Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http //www lrc tnu edu vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ MINH TÂM THIẾT KẾ MỘT SỐ CHỦ ĐỀ DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 THPT THEO ĐỊNH HƯ[.]
Trang 1ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
NGUYỄN THỊ MINH TÂM
THIẾT KẾ MỘT SỐ CHỦ ĐỀ DẠY HỌC ĐỊA LÍ
LỚP 10 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC
THÁI NGUYÊN - 2016
Trang 2ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
NGUYỄN THỊ MINH TÂM
THIẾT KẾ MỘT SỐ CHỦ ĐỀ DẠY HỌC ĐỊA LÍ
LỚP 10 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
Chuyên ngành: LL&PPDH ĐỊA LÍ
Mã số: 601 401 11 LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN PHƯƠNG LIÊN
THÁI NGUYÊN - 2016
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi, các số liệu trích dẫn có nguồn gốc rõ ràng Kết quả trong luận văn chưa được công bố trong bất
cứ công trình nghiên cứu nào khác
Thái Nguyên, tháng 04 năm 2016
Tác giả luận văn
Nguyễn Thị Minh Tâm
Xác nhận của trưởng khoa chuyên môn
Xác nhận của Người hướng dẫn khoa học
TS Nguyễn Phương Liên
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Luận văn có tên: “Thiết kế một số chủ đề dạy học Địa Lí 10 THPT theo
định hướng phát triển năng lực học sinh” được hoàn thành tại khoa Địa lý,
trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn khoa học nghiêm
túc, sự chỉ bảo tận tình của TS Nguyễn Phương Liên Tác giả xin bày tỏ lòng
kính trọng và biết ơn sâu sắc nhất đến cô Nguyễn Phương Liên - người đã thường xuyên dạy dỗ, khuyến khích, động viên tác giả trong suốt thời gian thực hiện luận văn
Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã nhận được sự chỉ đạo, động viên, đóng góp ý kiến của các thầy cô, các nhà khoa học trong khoa Địa lý - trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên
Xin chân thành cảm ơn lãnh đạo trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, lãnh đạo khoa Địa lý, phòng sau đại học đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành luận văn này
Xin gửi lời cảm ơn đến các đồng nghiệp, gia đình và bạn bè đã giúp đỡ
và động viên tác giả trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận văn
Thái Nguyên, tháng 04 năm 2016
TÁC GIẢ LUẬN VĂN
Nguyễn Thị Minh Tâm
Trang 5MỤC LỤC
Trang
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
MỤC LỤC iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT iv
DANH MỤC CÁC BẢNG v
DANH MỤC CÁC HÌNH vi
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Lí do chọn đề tài 1
2 Lịch sử nghiên cứu đề tài 5
3 Mục tiêu nghiên cứu 8
4 Nhiệm vụ nghiên cứu 8
5 Giới hạn nghiên cứu 9
6 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu 9
7 Cấu trúc đề tài 11
PHẦN NỘI DUNG 12
Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ MỘT SỐ CHỦ ĐỀ DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH 12
1.1 Một số khái niệm 12
1.1.1 Dạy học 12
1.1.2 Dạy học theo chủ đề 13
1.1.3 Phương pháp dạy học 15
1.1.4 PPDH tích cực 17
1.1.5 Năng lực 20
1.2 Đặc điểm chương trình sách giáo khoa Địa lí lớp 10 THPT 23
1.3 Đặc điểm tâm sinh lí và trình độ nhận thức của HS lớp 10 THPT 25
Trang 61.4 Thực trạng dạy học và dạy học theo chủ đề ở Trường PT hiện nay 29
1.5 Định hướng đổi mới chương trình SGK phổ thông sau năm 2015 32
1.6 Tiểu kết chương 1 35
Chương 2: THIẾT KẾ MỘT SỐ CHỦ ĐỀ DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 THPT 36
2.1 Nguyên tắc thiết kế 36
2.2 Quy trình thiết kế 36
2.2.1 Định hướng chung trong việc thiết kế chủ đề 36
2.2.2 Quy trình thiết kế chủ đề 37
2.3 Phương pháp giảng dạy các chủ đề 40
2.4 Thiết kế chủ đề dạy học địa lí 10 THPT 44
2.5 Tiểu kết chương 2 84
Chương 3: THỰC NGHIỆM CÁC CHỦ ĐỀ DẠY HỌC ĐỊA LÍ 10 THPT 85
3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm 85
3.1.1 Mục đích 85
3.1.2 Nhiệm vụ 85
3.2 Đối tượng thực nghiệm 85
3.3 Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm 86
3.4 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 86
3.4.1 Về phương pháp dạy học 86
3.4.2 Về kĩ thuật dạy học 88
3.4.3 Về thiết bị dạy học và học liệu Thiết bị dạy học 89
3.4.4 Về kiểm tra, đánh giá 89
3.4.5 Hướng dẫn giáo viên dạy học các chủ đề 89
3.4.5.1 Hướng dẫn chung 89
3.4.5.2 Hướng dẫn cụ thể cho mỗi hoạt động học của học sinh 90
3.5 Tổ chức thực nghiệm 90
3.5.1 Trường thực nghiệm 90
Trang 73.5.2 Bài thực nghiệm 91
3.5.3 Các lớp tiến hành thực nghiệm 91
3.6 Đánh giá kết quả thực nghiệm 91
3.6.1 Về hoạt động của GV và HS trong giờ học 91
3.6.2 Về thái độ của GV và HS trong giờ học 92
3.6.3 Đánh giá kết quả học tập 92
3.7 Tiểu kết chương 3 93
PHẦN III-KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 95
TÀI LIỆU THAM KHẢO 98
Trang 8DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
CNTT&TT
Công nghệ thông tin Công nghệ thông tin và truyền thông
Trang 9DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bảng 1.1: Cấu trúc phần Địa lí tự nhiên lớp 10- ban cơ bản 25
Bảng 1.2: Cấu trúc phần Địa lí KT- XH lớp 10- ban cơ bản 25
Bảng 1.3: Tổng hợp kết quả điều tra sử dụng những phương pháp dạy học trong giờ dạy môn Địa Lí 30
Bảng 1.4: Khung chương trình sau năm 2015 (dự kiến) 33
Bảng 2.1: Mô tả về 4 mức độ yêu cầu 39
cần đạt của một số loại câu hỏi, bài tập thông thường 39
Bảng 2.3: Mô tả về 4 mức độ yêu cầu 48
cần đạt của một số loại câu hỏi, bài tập thông thường chủ đề 1 48
Bảng 2.4: Mô tả về 4 mức độ yêu cầu 54
cần đạt của một số loại câu hỏi, bài tập thông thường chủ đề 2 54
Bảng 2.5: Dân số của Ấn Độ thời kì 1995- 2000 57
Bảng 2.6: Mật độ dân số thế giới và các châu lục năm 2005 69
Bảng 2.7: Mô tả về 4 mức độ yêu cầu cần đạt của một số loại câu hỏi, bài tập thông thường chủ đề 3 71
Bảng 3.1: Tổng hợp kết quả của 4 lớp khối 10 93
Trang 10DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 1.1: Mô tả các nhóm năng lực 22
Hình1.2 : Mô tả các mức độ của năng lực 23
Hình 1.3: Sự luân phiên ngày đêm theo mùa 50
Hình 3.1: Biểu đồ thể hiện lượng điểm của các lớp thực nghiệm và đối chứng 93
Hình 3.2: Biểu đồ thể hiện tỉ lệ xếp loại học lực ở lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 93
Trang 11PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài Xuất phát từ xu thế đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) trên thế giới
Bước sang thế kỉ XXI, mỗi dân tộc càng nhận thức chính xác và cụ thể hơn vai trò, sức mạnh to lớn của giáo dục, đã khơi dạy và tạo tiềm năng vô tận trong mỗi con người Trong các tài liệu về khoa học giáo dục, các nhà nghiên cứu trên thế giới đều xác định rõ vai trò, vị trí của giáo dục đối với sự phát triển của xã hội loài người đặc biệt là đối với sự phát triển kinh tế- xã hội (KT- XH) của mỗi quốc gia Giáo dục – đào tạo(GDĐT) được coi là quốc sách hàng đầu Giáo dục được coi là chiếc chìa khóa cuối cùng mở cánh cửa, đưa xã hội loài người vào tương lai Giáo dục là lực lượng sản xuất trực tiếp Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho sự phát triển.Trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt ra những yêu cầu mới đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu mới cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực Một trong những định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học Định hướng quan trọng trong đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực cộng tác làm việc của người học Đó cũng là những xu hướng quốc tế trong cải cách PPDH ở nhà trường phổ thông
Định hướng đổi mới PPDH ở Việt Nam
Phát triển giáo dục, đặc biệt là việc đổi mới PPDH là nhu cầu không thể thiếu đối với các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam Việt Nam chính thức gia nhập WTO Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI Đảng Cộng sản Việt Nam đã nêu rõ “Ưu tiên hàng đầu cho việc nâng cao chất lượng dạy và học Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, nâng cao chất
Trang 12luợng đội ngũ giáo viên ” [7] Mục tiêu của giáo dục không chỉ còn là cung cấp kiến thức, rèn luyện trí nhớ cho học sinh(HS) mà phải là dạy cho HS cách học, cách tự đánh giá, học cách sống, biết độc lập suy nghĩ, biết tạo ra và làm chủ sự thay đổi, để“đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, có tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ, nghề nghiệp trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc
và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhận cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” (NQ số51/2001/QH10)
Đảng và Nhà nước xác định giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu và là nền tảng, động lực của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, là điều kiện để phát huy nguồn lực con người Những quan điểm và đường lối chỉ đạo của Nhà nước về đổi mới giáo dục được thể hiện trong nhiều văn bản, nghị quyết sau đây:
- CT30/1998/CT-TTg về chủ chương phân ban
- Nghị quyết 40/2000/QH10 về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông
- Chỉ thị 14/2001/CT- TTg về thực hiện nghị quyết 40
- Chiến lược phát triển giáo dục 2001- 2010
- Luật giáo dục sửa đổi năm 2005
- Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI Tại Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 Khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo xác định mục tiêu tổng quát của đổi mới là: “Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lý tốt; có cơ cấu và phương thức giáo dục hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng; chuẩn hóa, hiện đại hoá, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế hệ thống giáo dục và đào ta ̣o; giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và bản sắc dân tộc Phấn đấu đến năm 2030, nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu
Trang 13vực” Mục tiêu cụ thể cho từng cấp học khẳng định: “Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho HS Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời.” [7]
Trong dạy học hiện nay:
Bộ GD&ĐT đã chỉ đạo các trường thực hiện các hoạt động đổi mới PPDH, đổi mới sinh hoạt chuyên môn (tổ chức các chuyên đề) theo cụm chuyên môn, cụm trường; tổ chức hội thi giáo viên giỏi các cấp Cử đoàn cán bộ quản lý giáo viên tham gia tập huấn phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ thông theo Hướng dẫn số 791/HD-BGDĐT ngày 25/6/2013 của Bộ GD&ĐT Nhiều lớp tập huấn về đổi mới PPDH được tổ chức, phần lớn giáo viên đã được tiếp cận với các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực như dạy học dự án, dạy học giải quyết vấn đề , các kỹ thuật dạy học như động não, khăn trải bàn, bản đồ tư duy [2]
- Triển khai áp dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” theo hướng dẫn của
Bộ GDĐT tại Công văn số 3535/BGDĐT-GDTrH, ngày 27/5/2013 của Bộ Giáo dục và Đào tạo; tập huấn cho 100% giáo viên (GV) dạy môn Lịch sử, Địa
lí, Âm nhạc Trung học cơ sở và 100% GV dạy môn Lịch sử, Địa lí cấp Trung học phổ thông (THPT) về việc sử dụng di sản văn hóa trong dạy học môn Lịch
sử, Địa lí, Âm nhạc, theo Hướng dẫn số 73/HD-BGDĐT-BVHTTDL ngày 16/01/2013 của liên Bộ GDĐT, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Triển khai sâu rộng Cuộc thi dạy học các chủ đề tích hợp dành cho giáo viên
- Tập huấn cho 100% GV THPT và Trung học cơ sở về đổi mới hình thức
và phương pháp tổ chức thi, kiểm tra, đánh giá như: Hướng dẫn áp dụng ma trận đề thi theo Công văn số 8773/BGDĐT – GDTrH ngày 30/12/2010 về việc Hướng dẫn biên soạn đề kiểm tra, vừa chú ý đến tính bao quát nội dung dạy
Trang 14học, vừa quan tâm kiểm tra trình độ tư duy Chỉ đạo công tác ra đề thi các bài kiểm tra định kì từ 1 tiết trở lên các môn khoa học xã hội được chỉ đạo theo hướng “mở”, gắn với thực tế cuộc sống, phát huy suy nghĩ độc lập của học sinh, hạn chế yêu cầu học thuộc máy móc Tổ chức Cuộc thi vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết các tình huống thực tiễn dành cho học sinh trung học Cuộc thi nghiên cứu khoa học công nghệ dành cho học sinh trung học nhằm khuyến khích học sinh trung học nghiên cứu, sáng tạo khoa học, công nghệ, kĩ thuật và vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết những vấn đề thực tiễn cuộc sống; góp phần thúc đẩy đổi mới hình thức tổ chức và phương pháp dạy học; đổi mới hình thức và phương pháp đánh giá kết quả học tập; phát triển năng lực học sinh.[2]
Ở các trường phổ thông đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm HS vận dụng được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, phải thực hiện chuyển từ PPDH theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên - học sinh theo hướng cộng tác
có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập tích hợp liên môn nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp
Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành
và phát triển năng lực tự học: sử dụng sách giáo khoa (SGK), nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin , trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy Có thể chọn lựa một cách linh hoạt các phương pháp chung và phương pháp đặc thù của môn học để thực hiện Tuy nhiên dù sử
Trang 15dụng bất kỳ phương pháp nào cũng phải đảm bảo được nguyên tắc “Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên” Sách giáo khoa Địa lý được biên soạn theo mô hình mới nhằm tăng cường hoạt động học chủ động, tích cực, tự học cho học sinh với cấu trúc 3 hoạt động:
Cơ bản (tạo hứng thú, trải nghiệm, phân tích - sáng tạo - rút ra bài học); thực hành (kết hợp lý thuyết và thực hành); ứng dụng (áp dụng kiến thức, kỹ năng
vào tình huống thực tiễn) Với mô hình này, chắc chắn phải thường xuyên đưa
học sinh vào các tình huống thực tiễn để từ đó có được kiến thức, kỹ năng cần đạt; đồng thời, sách phải tạo cơ hội để học sinh vận dụng chúng ngay sau mỗi bài Mô hình SGK mới này có thể đảm bảo góp phần thực hiện mục tiêu phát
triển năng lực ở học sinh của môn Địa lý
Từ những lí do trên tác giả chọn đề tài nghiên cứu “ Thiết kế một số chủ
đề dạy học địa lí lớp 10 THPT theo định hướng phát triển năng lực học sinh”
2 Lịch sử nghiên cứu đề tài
2.1 Trên thế giới
Thay đổi PPDH và dạy học theo chủ đề là một trong những xu thế dạy học hiện đại hiện nay ở nhiều nước trên thế giới Thực tiễn ở nhiều nước đã chứng tỏ rằng, việc dạy học theo chủ đề sẽ giúp phát triển những năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp và làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn đối với HS so với việc các môn học, các mặt giáo dục được thực hiện riêng rẽ Dạy học theo chủ đề là một trong những quan điểm giáo dục nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp đào tạo những người có đầy đủ phẩm chất và năng lực
để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại Nhiều nước trong khu vực Châu Á và trên thế giới đã thực hiện PPDH mới này và bước đầu đã đem lại hiệu quả nhất định
Ngay từ thời cổ đại tư tưởng PPDH đã được nhà triết học phương Tây – Xocorats ( 469- 399 trước công nguyên) đề xuất áp dụng phương pháp đàm thoại trong dạy học sau đó là Khổng tử (551- 479 trước công nguyên)- nhà triết