Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục xây dựng hệ thống bài tập biểu đồ địa lí lớp 12 trung học phổ thông

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM –––––––––––––––––––– ĐOÀN THỊ PHƯƠNG HƯỜNG XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP BIỂU ĐỒ ĐỊA LÍ LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Thái Nguyên[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––––

ĐOÀN THỊ PHƯƠNG HƯỜNG

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP BIỂU ĐỒ ĐỊA LÍ LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thái Nguyên- Năm 2017

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––––

ĐOÀN THỊ PHƯƠNG HƯỜNG

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP BIỂU ĐỒ ĐỊA LÍ LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Địa lí

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS Nguyễn Phương Liên

Thái Nguyên- Năm 2017

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài “ Xây dựng hệ thống bài tập biểu đồ địa lí lớp 12 THPT” là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác

Thái Nguyên, ngày 10 tháng 4 năm 2017

Tác giả luận văn

Đoàn Thị Phương Hường

ii

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu, khảo sát và triển khai đề tài: “ Xây dựng

hệ thống bài tập biểu đồ địa lí lớp 12 THPT” tác giả đã nhận được sự động viên,

khuyến khích và giúp đỡ nhiệt tình của các cấp lãnh đạo, của các thầy giáo, cô giáo, anh chị em, bạn bè đồng nghiệp và gia đình

Với tình cảm chân thành, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới:

- Các thầy giáo, cô giáo, Khoa Địa lí, các thầy giáo, cô giáo, cán bộ và chuyên viên các phòng chức năng của Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã trực tiếp giảng dạy, quan tâm tạo điều kiện giúp đỡ trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

- Ban giám hiệu, giáo viên các trường THPT Nguyễn Huệ (Đại Từ - Thái Nguyên); Trường THPT Lương Ngọc Quyến(TP Thái Nguyên); Trường THPT Quang Trung (Ninh Giang – Hải Dương); Trường THPT Cẩm Giàng(Cẩm Giàng – Hải Dương) đã tạo điều kiện và giúp đỡ tận tình cho tôi qua việc khảo sát và thực hiện thực nghiệm trong quá trình thực hiện đề tài

- Đặc biệt em xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Phương Liên; PGS.TS Trần Đức Tuấn những người thầy trực tiếp, tận tình hướng dẫn, giúp

đỡ, góp ý để em hoàn thành luận văn này

Mặc dù cố gắng rất nhiều trong việc nghiên cứu, song do thời gian và kinh nghiệm thực tiễn của bản thân còn hạn chế, đề tài không tránh khỏi những khiếm khuyết

Tác giả rất mong nhận được sự góp ý của các thầy (cô), các bạn đồng nghiệp và những người quan tâm đến đề tài này để luận văn được hoàn chỉnh hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2017

Tác giả luận văn

Đoàn Thị Phương Hường

iii

MỤC LỤC

Trang Trang bìa phụ

Lời cam đoan……….………… i

Lời cảm ơn……….……… ii

Mục lục……….……… iii

Danh mục chữ viết tắt……… iv

Danh mục bảng……… v

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục tiêu nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Quan điểm và Phương pháp nghiên cứu 5

6 Điểm mới của đề tài 6

7 Cấu trúc Đề tài 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP BIỂU ĐỒ ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT 7

1.1 Các khái niệm cơ bản 7

1.1.1 Phương pháp dạy học 7

1.1.2 Phương pháp dạy học tích cực 7

1.1.3 Năng lực 7

1.1.4 Kĩ năng 8

1.1.5 Bài tập địa lí 9

1.1.6 Biểu đồ địa lí 9

1.1.7 Trắc nghiệm khách quan (TNKQ) 9

1.2 Các dạng bài tập về biểu đồ và SLTK trong SGK địa lí 12 THPT 10

1.3 Đặc điểm chương trình sách giáo khoa THPT 11

iv

1.4 Thực trạng dạy học Địa lí ở trường THPT 11

1.5 Đặc điểm tâm-sinh lí và trình độ nhận thức của học sinh THPT 12

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 14

Chương 2 XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP BIỂU ĐỒ ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT 15

2.1 Vai trò, vị trí của SLTK và các dạng BTBĐ trong dạy học địa lí lớp 12 THPT 15

2.1.1 Vai trò của SLTK và các dạng BTBĐ 15

2.1.2.Vị trí của SLTK và BTBĐ trong SGK địa lí 12 THPT 16

2.2 Cập nhật các số liệu mới phục vụ dạy học địa lí 12 THPT 19

2.3 Xây dựng một số bài tập sử dụng SLTK và biểu đồ lớp 12 THPT 20

2.3.1 Các nguyên tắc xây dựng BTBĐ địa lí 12 21

2.3.2 Hệ thống các bài tập 22

2.4 Sử dụng HTBTBĐ trong dạy học địa lí 12 THPT 38

2.4.1 Quy trình thực hiện một BTBĐ 38

2.4.2 Những kĩ năng cơ bản khi thực hiện các BTBĐ 44

2.4.3 Sử dụng BTBĐ trong các khâu của quá trình dạy học địa lí 12 THPT 55

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 56

Chương 3.THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 57

3.1 Mục đích thực nghiệm 57

3.2 Nguyên tắc thực nghiệm 57

3.3 Cách tổ chức thực nghiệm 57

3.3.1 Chọn trường 58

3.3.2 Chọn lớp 58

3.3.3 Chọn giáo viên 59

3.4 Tiến trình thực nghiệm 59

3.5 Thiết kế một số giáo án và dạy thực nghiệm 60

3.5.1 Giáo án 1 60

3.5.2 Giáo án 2 70

3.5.3 Giáo án 3 77

v

3.6 Kết quả 84

3.6.1 Kết quả cụ thể 84

3.6.2 Đánh giá kết quả TN 87

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 88

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 89

1 Kết quả nghiên cứu của đề tài 89

2.Những tồn tại 89

3.Kiến nghị 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

PHỤ LỤC

vi

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

BTBĐ Bài tập biểu đồ

HTBTBĐ Hệ thống bài tập biểu đồ

KTXH Kinh tế xã hội

PPDH Phương pháp dạy học PPDHTC Phương pháp dạy học tích cực SGK Sách giáo khoa

SLTK Số liệu thống kê TNKQ Trắc nghiệm khách quan THPT Trung học phổ thông

iv

i

1

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU

Bảng 2.1 Thống kê số lượng SLTK và các BTBĐ trong SGK địa lí 12 THPT 16 Bảng 2.2 Số liệu năm 2015, bổ sung phục vụ công tác giảng dạy và học tập bộ môn Địa

Lý lớp 12 THPT 19 Giá trị sản xuất ngành trồng trọt theo giá so sánh 1994 38 Bảng 3.1 Điểm kiểm tra các lớp ở trường THPT tiến hành thực nghiệm 84 Bảng 3.2 Cơ cấu điểm kiểm tra các lớp ở các trường THPT tiến hành thực nghiệm 85 Bảng 3.3 Tổng hợp điểm kiểm tra các lớp ở các trường THPT tiến hành thực nghiệm86 Hình 3.1 Biểu đồ cơ cấu điểm kiểm tra các lớp ở các trường THPT tiến hành thực nghiệm 86

v

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Theo mục tiêu của Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là:

“Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội

hoá, dân chủ hoá và hội nhập quốc tế" và “Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện

và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân” Công cuộc đổi mới hiện

nay đòi hỏi giáo dục phổ thông phải đào tạo những con người toàn diện, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác, sáng tạo của HS phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động vào tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS” (Trích: Luật giáo dục, điều 24.2)

Trong định hướng đổi mới toàn diện giáo dục hiện nay không chỉ đổi mới chương trình SGK, phương tiện phục vụ, mục tiêu giảng dạy mà còn là sự đổi mới trong kiểm tra đánh giá

Kiểm tra đánh giá là công cụ quan trọng xác định NL nhận thức của HS, điều chỉnh quá trình, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo con người theo mục tiêu giáo dục Thông qua kiểm tra đánh giá tạo điều kiện cho GV nắm được sự phân hóa về trình độ học lực của HS trong lớp, từ đó có cơ sở thực tế để điều chỉnh và hoàn thiện quá trình dạy học Kiểm tra đánh giá giúp HS biết được khả năng học tập của mình so với mục tiêu đề

ra và với yêu cầu của chương trình, từ đó điều chỉnh hoạt động của mình, phát triển kỹ năng tự đánh giá Kiểm tra đánh giá giúp cho phụ huynh HS và cộng đồng biết được kết quả dạy học Kiểm tra đánh giá giúp cho cán bộ quản lý giáo dục nắm được các thông tin

về thực trạng dạy và học để có sự chỉ đạo kịp thời, đúng hướng

Địa lí học là môn khoa học mang tính tổng hợp, mục tiêu của môn học nhằm trang

bị cho HS các kiến thức tự nhiên dân cư và xã hội Trong giáo dục Địa lí ở trường THPT, bên cạnh việc trang bị cho HS các kiến thức lí thuyết thì việc hình thành cho HS các kĩ năng địa lí như: kỹ năng đọc Átt lát, kỹ năng vẽ biểu đồ… là rất quan trọng, bởi thông qua rèn luyện kỹ năng sẽ giúp HS hiểu biết kiến thức sâu sắc, chắc chắn, từ đó mới có thể vận dụng các kiến thức địa lí vào cuộc sống sau khi rời ghế nhà trường Đây là một trong những vấn đề quan trọng trong đổi mới nội dung và PPDH địa lí

2

Theo số liệu thống kê của Bộ giáo dục trong các kỳ thi THPT Quốc gia vừa qua số lượng thí sinh đăng ký thi môn Địa lí cao nhất trong số các môn tự chọn, điều đó cho chúng ta thấy môn Địa lí luôn được phụ huynh HS quan tâm và các em yêu thích Đồng thời trong cấu trúc của đề thi môn Địa lí, phần bài tập vẽ biểu đồ chiếm 30 - 35% tổng số điểm Tuy nhiên khi trực tiếp tham gia chấm thi THPT Quốc gia 2015, 2016 tác giả thấy

ít HS đạt điểm tối đa trong câu bài tập vẽ biểu đồ, thậm chí còn nhiều HS không làm được Trực tiếp giảng dạy môn Địa lí 12 – THPT tác giả nhận thấy kỹ năng vẽ biểu đồ của HS mới chỉ dừng ở mức độ biết vẽ biểu đồ chứ chưa đạt đến tiêu chí: Đúng - đẹp - chính xác, một số HS còn mơ hồ giữa các dạng bài tập vẽ biểu đồ

Tháng 8 năm 2016, Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố dự thảo phương án thi THPT

và xét tuyển Đại học, cao đẳng năm 2017 với nhiều đổi mới, trong đó môn Địa lí nằm trong tổ hợp các môn khoa học xã hội với hình thức thi TNKQ Môn học được nhiều thầy trò và phụ huynh quan tâm lựa chọn Có thể đây là một vấn đề rất mới cho kỳ thi THPT Quốc gia năm nay

Từ thực tiễn trên cho thấy việc hướng dẫn HS rèn luyên kỹ năng biểu đồ, làm BTBĐ theo hình thức TNKQ là rất cần thiết

Để phục vụ cho công việc dạy học Địa lí ở trường phổ thông, tác giả luận văn cũng đã sưu tầm nhiều cuốn sách bài tập của các tác giả khác nhau Tác giả luận văn nhận thấy các sách này đều biên soạn, tuyển chọn một cách khái quát tổng hợp các dạng câu hỏi bài tập tự luận, trắc nghiêm, kỹ năng Atlat, kỹ năng biểu đồ theo trình tự SGK mà chưa có cuốn nào xây dựng tuyển chọn một chuyên đề sâu về bài tập kỹ năng vẽ biểu đồ với đầy đủ các dạng biểu đồ địa lí

Việc tuyển chọn và đề xuất một hệ thống BTBĐ Địa lí 12 và sử dụng có hiệu quả vào giảng dạy là việc làm hết sức cần thiết để hỗ trợ trình dạy học - ôn tập môn Địa lí cho kì thi THPT Quốc gia theo xu hướng đổi mới giáo dục và nâng cao hiệu quả

giáo dục hiện nay Xuất phát từ những lí do trên, tác giả lựa chọn đề tài “Xây dựng hệ

thống bài tập biểu đồ Địa lí 12 THPT”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Trên thế giới, đã có nhiều tác giả biên soạn các cuốn sách về vấn đề rèn luyện kĩ năng địa lí cho HS và phương pháp dạy các bài thực hành dùng cho GV và HS ở các cấp học như N.N Baranxki, W.D- Walter Jabn, I.F Kharlamôp, L.V Panshenhicova…

3

Đặc biệt trong cuốn “Giáo dục học” NXB Giáo dục năm 1973 của T.A.Ilina đã đề cập đến nhiều kỹ năng thực hành của HS như: kỹ năng làm việc với SGK, kỹ năng làm việc ở phòng thí nghiệm, thực nghiệm, kỹ năng luyện tập ôn tập…Trong đó, tác giả đã nêu một cách khái quát các kỹ năng làm việc của HS và nhấn mạnh các kỹ năng thực hành của HS là PPHTTC giúp các em nắm vững bài, hiểu sâu bài và phát huy được tính độc lập sáng tạo của mình

Trong cuốn “Giáo dục học” của N.V SaVin (NXB GD năm 1978) đã nhấn mạnh mục đích của công tác thực hành, rèn luyện kỹ năng là để đảm bảo việc củng cố và cụ thể hóa các tri thức mà HS đã thu nhận được, thực hiện đầy đủ hơn mối quan hệ giữa lý luận

và thực tiễn Thông qua việc quan sát HS thực hành, Ông nhận thấy trong quá trình thực hiện công việc nhất là những công việc mang tính tổng hợp dễ làm nảy sinh ở các em những nhu cầu ấp dụng độc lập các tri thức Nó cũng có thể là các tri thức mà HS đã tiếp nhận để đưa ra sử dụng trong những tình huống quen thuộc hoặc cũng có thể là những sáng tạo mới, nhờ đó mà khả năng sáng tạo của các em tiếp tục phát triển Cũng theo tác giả việc mở rộng khối lượng các công việc thực hành, rèn luyện kỹ năng trong học tập đã thúc đẩy lý luận dạy học tìm kiếm các điều kiện để nâng cao hiệu quả của chính các biện pháp này Như vậy N.V SaVin đã khẳng định rõ mục đích, ý nghĩa của hoạt động thực hành rèn luyện kỹ năng trong học tập, xong ông chưa đi sâu vào các vấn đề khác của hoạt động thực hành, phân loại các dạng thực hành, hoặc làm thế nào để rèn luyện các kỹ năng thực hành cho HS

2.2.Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Từ nhiều năm nay, ở nước ta đã có nhiều tác giả biên soạn sách thực hành, các tài liệu về rèn luyện kĩ năng địa lí phục vụ cho việc dạy và học địa Tiêu biểu có: Nguyễn

Hoàng Oanh, Tuyển chọn 110 câu hỏi tự luận và 45 bài tập kỹ năng Địa Lí 12, NXB Đại

học Quốc Gia, trong cuốn sách này các tác giả tập hợp được khá nhiều các câu hỏi tự luận và bài tập kỹ năng bám sát với nội dung SGK Địa lí 12 song do các câu hỏi bao gồm

cả lý thuyết và bài tập kỹ năng nên độ chuyên sâu của bài tập rèn kỹ năng vẽ biểu đồ chưa cao Giá thành của cuốn sách khá cao, không phải HS nào cũng có điều kiện mua

được, nhất là các em HS miền núi; Tác giả Đỗ Ngọc Tiến và Phí Công Việt, có Tuyển

chọn những bài ôn luyện thực hành kỹ năng môn Địa Lí, NxB Giáo dục, năm 2004, ở tài

liệu này các tác giả đã tuyển chọn được một số dạng bài tập thực hành kĩ năng địa lí như

vẽ biểu đồ và vẽ lược đồ Việt Nam nhưng các câu hỏi bài tập với số liệu đã quá cũ, các

4

dạng bài tập đa dạng nên ít tập trung vào các dạng bài tập phù hợp với yêu cầu của kì thi THPT Quốc gia hiện nay

Nghiên cứu các sách thực hành của các tác giả đã công bố, nghiên cứu tính phổ biến của các sách đối với người sử dụng và tính khả thi của phương pháp dạy học mới, có thể nêu lên một số nhận định sau: Những tác phẩm trên đều đề cập đến hệ thống các bài thực hành địa lí ở trường phổ thông Riêng lớp 12, các tác giả đã biên tập các dạng bài thực hành của 42 bài học trong SGK Địa lí 12 Nhưng do cách tiếp cận khác nhau nên các sách biên soạn trên đây đều không thống nhất về quy mô và nội dung vấn đề thực hành, những kĩ năng địa lí cần đạt được khi thực hành Mặt khác, các bài tập rèn luyện kỹ năng

vẽ biểu đồ với nhiều SLTK trong SGK hay các tài liệu trên chỉ có giá trị cao trong thời điểm nhất định bởi tính cập nhật còn hạn chế

Kế thừa sự đa dạng của các tài liệu trên và để đáp ứng tốt hơn cho kì thi THPT

Quốc gia trong những năm tới, tác giả lựa chọn Xây dựng hệ thống bài tập biểu đồ

Địa lí 12 THPT làm đề tài nghiên cứu với hướng khai thác cụ thể hơn, cập nhật hơn

về số liệu, nhất là BTBĐ dạng TNKQ

3 Mục tiêu nghiên cứu

Trên cở sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn về việc xây dựng hệ thống BTBĐ Địa lí 12, tác giả xây dựng một hệ thống BTBĐ Địa lí 12 theo hai hình thức tự luận và TNKQ Sử dụng có hiệu quả vào giảng dạy, hỗ trợ ôn tập môn Địa lí cho kì thi THPT Quốc gia theo xu hướng đổi mới giáo dục hiện nay

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiê ̣n mu ̣c tiêu đề ra, đề tài tâ ̣p trung vào các nhiê ̣m vu ̣ sau:

- Tổng quan cơ sở lý luận về hệ thống các câu hỏi, BTBĐ địa lí

- Thu thập các tài liệu về BTBĐ, SLTK về địa lí KTXH trong nước Trên cơ sở đó biên soạn, xây dựng tập tài liệu với một hệ thống câu hỏi BTBĐ địa lí lớp 12 THPT theo hình thức TNKQ để ứng dụng vào thực tiễn giảng dạy ôn thi THPT Quốc Gia môn Địa lí nhằm đặt hiệu quả cao

- Nghiên cứu chương trình SGK hiện hành, nghiên cứu chương trình giáo dục phổ thông tổng thể sau 2015

- Điều tra, nghiên cứu thực tế giảng dạy phần bài tập vẽ biểu đồ địa lí lớp 12 THPT và các BTBĐ dạng TNKQ ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, Hải Dương

- Nghiên cứu tâm lý HS lớp 12 THPT