguồn TLVH để phục vụ công tác dạy và học, việc sử dụng TLVH chỉ dừng lại

ở mức độ giới thiệu qua loa, chứ chưa coi đây cũng là một nguồn bổ sung kiến thức và phát triển các phẩm chất và năng lực cần thiết của HS Trong quá trình lên lớp, GV còn lúng túng, sử dụng TLVH còn gượng gạo, chưa lựa chọn TLVH sao cho phù hợp với từng bài học cụ thể

Xuất phát từ những lí do trên, với cương vị là một GV đang trực tiếp giảng dạy môn Lịch sử ở trường PT, tôi luôn trăn trở “làm thế nào để lựa chọn được một hệ thống TLVH phù hợp cho mỗi bài học? Đồng thời, sử dụng các tài liệu ấy một cách nhuần nhuyễn giúp HS hứng thú với học tập lịch sử, và TLVH thực sự là nguồn bổ sung kiến thức bổ ích góp phần phát huy tính tích cưc học tập của HS Vì vậy, chúng tôi chọn đề

tài: “Sử dụng tài liệu văn học trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường trung

học phổ thông thành phố Thái Nguyên” làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ khoa

học giáo dục, chuyên ngành Lịch sử Việt Nam

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Tác giả B.P.Êxipốp trong cuốn “Những cơ sở của lí luận dạy học” (NXB Giáo

dục, Hà Nội, 1971) đã khẳng định: “Điều kiện cơ bản để đạt hiệu trong dạy học là tính

tích cực của HS trong quá trình đó Điều này phụ thuộc trước hết vào sự kích thích hoạt động nhận thức và thực hành của HS do GV tạo nên” [14; tr.135] Tác giả đã chỉ

ra vai trò của người GV đối với việc định hướng hoạt động học tập của HS Rõ ràng, người GV không đóng vai trò trung tâm nhưng có vị trí quan trọng trong quá trình lựa chọn phương pháp và tổ chức dạy học để nâng cao chất lượng dạy học của bộ môn Tùy theo năng lực của mình, GV sẽ sử dụng PPDH phù hợp nhất mà trong đó việc sử dụng TLVH trong DHLS là một trong những lựa chọn tối ưu cho việc kích thích sự hứng thú học tập của HS

Hay theo tác giả I.F.Khalamốp trong cuốn“Phát huy tính tích cực học tập của

của nó mà theo chúng tôi có những điều bổ ích đáng học hỏi ” bởi lẽ “ trong quá trình làm việc với SGK và tài liệu học tập, học sinh nắm vững và củng cố được kiến thức, đồng thời các em tiếp thu được kỹ năng, kĩ xảo” [25; tr.37] Bên cạnh đó, tác giả

còn khẳng định: “Tài liệu học tập tự nó đã chứa đựng nhiều yếu tố kích thích động viên

tính ham hiểu biết và tính tích cực tư duy của HS” [25; tr.88] Theo ông, tài liệu học

tập rất quan trọng trong việc dạy học, nó là loại tài liệu thực sự cần thiết bởi chính trong bản thân mỗi loại tài liệu đã chứa những yếu tố kích thích tính tự giác, tính sáng tạo, tư duy độc lập hay sự hứng thú cho quá trình dạy học tùy thuộc vào từng PPDH của GV

A.A.Vaghin trong cuốn “Phương pháp giảng dạy Lịch sử ở trường phổ thông

trung học”, đã khẳng định: “Tài liệu kiến thức lịch sử chiếm một vị trí quan trọng trong khoá trình lịch sử ở trường PT Việc lĩnh hội tài liệu ấy là điều kiện cần thiết để làm cho học sinh có quan niệm Mác xit -Lênin nít về lịch sử” [46, tr 19]

Hay khi tác giả N.G.Đai ri trong cuốn “Chuẩn bị giờ học Lịch sử như thế nào”

đề cập đến những yêu cầu đối với giờ học Lịch sử, ông đã đưa khẳng định về vai trò và tầm quan trọng của nguồn tài liệu tham khảo Ông cho rằng: để có một giờ học lịch sử thực sự hiệu quả thì yêu cầu GV bên cạnh việc nắm rõ những thành tựu của khoa học lịch sử, khoa học giáo dục, những vấn đề mà khoa học đang giải quyết và hiểu biết tất

cả những hiện tượng quan trọng nhất của đời sống chính trị, xã hội, văn hoá thì “phải

sử dụng không ngừng và có hệ thống tất cả mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ: tác phẩm kinh điển, văn kiện của Đảng và Nhà nước, sách chuyên khảo, SGK, sách báo tạp chí, tác phẩm hội hoạ, những cuộc tham quan” [20, tr.10] Bởi lẽ, bất kì tài liệu

nào cũng có vai trò nâng cao sự hiểu biết của HS về quá khứ lên một trình độ mới Do vậy, bên cạnh việc khẳng định vai trò và tầm quan trọng của các nguồn tài liệu trong DHLS, tác giả đã khái quát thành sơ đồ, định hướng cho GV biết cách khai thác nội dung trong SGK kết hợp với phần tài liệu tham khảo để đưa vào trong những giờ DHLS của mình sao cho chính xác, phù hợp nhất như quan điểm của ông đã nhấn mạnh: Phải

“lựa chọn tài liệu khéo léo, nhằm mục đích làm cho giờ học đem lại sự phong phú về

mặt kiến thức, tình cảm, tư duy, ý nghĩa của chúng đối với sự hình thành khái niệm, đối với việc phát triển tư duy và giáo dục đạo đức cho HS đưa vào bài học tất cả những yếu tố cần thiết cho việc xây dựng nhận thức lịch sử hoàn chỉnh” [20, tr.25]

Trên đây là một số công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài, tất cả đều nhấn mạnh sự cần thiết của việc sử dụng tài liệu dạy học ở trường phổ thông bởi nó góp phần nâng cao kiến thức, bồi dưỡng tư tưởng tình cảm và phát huy được các năng lực nhận trong học tập của HS Bên cạnh đó, các tác giả đã đưa ra những cơ sở lý luận, cung cấp thêm những kinh nghiệm thực tiễn quý giá cho việc sử dụng tài liệu học tập sao cho phù hợp đặc trưng của từng vùng miền, từng đối tượng, từng cấp học Đây chính là cơ sở quan trọng đầu tiên định hướng cho chúng tôi trong quá trình thực hiện

đề tài của mình

2.2 Các công trình nghiên cứu ở trong nước

Trong cuốn “Đổi mới phương pháp DHLS ở trường phổ thông” do GS.TS Phan

Ngọc Liên chủ biên (NXB Đại học sư phạm Hà Nội, 2005), GS.TS Phan Ngọc Liên đã chỉ ra sự cần thiết trong việc cải tiến PPDHLS truyền thống là cần thiết Bởi lẽ, trong

PPDH truyền thống “nguồn kiến thức thu nhận của HS rất hạn hẹp, thường giới hạn ở