BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ VÂN LO ¢U HäC §¦êNG cña HäC SINH TRUNG HäC PHæ TH¤NG T¹I THµNH PHè Hå CHÝ MINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC HÀ NỘI 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ[.]
Trang 1Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
- -
NGUY ỄN THỊ VÂN
LO ¢U HäC §¦êNG cña HäC SINH TRUNG HäC PHæ TH¤NG
T¹I THµNH PHè Hå CHÝ MINH
HÀ N ỘI - 2019
Trang 2TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
- -
NGUY ỄN THỊ VÂN
LO ¢U HäC §¦êNG cña HäC SINH TRUNG HäC PHæ TH¤NG
T¹I THµNH PHè Hå CHÝ MINH
Chuyên ngành: Tâm lý học
Mã số: 9.31.04.01
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN CÔNG KHANH
HÀ N ỘI - 2019
Trang 3L ỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu khoa học này là kết quả
Tác gi ả luận án
Trang 4L ỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các thầy giáo, cô giáo trong khoa Tâm lý - Giáo dục, ban lãnh đạo trường ĐHSP Hà Nội, bộ phận đào tạo Sau đại
học, Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã giảng dạy, tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu
Xin chân thành cảm ơn BGH nhà trường, các thầy cô giáo và toàn thể các em
học sinh các trường THPT tại thành phố Hồ Chí Minh (trường THPT Trưng Vương, THPT Võ Thị Sáu, THPT Trường Chinh, THPT Nguyễn Hữu Cầu, THPT Hiệp Bình, THPT Gò Vấp đã tạo điều kiện thuận lợi giúp tôi trong suốt quá trình điều tra
và làm thực nghiệm để hoàn thành luận án
Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy tôi PGS.TS Nguyễn
Công Khanh - người đã hướng dẫn, chỉ bảo, dạy tôi tận tình và động viên tôi rất nhiều, mong tôi đủ kiến thức và nghị lực để hoàn thành luận án này Bằng sự kính
trọng của người học trò, tôi luôn chúc Thầy mạnh khỏe, công tác tốt và thành công hơn nữa để tiếp tục giúp cho các thế hệ sau tôi
Đồng thời, xin chân thành cảm ơn các gia đình học sinh trong nhóm thực nghiệm đã đồng hành cùng tôi suốt 3 tháng làm thực nghiệm, tôi đã nhận được sự giúp đỡ, tạo điều kiện từ phía gia đình và bản thân các em học sinh rất nhiều
Tôi xin chân thành c ảm ơn!
Tác giả
Trang 5M ỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
Chương 1: LÝ LUẬN TÂM LÝ HỌC VỀ LO ÂU HỌC ĐƯỜNG CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 6
1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 6
1.1.1 Những công trình nghiên cứu ở nước ngoài 6
1.1.2 Những công trình nghiên cứu ở Việt Nam 14
1.2 Các lý thuyết tiếp cận 18
1.2.1 Tiếp cận tâm lý học đường 18
1.2.2 Tiếp cận nhận thức- hành vi 19
1.2.3 Tiếp cận tâm lý học hoạt động 23
1.2.4 Tiếp cận phân tâm học 23
1.3 Lo âu 24
1.3.1 Khái niệm về lo âu 24
1.3.2 Đặc điểm, biểu hiện của lo âu 27
1.3.3 Phân loại và tiêu chí chẩn đoán lo âu 29
1.3.4 Các biện pháp hỗ trợ tâm lý làm giảm tình trạng lo âu 33
1.4 Lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông 40
1.4.1 Khái niệm lo âu học đường 40
1.4.2 Học sinh trung học phổ thông 42
1.4.3 Lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông 48
1.5 Những yếu tố ảnh hưởng đến lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông 51
1.5.1 Những yếu tố khách quan 51
1.5.2 Những yếu tố chủ quan 52
Tiểu kết chương 1 57
Chương 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 58
2.1 Vài nét chun g về địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 58
2.2 Tổ chức nghiên cứu 60
2.2.1 Nội dung nghiên cứu 60
2.2.2 Tiến trình nghiên cứu 61
2.3 Các phương pháp nghiên cứu 62
2.3.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu 62
2.3.2 Phương pháp trắc nghiệm tâm lý 63
2.3.3 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi 63
2.3.4 Phương pháp thảo luận nhóm 64
Trang 62.3.5 Phương pháp phỏng vấn sâu 64
2.3.6 Phương pháp chuyên gia 65
2.3.7 Phương pháp nghiên cứu trường hợp 65
2.3.8 Phương pháp thực nghiệm tác động 65
2.3.9 Phương pháp thống kê toán học 67
2.4 Công cụ nghiên cứu 67
2.4.1 Thang đo lo âu học đường 67
2.4.2 Phiếu hỏi 74
Tiểu kết chương 2 77
Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN LO ÂU HỌC ĐƯỜNG Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 78
3.1 Phân loại đánh giá tỉ lệ học sinh có biểu hiện lo âu học đường 78
3.2 So sánh mức độ lo âu học đường của học sinh theo các tiêu chí 79
3.3 Kết quả đánh giá của học sinh bằng thang đo lo âu học đường 82
3.4 Những biểu hiện bất thường của lo âu học đường ở học sinh trung học phổ thông 83
3.5 Các y ếu tổ ảnh hưởng đến lo âu học đường của học sinh THPT 89
3.6 Những hậu quả của lo âu học đường và những mong muốn của bản thân học sinh với người khác 93
3.6.1 Những hậu quả của lo âu học đường đối với bản thân học sinh 93
3.6.2 Những mong muốn của bản thân 94
3.7 Đề xuất một số biện pháp phòng ngừa và can thiệp tình trạng lo âu học đường của học sinh THPT 95
3.8 K ết quả thực nghiệm các biện pháp hỗ trợ tâm lý cho học sinh có bi ểu hiện lo âu học đường ở học sinh trung học phổ thông 97
3.8.1 Kết quả đánh giá bằng thang đo lo âu học đường trước và sau thực nghiệm 98
3.8.2 Những biểu hiện bất thường trước và sau khi thực nghiệm 100
3.8.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả thực nghiệm 103
3.8.4 Thuận lợi và khó khăn trong quá trình làm thực nghiệm 104
3.8.5 Phân tích các trường hợp cụ thể 104
Tiểu kết chương 3 146
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 147
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 151
TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC 1PL
Trang 7DANH M ỤC CHỮ VIẾT TẮT
APA American Psychiatry Association(Hiệp hội tâm thần học Mỹ)
CBT Liệu pháp hành vi-nhận thức DSM Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (Hướng
dẫn, chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần) ĐHQG Đại học quốc gia
ĐHSP Đại học Sư phạm
GD&ĐT TPHCM Giáo dục và đào tạo thành phố Hồ Chí Minh
H.L Tên viết tắt của học sinh nghiên cứu trường hợp
HSSV Học sinh- sinh viên ICD International Classification of Diseases (Phân loại quốc tế của bệnh) KKHĐ Khó khăn học đường
LAHD-S Thang đo lo âu học đường nói chung
N Mẫu khách thể nghiên cứu N.H.H Tên viết tắt của học sinh nghiên cứu trường hợp N.T.T Tên viết tắt của học sinh nghiên cứu trường hợp NNC Nhà nghiên cứu
RASED - Réseau d’Aide Spécialisée aux Elèves en Difficulté- mạng
lưới hỗ trợ chuyên biệt dành cho học sinh có khó khăn
RLLA Rối loạn lo âu RLLALT Rối loạn lo âu lan tỏa RTX Rất thường xuyên
Trang 8SD Std Deviation (Độ lệch chuẩn)
STN Sau thực nghiệm T.Đ.D Tên viết tắt của học sinh nghiên cứu trường hợp T.O.L Tên viết tắt của học sinh nghiên cứu trường hợp THPT Trung học phổ thông
TLHĐ Tâm lý học đường TNCS HCM Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh
TTN Trước thực nghiệm UBND Ủy ban nhân dân VTN Vị thành niên WHO World Health Organization (Tổ chức y tế thế giới)
Trang 9DANH M ỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1: Mẫu nghiên cứu thực trạng 59
Bảng 2.2: Các yếu tố thành phần của lo âu học đường 70
Bảng 2.3: Bảng phân chia các mức độ lo âu ở các thành tố của thang đo lo âu học đường 71
Bảng 2.4: Kết quả đánh giá độ tin cậy của các thang đo của trắc nghiệm lo âu học đường 72
Bảng 2.5: Kết quả đánh giá độ tin cậy của các trắc nghiệm lo âu 73
Bảng 2.6: Đánh giá độ hiệu lực của Thang đo lo âu học đường dựa trên tương quan điểm với các thang đo lo âu đã được chuẩn hóa 74
Bảng 3.1: Tỷ lệ và mức độ lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông 78
Bảng 3.2: So sánh mức độ lo âu học đường của học sinh theo tiêu chí giới tính, khu vực, khối lớp 79
Bảng 3.3: Kết quả đánh giá của học sinh bằng thang đo lo âu học đường ở từng trường 82
Bảng 3.4: Các biểu hiện bất thường của lo âu học đường ở học sinh THPT 83
Bảng 3.5: Kiểm định tích hợp của EFA 84
Bảng 3.6: Bảng mức độ giải thích của các biến quan sát đối với nhân tố 84
Bảng 3.7: Mô hình điều chỉnh qua kiểm định Crobach Alpha và phân tích nhân tố khám phá EFA 87
Bảng 3.8: Tương quan giữa các thành tố với thang đo lo âu học đường 88
Bảng 3.9: Ma trận tương quan của các mệnh đề với các yếu tố (phép xoay Varimax) 90
Bảng 3.10: Tương quan giữa các yếu tố ảnh hưởng với thang đo lo âu học đường nói chung 91
Bảng 3.11: Những hậu quả của lo âu học đường đối với bản thân học sinh 93
Bảng 3.12 Những mong muốn của bản thân học sinh 94
Bảng 3.13: Kết quả đánh giá bằng thang đo lo âu học đường trước và sau thực nghiệm 98
Bảng 3.14: Những biểu hiện bất thường trước và sau khi thực nghiệm 100
Bảng 3.15: Một số những biểu hiện bất thường của T.Đ.D trước thực nghiệm 108
Bảng 3.16: Một số những biểu hiện bất thường của T.Đ.D sau thực nghiệm 126
Bảng 3.17: Một số những biểu hiện bất thường của N.H.H trước thực nghiệm 131
Bảng 3.18: Một số những biểu hiện bất thường của NHH sau thực nghiệm 143
Trang 10DANH M ỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH
Biểu đồ 2.1: Phân phối điểm của học sinh ở Trắc nghiệm lo âu học đường 73
Biểu đồ 2.2: Biểu đồ đánh giá kết quả sau hai lần đo của hai nhóm (nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng) 99
Hình 1.1: Mô hình lo âu học đường của Spielberger (1966) 9
Hình 1.2: Mô hình thực hành TLHĐ ở Trung Quốc 10
Hình 1.3: Mô hình dịch vụ tâm lý học đường tích hợp và toàn diện 11
Hình 1.4: Mô hình phân phối dịch vụ 3 tầng 12
Hình 1.5: Sơ đồ các thể thức khác nhau để diễn tả lo âu 29
Hình 1.6: Mô hình điều kiện hoá tạo tác Skinner (1938) 20
Trang 11M Ở ĐẦU
1.1 V ề mặt lý luận
Lứa tuổi học sinh trung học phổ thông (THPT), hay còn gọi là tuổi vị thành niên được xem là “thời kỳ quá độ” từ trẻ em sang người lớn Do sự phức tạp của
thời kỳ quá độ, nhiều vấn đề cảm xúc, hành vi xã hội thường xuất hiện trong giai đoạn tuổi này Nghiên cứu đã cho thấy, tỷ lệ học sinh THPT có các vấn đề về sức
khỏe tâm thần trong trường học thường cao hơn so với tỷ lệ này ở học sinh tiểu học
và học sinh trung học cơ sở
Ở giai đoạn lứa tuổi này, các em bước vào một giai đoạn mới song hành với
việc học tập căng thẳng là quá trình các em phải định hướng nghề nghiệp tương lai cho bản thân Thực tế cho thấy có nhiều học sinh phải đối diện với những khó khăn tâm lý nảy sinh trong quá trình học tập và những khó khăn trong các lĩnh vực khác nhau của cuộc sống đang dần mở rộng của các em, dẫn đến các rối loạn về mặt tâm
thể như: lo âu, trầm cảm, stress…
Lứa tuổi học sinh trung học phổ thông có các vấn đề về sức khỏe tâm thần như căng thẳng, lo âu, trầm cảm đặc biệt là lo âu liên quan đến vấn đề học tập sẽ ảnh hưởng đến nhận thức, cảm xúc, hành vi của cá nhân Do đó, có thể gây trở ngại
tới quá trình tiếp thu tri thức cũng như việc thực hiện các yêu cầu trong nhà trường
và gia đình Những biểu hiện của lo âu ở học sinh nếu không được phát hiện, ngăn
chặn và hỗ trợ kịp thời sẽ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển tâm sinh lý
và nhân cách của các em Đồng thời, đây cũng là vấn đề gây trở ngại cho giáo dục,
chất lượng giáo dục bị giảm sút, không đảm bảo được nhu cầu chất lượng giáo dục
của xã hội Vậy biểu hiện của lo âu học đường là gì? đâu là những yếu tố ảnh hưởng? và biện pháp nào hỗ trợ giúp làm giảm lo âu ở các em? Để trả lời cho
những câu hỏi này thì những nghiên cứu thực trạng xác định biểu hiện, mức độ, các
yếu tố ảnh hưởng và các biện pháp hỗ trợ tâm lý cho học sinh có những vấn đề về
sức khỏe tâm thần trong trường học đặc biệt là vấn đề lo âu là rất cần thiết
Hiện nay, ở nước ta việc phát hiện và can thiệp sớm những vẫn đề về sức khỏe tâm thần trong trường học như: lo âu, trầm cảm, stress vẫn chưa được quan tâm nhiều Các em thường chỉ đến bệnh viện, phòng khám khi có những biểu hiện rất
nặng và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và tinh thần của các em Mặt khác,
việc trợ giúp các em khắc phục tình trạng này hiện nay ở các bệnh viện, phòng khám
vẫn còn nặng nhiều về hóa dược, trong khi đó việc sử dụng các biện pháp hỗ trợ về
mặt tâm lý để khắc phục và ngăn chặn sự tái diễn các biểu hiện lo âu thì rất hạn chế
Trang 12Thành phố Hồ Chí Minh là một thành phố lớn với mật độ dân số đông, tình hình kinh tế, giáo dục, y tế, công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ…nên những
dịch vụ về việc chăm sóc sức khỏe tâm thần cũng ngày càng phát triển để phục vụ cho nhu cầu Đồng thời những nghiên cứu về lĩnh vực lo âu, trầm cảm, stress… cũng được quan tâm Nhưng những nghiên cứu về lo âu nói riêng trong các trường
học vẫn còn hạn chế
1.2 V ề mặt thực tiễn
Hiện nay ở nước ta, công tác chăm sóc sức khỏe tâm thần trong nhà trường còn manh nha, rời rạc và rất non yếu Một số các nghiên cứu về vấn đề sức khỏe tâm thần tước kia và gần đây ở một số địa phương đã được tiến hành với quy mô khách thể nhỏ chưa đại diện cho vùng hay thành phố Những nghiên cứu đó nhằm
mục đích thăm dò thực trạng vấn đề sức khỏe tâm thần và đề ra mô hình chăm sóc
sức khỏe tâm thần tại địa phương đó nhưng sự vận dụng trong thực tế hầu như chưa
có Đặc biệt các công trình nghiên cứu về các lĩnh vực cụ thể như lo âu học đường càng hiếm gặp ở Việt Nam Gần đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có hướng dẫn các trường triển khai công tác hỗ trợ tâm lý học đường, tư vấn việc làm Tuy nhiên, nhân sự cho công tác này cũng chưa được quy định và công nhận hợp pháp Các trường học chưa có biên chế cho các chuyên gia tâm lý để thực hiện nhiệm vụ này Như vậy, rõ ràng hoạt động chăm sóc sức khỏe tâm thần trong trường học là rất cần thiết và cần được quan tâm nhưng hoạt động này chưa được pháp luật, thể chế giáo
dục, y tế và xã hội quy định nên còn rất đơn lẻ, chưa có tính hệ thống Một số trường có phòng tham vấn học đường trên danh nghĩa để hỗ trợ tâm lý cho các em
học sinh nhưng các phòng không hoạt động đúng chức năng và học sinh khi có vấn
đề về tâm lý thì không được tạo điều kiện để được hỗ trợ
Các em học sinh có vấn đề về lo âu học đường được biểu hiện đa dạng ở các mặt khác nhau như về mặt nhận thức, thái độ và hành vi Các em thường đánh giá thấp bản thân, tự cho mình là kém cỏi và cho dù có cố gắng thì cũng không bằng bạn bè, các em
có cái nhìn sai lệch về bản thân mình; các em tỏ ra bi quan, chán nản thậm chí muốn bỏ
học khi gặp những khó khăn trong vấn đề học tập hoặc có khó khăn trong quan hệ với
thầy cô giáo Khi gặp các lo âu xảy ra trong môi trường học đường có không ít các em
học sinh đã tự tìm cho mình các biện pháp để khắc phục tình trạng đó thay vì đến gặp
một chuyên gia tâm lý trường học Các em giải tỏa lo âu bằng cách nghe nhạc, xem phim, thậm chí có những em đi tập thiền hoặc Yoga như là phương thức hữu hiệu nhất
Trong số những rối loạn tâm lý thường được chẩn đoán ở học sinh THPT, lo
âu là một trong những vấn đề thường gặp nhất Các nghiên cứu dịch tễ ở một số
Trang 13thành phố lớn (Hà Nội, Đà Nẵng, thành phố Hồ Chí Minh) ở Việt Nam cho thấy khoảng 16% học sinh THPT có các biểu hiện triệu chứng đáp ứng các chẩn đoán về
rối loạn cảm xúc, trong đó có các rối loạn lo âu
Theo bà Thạch Ngọc Yến, chuyên viên phụ trách văn phòng tư vấn trẻ em tại TP.HCM cho biết mỗi năm văn phòng tiếp nhận khoảng 1.000 ca tư vấn, trong đó
có 45% trẻ bị sức ép học tập dẫn đến tình trạng lo âu quá mức
Theo bác sĩ Lâm Xuân Điền – bệnh viện Tâm Thần TP.HCM cho biết: “thời gian gần đây, học sinh đến khám bệnh ngày càng đông, nhất là vào mùa thi (từ tháng 3 đến tháng 9), trung bình bệnh viện tiếp nhận từ 80-100 bệnh nhân mỗi ngày Nguyên nhân do HS bị ép học hành quá mức, không được quan tâm về tinh thần, không có thời gian vui chơi, giải trí”[117]
Cho đến nay chưa có công trình nghiên cứu về vấn đề lo âu học đường ở
học sinh trung học phổ thông Xuất phát từ mặt lý luận và thực tiễn tôi đã lựa chọn
đề tài: “Lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh” để nghiên cứu
Nghiên cứu lý luận và thực trạng lo âu học đường của học sinh THPT, từ đó đề
xuất các biện pháp khắc phục những mặt yếu kém của lo âu học đường ở học sinh THPT tại thành phố Hồ Chí Minh
3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Nghiên cứu biểu hiện, mức độ và các yếu tố ảnh hưởng đến lo âu học đường
của học sinh trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh
3.2 Khách th ể nghiên cứu
Khách thể nghiên cứu là học sinh trung học phổ thông
3.3 Đối tượng khảo sát
Học sinh trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh, giáo viên, chuyên gia tâm lý học đường và cha mẹ học sinh
Lo âu học đường của học sinh trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh có nhiều biểu hiện với các mức độ khác nhau
Các yếu tố ảnh hưởng đến lo âu học đường chủ yếu là những yếu tố liên quan đến bối cảnh học đường như: Áp lực về thành tích học tập; áp lực thi cử; sự kỳ
vọng quá cao của cha mẹ vào con cái; mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh
Nếu được can thiệp bằng các biện pháp hỗ trợ tâm lý sẽ làm giảm tình trạng
lo âu học đường ở các em