Luận văn thạc sĩ lịch sử tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử việt nam ở trường trung học phổ thông thành phố cẩm phả tỉnh quảng ninh

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http //lrc tnu edu vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRỊNH THỊ DUNG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRỊNH THỊ DUNG

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ CẨM PHẢ TỈNH QUẢNG NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

THÁI NGUYÊN - 2019

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRỊNH THỊ DUNG

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ CẨM PHẢ TỈNH QUẢNG NINH

Ngành: Lịch sử Việt Nam

Mã số: 8229013

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học: TS LÊ THỊ THU HƯƠNG

THÁI NGUYÊN - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Đề tài “Tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh

trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT thành phố Cẩm Phả tỉnh Quảng Ninh” là công trình nghiên cứu của riêng tôi Kết quả trong đề tài này

là trung thực, không sao chép từ bất kỳ công trình nào khác mà không trích dẫn Đề tài này chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào

Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về lời cam đoan này của mình

Thái Nguyên, tháng 11 năm 2019

Tác giả luận văn

Trịnh Thị Dung

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, cho phép tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới: TS Lê Thị Thu Hương, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và làm đề tài này

Tôi xin chân thành cảm ơn tới các thầy cô giáo khoa Lịch sử, trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô giáo cùng các em

HS trường THPT Lương Thế Vinh, thành phố Cẩm Phả tỉnh Quảng Ninh đã tạo điều kiện cho tôi có thể hoàn thành tốt buổi TN sư phạm như kế hoạch đã đặt ra

Lời cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đối với những người thân trong gia đình đã luôn động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi trong quá trình tôi học tập và nghiên cứu

Tuy nhiên, do năng lực nghiên cứu có hạn, chắc chắn đề tài không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được sự góp ý của thầy cô và các bạn bè đồng nghiệp để đề tài hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 11 năm 2019

Tác giả luận văn

Trịnh Thị Dung

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN iv

DANH MỤC CÁC BẢNG v

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài 9

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 9

6 Giả thuyết khoa học 10

7 Ý nghĩa của đề tài 10

8 Đóng góp của đề tài 10

9 Cấu trúc của đề tài 11

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG THPT 12

1.1 Cơ sở lí luận 12

1.1.1 Một số khái niệm liên quan đề tài 12

1.1.2 Cơ sở xuất phát của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử 15

1.1.3 Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử ở trường THPT 18

1.1.4 Các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong nhà trường THPT 20

1.1.5 Vai trò, ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT 25

1.2 Cơ sở thực tiễn 27

1.2.1 Địa điểm, thời gian, đối tượng khảo sát 27

1.2.2 Kế hoạch và nội dung tiến hành điều tra, khảo sát 28

1.2.3 Kết quả điều tra, khảo sát 28

1.2.4 Nhận xét chung về thực trạng DHLS Việt Nam ở các trường THPT thành phố Cẩm Phả tỉnh Quảng Ninh 32

Tiểu kết chương 1 35

Chương 2 CÁC BIỆN PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG THPT THÀNH PHỐ CẨM PHẢ TỈNH QUẢNG NINH 36

2.1 Mục tiêu, nội dung cơ bản củalịch sử Việt Nam ở trường THPT 36

2.1.1 Mục tiêu 36

2.1.2 Nội dung cơ bản của lịch sử Việt Nam ở trường THPT 37

2.2 Những yêu cầu khi tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử Việt Nam ở THPT thành phố Cẩm Phả tỉnh Quảng Ninh 41

2.2.1 Phải đảm bảo đạt được mục tiêu bài học 41

2.2.2 Phải đảm bảo tính vừa sức 41

2.2.3 Nội dung trải nghiệm phong phú, đa dạng 42

2.2.4 Phải phát huy được tính tích cực, độc lập của HS 42

2.2.5 Phải sử dụng nhiều hình thức đánh giá 43

2.3 Quy trình thực hiện hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử Việt Nam 43

2.4 Một số biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử Việt Nam trường THPT thành phố Cẩm Phả tỉnh Quảng Ninh 45

2.4.1 Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua hình thức đóng vai 45

2.4.2 Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua hình thức tham quan học tập 49

2.4.3 Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua các cuộc thi tìm hiểu về lịch sử - văn hóa 55

2.4.4 Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua công tác công ích xã hội 68

2.5 Thực nghiệm sư phạm 71

2.5.1 Mục đích thực nghiệm 71

2.5.2 Đối tượng - địa bàn thực nghiệm 71

2.5.3 Nội dung và cách thức tiến hành thực nghiệm 72

Tiểu kết chương 2 76

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 77

1 Kết luận 77

2 Kiến nghị 77

DANH MỤC BÀI BÁO CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN 79

TÀI LIỆU THAM KHẢO 80 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Đối tượng, địa bàn điều tra khảo sát 28

Bảng 2.1 Kế hoạch buổi tham quan di tích Văn Miếu Quốc Tử Giám 53

Bảng 2.2 Kế hoạch dẫn chương trình cuộc thi tìm hiểu lịch sử 59

Bảng 2.3 Giải mã các ô chữ lịch sử 62

Bảng 2.4 Kết quả phiếu thăm dò trắc nghiệm kiến thức về Hồ Chí Minh 73

Bảng 2.5 Quan niệm của GV về cuộc thi tìm hiểu lịch sử 74

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong bất kì giai đoạn lịch sử nào thì nhân tố tạo nên sự thành công cho

các quốc gia đều nằm ở giáo dục Đúng như nhận định: “Giáo dục là vũ khí

mạnh nhất mà người ta có thể sử dụng để thay đổi cả thế giới” của nguyên

Tổng thống nước Nam Phi - Nenxơ Manđêla Thật vậy, giáo dục ở trường THPT nói chung có một vị trí, nhiệm vụ và vai trò quan trọng trong việc đào tạo thế hệ HS tương lai của đất nước

Ở Việt Nam, đổi mới giáo dục hiện nay đang được quán triệt qua nhiều chủ trương, đường lối chính sách của Đảng, nghị quyết của Nhà nước như: Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đáp ứng yêu cầu CNH - HĐH trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế Nghị quyết đã xác định tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học theo hướng phát huy sự chủ động, sáng tạo, tự lập và khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng của HS vào thực tế; khắc phục cách dạy học truyền thống “một chiều”, ghi nhớ dập khuôn GV hướng dẫn, khuyến khích HS tự học, tự tìm tòi, khám phá và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực của bản thân Đổi mới phương pháp bằng việc kết hợp học trên lớp với các hình thức học tập xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học, câu lạc bộ, các cuộc thi… Bên cạnh đó còn có các nghị quyết số 88/2014/QH13 ngày 28/11/2014 của Quốc hội về đổi mới chương trình, SGK giáo dục phổ thông; Ngày 27/3/2015 tại Hà Nội, Chính phủ nước ta đã thông qua Quyết định

số 404/QĐ-TTg về phê duyệt đề án đổi mới chương trình, SGK phổ thông

Lịch sử là những gì đã xảy ra trong quá khứ và không lặp lại Vì vậy việc nhận thức lịch sử nói chung và việc DHLS ở trường THPT nói riêng, không phải là kể chuyện quá khứ mà học lịch sử để hiểu biết về quá khứ, hiểu được truyền thống dân tộc, tự hào về những thành tựu dựng nước và giữ nước của tổ tiên, xác định được nhiệm vụ trong hiện tại và tương lai Tuy nhiên nếu chỉ dựa

vào những kiến thức cơ bản ở bài học cụ thể trong SGK thì khó có thể tạo biểu tượng lịch sử chân thực để thu hút HS đi sâu tìm hiểu, khám phá quá khứ của dân tộc, của thế giới Ngày nay, GV không chỉ “dạy đúng” mà còn cần phải

“dạy hay” Giáo dục THPT nước ta đang từng bước “chuyển mình” từ dạy học tiếp cận chủ yếu nội dung kiến thức sang tiếp cận năng lực của người học, từ chỗ quan tâm đến HS học được cái gì đến việc HS làm được cái gì ngoài lớp Thông qua phương pháp tiếp cận mới đó mà HS phát huy tính tích cực, chủ động của bản thân, tạo điều kiện cho các em được tham gia vào các hoạt động thực tiễn

HĐTN là hình thức gắn “học đi đôi với hành”, gắn nhà trường vào xã hội, gắn các cơ sở giáo dục liên ngành với nhau với sự tham gia của nhiều nguồn lực, nhân lực Tổ chức trải nghiệm tạo điều kiện cho HS được khám phá, được nghiên cứu tìm tòi, qua đó hình thành các phẩm chất, năng lực và kĩ năng cho các em như làm việc nhóm, đánh giá các sự kiện, tự sưu tầm tài liệu… và còn nhiều các năng lực chung khác ngoài xã hội HĐTN là một bộ phận của quá trình giáo dục được tổ chức ngoài giờ học, có ý nghĩa tích cực đối với việc bồi dưỡng kiến thức, giáo dục và phát triển toàn diện của HS Các em được phát huy vai trò chủ thể, tính tích cực, chủ động, tự giác và sáng tạo của mình HS được chủ động tham gia vào quá trình hoạt động, được đề xuất, nêu ra ý kiến của bản thân và thậm chí các em còn được lựa chọn chủ đề trải nghiệm nếu GV thấy phù hợp mới mục tiêu chung của bài học Từ đó các em HS được hình thành và phát triển những giá trị sống và năng lực cần thiết Đưa HĐTN vào trong chương trình giáo dục của nhà trường góp phần khắc phục những hạn chế của PPDH truyền thống, đồng thời đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay

Chương trình giáo dục phổ thông mới coi HĐTN là hoạt động giáo dục bắt buộc giành cho HS từ cấp tiểu học đến THPT Tuy nhiên, nhiều GV tại các trường THPT chưa thực sự hiểu rõ về lý luận cũng như cách thiết kế, tổ chức HĐTN cho HS trong và ngoài giờ lên lớp để việc DHLS trở nên hấp dẫn và dễ

dàng hơn Vấn đề này vẫn cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển thêm cả về lý luận và thực tiễn

Qua nghiên cứu thực tiễn, chúng tôi nhận thấy HĐTN cho HS ở các trường THPT thành phố Cẩm Phả tỉnh Quảng Ninh, GV cũng đã thực hiện nhưng hiệu quả chưa cao Có lẽ vì một bộ phận không nhỏ HS không hứng thú với môn Lịch sử, các em học lịch sử chỉ để thi THPT quốc gia vì đó là điều kiện bắt buộc để tốt nghiệp GV ở đây phần lớn đều nhiệt huyết, yêu nghề, chịu khó tìm tòi nhưng vì còn hạn chế trong khâu tổ chức nên HĐTN chưa được tổ chức thường xuyên Việc tìm ra các biện pháp tổ chức HĐTN trong DHLS ở trường THPT thành phố Cẩm Phả tỉnh Quảng Ninh được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao chất lượng DHLS Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi

lựa chọn vấn đề “Tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong dạy học

lịch sử Việt Nam ở trường THPT thành phố Cẩm Phả tỉnh Quảng Ninh” làm

đề tài nghiên cứu luận văn của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Đầu tiên phải kể đến lý thuyết hoạt động nghiên cứu về bản chất quá

trình hình thành con người Đó là tâm lý con người hình thành thông qua hoạt động của họ, nhờ sự hoạt động của chính bản thân con người trong xã hội mà nhân cách mới được hình thành và phát triển Hoạt động là cách thức mà con người đang tồn tại Lý thuyết này chính là cơ sở lý luận cho tổ chức các hoạt động giáo dục con người ở trong nhà trường Người HS phải tự hoạt động thì mới chuyển hóa kiến thức, kinh nghiệm ngoài thực tiễn thành tri thức, kĩ năng vốn có của bản thân [33]

Lý thuyết tương tác xã hội được hiểu là môi trường hình thành lên tâm lý

mỗi cá nhân trong đó con người là những chủ thể tác động với những người xung quanh mình, từ đó sẽ hình thành lên tâm lý người Vận dụng nguyên tắc

này trong giáo dục, tác giả Vưgôtxki đã đưa ra nhận định: “Trong giáo dục,

trong một lớp học, cần coi trọng sự khám phá có trợ giúp (assited discovery) hơn

là sự tự khám phá Ông cho rằng sự khuyến khích bằng ngôn ngữ của GV và sự cộng tác của các bạn cùng tuổi trong học tập là rất quan trọng” Điều này có

nghĩa là để hình thành năng lực cho HS có hiệu quả cao, không chỉ coi trọng sự chỉ dẫn, hướng dẫn của GV mà phải coi trọng hoạt động cùng nhau, coi trọng sự hợp tác, làm việc cùng nhau giữa những người học (dẫn theo [21; tr.13])

Lý thuyết Học từ trải nghiệm của David A Kolb, tác giả chỉ ra rằng “Học

từ trải nghiệm là quá trình học theo đó kiến thức, năng lực được tạo ra thông qua việc chuyển hóa kinh nghiệm Học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm nhưng khác ở chỗ là nó gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân”

[31; tr.15] Mục tiêu của hoạt động dạy học là hình thành lên hệ thống kiến thức, tư duy hành động và năng lực cá nhân, còn mục tiêu của hoạt động giáo dục là phát triển ra phẩm chất, các kĩ năng sống, tình cảm đạo đức Người dạy muốn nâng cao hiểu biết về kiến thức, thì phải tác động vào nhận thức của người học, nhưng muốn hình thành ra các phẩm chất, năng lực thì phải để người học được HĐTN Trải nghiệm sẽ làm người học tự học, tự rút ra kinh nghiệm cho bản thân, nhưng dưới sự định hướng của người dạy

Nhiều nước trên thế giới đã đưa HĐTN vào chương trình giáo dục từ lâu

và đã đạt hiệu quả cao trong DHLS Tại Hàn Quốc trong chương trình HĐTN,

Bộ khoa học - kĩ thuật và Giáo dục Hàn Quốc khẳng định HĐTN là chương trình đổi mới đã và đang được thực hiện HĐTN là những hoạt động thực tiễn,

nó nằm ngoài hệ thống các môn học văn hóa trong nhà trường HĐTN mang tính thực tiễn cao, gắn bó với đời sống, có tính tổng hợp nhiều trong lĩnh vực giáo dục, nó có quan hệ tương tác bổ trợ cho các môn học trong nhà trường [6]

Trong cuốn “Chương trình giáo dục phổ thông Singapore”, Hội đồng

nghệ thuật quốc gia tài trợ chương trình cho HS các trường THPT học về giáo dục nghệ thuật để khuyến khích HS tham gia vào các nhóm nghệ thuật, từ đó các em đúc kết ra được các kinh nghiệm trong sáng tạo nghệ thuật… [7]

Trong cuốn “Chương trình giáo dục phổ thông Anh Quốc”, đã tạo ra môi

trường với những tình huống, hoàn cảnh khác nhau để người học áp dụng các kiến thức học được vào giải quyết các tình huống Qua đó mỗi người học có cơ hội được nghĩ, được làm, được sáng tạo theo các cách thức khác nhau… [8]

Như vậy, các nhà giáo dục, nhà tâm lý học nước ngoài đã nhận thấy rõ vai trò đặc biệt của HĐTN trong việc hình thành và phát triển năng lực HS Đây chính là nội dung các GV đang vận dụng trong DHLS ở Việt Nam nhằm tiếp cận với nền giáo dục thế giới

2.2 Các công trình nghiên cứu trong nước

Nhằm đáp ứng phù hợp với xu thế giáo dục của thế giới, Nghị quyết Hội

nghị trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo

có đề cập đến vấn đề tổ chức HĐTN cho HS như là một PPDH tích cực trong quá trình dạy học HĐTN được thiết kế theo hướng tích hợp các môn học liên ngành thành các chủ đề, chuyên đề mở HS có nhiều cơ hội được trải nghiệm trong thời gian, không gian mở với những quy mô khác nhau để giúp các em được bộc lộ sự độc lập, sáng tạo của mình [19]

Trong Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể mới nhất ngày

26/12/2018, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ rõ HĐTN là hoạt động

giáo dục bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 12 chứ không còn là hoạt động được thực hiện thường xuyên như ở dự thảo cũ Dự thảo nêu rõ: Nội dung cơ bản của chương trình HĐTN được triển khai qua 4 nhóm hoạt động chính: Hoạt động phát triển cá nhân; Hoạt động lao động; Hoạt động xã hội và phục vụ cộng đồng; Hoạt động hướng nghiệp Như vậy HĐTN xoay quanh các mối quan hệ giữa cá nhân HS với bản thân; giữa HS với người khác, cộng đồng và xã hội; giữa HS với môi trường xung quanh; giữa HS với nghề nghiệp [11]

Ở Việt Nam, tác giả Phạm Minh Hạc là nhà nghiên cứu đầu tiên phát triển ứng dụng Lý thuyết Hoạt động vào nhà trường Trong công trình

“Phương pháp tiếp cận hoạt động - nhân cách và lý luận chung về PPDH”,