ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ YẾN THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP THỰC TIỄN NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC “SINH HỌC CƠ THỂ NGƯỜI VÀ VỆ SINH”[.]
Trang 1ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
NGUYỄN THỊ YẾN
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP THỰC TIỄN NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC
“SINH HỌC CƠ THỂ NGƯỜI VÀ VỆ SINH”
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
THÁI NGUYÊN - 2018
Trang 2ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
NGUYỄN THỊ YẾN
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP THỰC TIỄN NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC
“SINH HỌC CƠ THỂ NGƯỜI VÀ VỆ SINH”
Ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học
Mã số: 8.14.01.11
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm Thị Hồng Tú
Thái nguyên - 2018
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi
Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa được các tác giả công bố trong bất kì công trình nào
Các trích dẫn về bảng biểu, kết quả nghiên cứu của các tác giả khác, các tài liệu tham khảo trong luận văn đều có nguồn gốc rõ ràng
Thái Nguyên, ngày 29 tháng 11 năm 2018
Tác giả
Nguyễn Thị Yến
Trang 4
LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học - Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, tôi đã nhận được sự ủng hộ, giúp đỡ của các thầy
cô giáo, các đồng nghiệp, bạn bè và gia đình!
Trước tiên tôi xin bày tỏ lòng sâu sắc đến TS Phạm Thị Hồng Tú, người giáo viên đã tận tình hướng dẫn để tôi có thể hoàn thành luận văn này Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến Ban giám hiệu; các thầy cô trong Ban chủ nhiêm khoa Sinh học; các thầy cô giáo thuộc bộ môn Phương pháp dạy học Sinh học; Phòng quản lý và Đào tạo sau đại học - Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại trường
Tôi cũng xin chân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy, cô giáo và các
em học sinh các trường THCS đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu thực nghiệm để hoàn thành luận văn Qua đây tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến trường THCS Yên Phụ - Huyện Yên Phong - Tỉnh Bắc Ninh đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập
Trong quá trình thực hiện luận văn, không thể tránh khỏi những thiếu xót Tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp quý báu của các thầy cô giáo, các nhà khoa học cùng bạn bè và đồng nghiệp
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày 29 tháng 11 năm 2018
Tác giả
Nguyễn Thị Yến
Trang 5MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
MỤC LỤC iii
CÁC TỪ VIẾT TẮT iv
DANH MỤC CÁC BẢNG v
DANH MỤC CÁC HÌNH v
MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Mục đích nghiên cứu 3
3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3
4 Giả thuyết khoa học 3
5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3
6 Phương pháp nghiên cứu 4
7 Những đóng góp mới của đề tài 5
8 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu 5
9 Cấu trúc của luận văn 5
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 7
Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 7
1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 7
1.1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới 7
1.1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước 8
1.2 Cơ sở lí luận 10
1.2.1 Năng lực và năng lực GQVĐ 10
1.2.2 Bài tập thực tiễn và vai trò của bài tập thực tiễn trong dạy học 17
1.2.3 Đánh giá năng lực GQVĐ 20
1.3 Cơ sở thực tiễn 24
1.3.1 Mục đích khảo sát 24
Trang 61.3.2 Đối tượng, địa bàn khảo sát 25
1.3.3 Nội dung khảo sát 25
1.3.4 Phương pháp khảo sát 25
1.3.5 Kết quả khảo sát (số liệu cụ thể phụ lục 1.3) 25
1.3.6 Phân tích nguyên nhân của thực trạng 26
Chương 2: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP THỰC TIỄN NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH THCS TRONG DẠY HỌC “SINH HỌC CƠ THỂ NGƯỜI VÀ VỆ SINH” SINH HỌC 8 28
2.1 Phân tích cấu trúc, nội dung phần Sinh học cơ thể người và vệ sinh 28
2.1.1 Cấu trúc, nội dung Sinh học cơ thể người và vệ sinh (SH8) 28
2.1.2 Đặc điểm kiến thức của chương phù hợp để thiết kế BTTT 31
2.2 Thiết kế BTTT trong DH Sinh học cơ thể người và vệ sinh (SH8) 32 2.2.1 Nguyên tắc thiết kế BTTT 32
2.2.2 Quy trình thiết kế BTTT trong dạy học Sinh học cơ thể người và vệ sinh (SH8) 32
2.2.3 Vận dụng quy trình để thiết kế BTTT trong dạy học Sinh học cơ thể người và vệ sinh (SH8) 36
2.3 Sử dụng BTTT nhằm phát triển NLGQVĐ cho HS trong DH Sinh học cơ thể người và vệ sinh (SH8) 46
2.3.1 Các nguyên tắc sử dụng bài tập thực tiễn trong DH nhằm phát triển NL GQVĐ cho HS trường THCS 46
2.3.2 Sử dụng BTTT nhằm phát triển NLGQVĐ cho HS trong DH Sinh học cơ thể người và vệ sinh (SH8) 48
2.4 Tổ chức các hoạt động dạy - học theo định hướng phát triển NLGQVĐ trong dạy học phần Sinh học cơ thể người và vệ sinh - SH8 60
Trang 72.4.1 Quy trình tổ chức các hoạt động dạy - học theo định hướng phát
triển NLGQVĐ trong dạy học phần Sinh học cơ thể người và vệ
sinh - SH8 60
2.4.2 Vận dụng quy trình để tổ chức dạy học bài “Vệ sinh hô hấp” trong DH Sinh học cơ thể người và vệ sinh (SH8) 62
Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 71
3.1 Mục đích TN 71
3.2 Nội dung TN 71
3.3 Phương pháp TN 71
3.3.1 Chọn trường, lớp TN 71
3.3.2 Bố trí TN 72
3.3.3 Kiểm tra 72
3.4 Kết quả thực nghiệm và biện luận 77
3.4.1 Phân tích kết quả học tập của học sinh 77
3.4.2 Phân tích, đánh giá kết quả phát triển NL GQVĐ của HS 82
3.4.3 Thái độ học tập của HS sau khi sử dụng BTTT trong DH 84
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 87
TÀI LIỆU THAM KHẢO 89
PHỤ LỤC
Trang 8CÁC TỪ VIẾT TẮT
TT Viết tắt Xin đọc là
5 GD & ĐT Giáo dục và Đào tạo
11 KT - ĐG Kiểm tra - Đánh giá
Trang 9DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1 Bảng tiêu chí đánh giá NL GQVĐ 23
Bảng 2.1 Cấu trúc, nội dung chương trình Sinh học cấp THCS 28
Bảng 2.2 Cấu trúc nội dung chương trình môn Sinh học cơ thể người và vệ sinh 29
Bảng 2.3 Các BTTT đã xây dựng 37
Bảng 3.1 Danh sách các bài lí thuyết trong chương trình dạy TN 71
Bảng 3.2 Bảng phân phối tần số điểm kiểm tra trong thực nghiệm 78
Bảng 3.3 Tần suất (fi %) qua các lần kiểm tra trong thực nghiệm 78
Bảng 3.4 Tần suất hội tụ tiến qua các lần kiểm tra trong thực nghiệm 79 Bảng 3.5 Kiểm định X̅ điểm kiểm tra trong thực nghiệm của 4 lần kiểm tra 81
Bảng 3.6 Phân tích phương sai điểm kiểm tra trong thực nghiệm 82
Bảng 3.7 Thống kê mức độ của KN phát hiện vấn đề của nhóm ĐC và nhóm TN qua 4 bài KT 83
Bảng 3.8 Thống kê mức độ của KN giải quyết vấn đề của nhóm ĐC và nhóm TN qua 4 bài KT 84
Trang 10DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 2.1: Quy trình thiết kế bài tập thực tiễn 33
Hình 2.2 Quy trình sử dụng BTTT để tổ chức các hoạt động học tập ở
khâu hình thành kiến thức mới nhằm phát triển NLGQVĐ cho HS 49 Hình 3.1 Đồ thị tần suất tổng hợp điểm số của 4 bài kiểm tra trong TN 79
Hình 3.2 Đồ thị biểu diễn đường tần suất hội tụ tiến tổng hợp của 4 bài
kiểm tra trong TN 80
Trang 11MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Xuất phát từ nhiệm vụ đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông
Sự bùng nổ Công nghệ thông tin và sự phát triển trí tuệ của con người như hiện nay đòi hỏi giáo dục phải hình thành và phát triển năng lực cho người học để thích ứng tốt nhất trước những biến động không ngừng của xã hội
Trong “Thông báo kết luận của Bộ chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị
quyết Trung Ương 2 (khóa VIII), mục phương hướng phát triển GD & ĐT đến năm 2020’’ đã nêu: “Cần tiếp tục đổi mới phương pháp dạy và học, khắc phục
cơ bản lối truyền thụ một chiều Phát huy phương pháp dạy học tích cực, sáng tạo, hợp tác; giảm thời gian giảng lý thuyết, tăng thời gian tự học, tự tìm hiểu cho học sinh, sinh viên; gắn bó chặt chẽ giữa học lý thuyết với thực hành, đào tạo gắn với nghiên cứu khoa học, sản xuất và đời sống’’ [6, tr.29]
Luật Giáo dục, 5/2005 đã nêu: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải
phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên’’ [24]
Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định mục tiêu về kĩ năng học tập bộ môn Sinh
học là “Phát triển kĩ năng học tập, đặc biệt là tự học: biết thu thập và xử lý
thông tin; lập bảng biểu, sơ đồ, đồ thị, làm việc cá nhân và làm việc theo nhóm; làm báo cáo nhỏ, trình bày trước tổ, lớp” [2, tr6]
Giáo dục phát triển năng lực giải quyết vấn đề nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng NL vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người NL giải quyết các tình huống trong cuộc sống và nghề nghiệp Vì vậy việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông là cần thiết
Trang 121.2 Xuất phát từ mục tiêu phát triển NL cho HS trong dạy học môn học nói chung và dạy học Sinh học nói riêng
Chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực còn gọi là “Dạy học định hướng kết quả đầu ra” đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế Nhằm hình thành và phát triển NL cho người học, các quốc gia đều lựa chọn và xây dựng
hệ thống các NL chung và các NL đặc thù mà môn học cần hướng tới
Trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ GD&ĐT các nhà nghiên cứu đã xác định 3 nhóm NL chung cơ bản cần hình thành và phát triển cho học sinh bao gồm: NL Tự học- Tự chủ; NL Giao tiếp - hợp tác; NL GQVĐ
và sáng tạo Trong đó NL GQVĐ và sáng tạo được chú trọng hơn cả
Thông qua giải quyết các bài tập thực tiễn người học vừa nắm vững kiến thức, vừa vận dụng thành thạo chiếm lĩnh các kiến thức đó Mặt khác, thông qua GQVĐ trong học tập giúp cho HS hình thành KN phát hiện vấn đề và KN tiến hành giải quyết các vấn đề gặp phải trong thực tiễn
Trong chương trình Sinh học ở bậc THCS, Sinh học cơ thể người và vệ sinh là môn học quan trọng mà các em sẽ được tìm hiểu sâu về một loài động vật cao nhất trên bậc thang tiến hóa đó là con người, được tìm hiểu những điều
bí ẩn trong chính bản thân các em Khi đã hiểu rõ, nắm chắc các kiến thức các
em sẽ có cơ sở áp dụng các biện pháp vệ sinh, rèn luyện thân thể khỏe mạnh tạo điều kiện cho hoạt động học tập và lao động có hiệu suất và chất lượng Thực tế nền giáo dục ở một số tỉnh còn nhiều hạn chế: chưa phát huy tốt tính sáng tạo của người học, chương trình đào tạo còn nặng về kiến thức, chưa gắn với những đòi hỏi thực tế của xã hội, mặt khác trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh một số trường thiếu cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học và một bộ phận giáo viên còn lung túng trong việc tiếp cận các phương pháp dạy học tích cực
Trang 13Xuất phát từ những lí do trên chúng tôi chọn đề tài “Thiết kế và sử dụng bài tập thực tiễn nhằm phát triển năng lực GQVĐ cho học sinh trong dạy học “Sinh học cơ thể người và vệ sinh” (Sinh học 8)
2 Mục đích nghiên cứu
Xây dựng và đề xuất được quy trình tổ chức sử dụng BTTT trong DH Sinh học nhằm phát triển NL GQVĐ cho HS cấp THCS
3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
- Năng lực vận dụng BTTT của HS lớp 8 ở trường THCS
- Thiết kế và sử dụng BTTT trong dạy học (DH) Sinh học cơ thể người và
vệ sinh (SH8)
3.2 Khách thể nghiên cứu
Quá trình DH Sinh học cơ thể người và vệ sinh ở trường THCS
4 Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng được hệ thống BTTT và định hướng phát triển NL GQVĐ hợp lý trong dạy học “Sinh học cơ thể người và vệ sinh” thì sẽ góp phần nâng
cao kết quả học tập và phát triển được NL GQVĐ cho HS
5 Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận của đề tài: Hệ thống tài liệu nghiên cứu về năng lực GQVĐ và việc sử dụng BTTT trong DH nói chung và trong DH Sinh học cơ thể người và vệ sinh nói riêng
5.2 Điều tra thực trạng sử dụng BTTT trong DH Sinh học cơ thể người
và vệ sinh ở một số trường THCS thuộc tỉnh Bắc Ninh
5.3 Phân tích logic cấu trúc nội dung phần Sinh học cơ thể người và vệ sinh làm cơ sở cho việc thiết kế BTTT trong DH Sinh học cấp THCS
5.4 Xây dựng quy trình thiết kế BTTT và vận dụng quy trình để thiết kế các BTTT cho phần Sinh học cơ thể người và vệ sinh (Sinh học 8)
Trang 145.5 Xây dựng quy trình sử dụng BTTT trong DH Sinh học và vận dụng quy trình đó trong DH sinh học cơ thể người và vệ sinh nhằm nâng cao kết quả học tập và phát triển NL GQVĐ cho HS cấp THCS
5.6 Tổ chức thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi của quy trình
và các biện pháp đã đề xuất
6 Phương pháp nghiên cứu
6.1 Nghiên cứu lí thuyết
- Nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến vấn đề nghiên cứu làm cơ sở cho việc xác định cấu trúc sử dụng BTTT, rèn luyện NL GQVĐ cho HS trong
DH Sinh học
- Nghiên cứu tài liệu về Sinh học cơ thể người và vệ sinh để tìm hiểu nội dung kiến thức, mục tiêu cần đạt ở trường THCS Từ đó xác định vị trí, nội dung kiến thức trọng tâm cần khai thác để thiết kế các tình huống phục vụ hoạt động
DH sử dụng BTTT đạt hiệu quả tối ưu
- Nghiên cứu các tài liệu về đánh giá quá trình học tập của học sinh, tài liệu về đổi mới phương pháp dạy học, để thiết kế bộ công cụ đánh giá NL sử dụng BTTT
6.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Điều tra thực trạng: Dùng phiếu điều tra đối với GV và HS nhằm tìm
hiểu thực trạng, nguyên nhân, hạn chế về việc sử dụng BTTT của GV trong dạy
và học môn Sinh học nói chung và Sinh học cơ thể người và vệ sinh nói riêng
ở trường THCS
- Phương pháp chuyên gia: Trao đổi, xin ý kiến của các chuyên gia trong
lĩnh vực Sinh học và khoa học giáo dục trong thiết kế và sử dụng các phương pháp dạy học hiệu quả
- Thực nghiệm sư phạm:
+ Tiến hành thực nghiệm và đối chứng trên cùng một đối tượng HS Có nghĩa là kết quả thực nghiệm về sự phát triển NL GQVĐ được đối chứng, so
Trang 15sánh với chính bản thân HS được thực nghiệm và với đường chuẩn phát triển
NL
+ Lựa chọn địa điểm TN ở một số trường THCS tỉnh Bắc Ninh
+ Phối hợp với những GV có kinh nghiệm ở các trường THCS để tiến hành TN sư phạm
6.3 Phương pháp thống kê toán học
- Các số liệu được xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS 17.0 và Excel
- Các thông tin thu thập định tính sẽ được đối chiếu với các nguồn tài liệu khác nhau để rút ra kết luận có chất lượng khoa học
7 Những đóng góp mới của đề tài
7.1 Góp phần hệ thống hóa cơ sở lý luận về năng lực, năng lực GQVĐ và bản chất, vai trò, ý nghĩa của BTTT trong DH nói chung và trong DH Sinh học nói riêng
7.2 Vận dụng quy trình thiết kế BTTT để thiết kế hệ thống BTTT trong dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển NL GQVĐ cho HS trong DH Sinh học cơ thể người và vệ sinh
7.3 Xây dựng được quy trình sử dụng BTTT trong DH Sinh học và vận dụng quy trình đó trong DH sinh học cơ thể người và vệ sinh theo định hướng phát triển NL GQVĐ cho HS cấp THCS
7.4 Xây dựng được bảng tiêu chí đánh giá kết quả vận dụng BTTT để đánh giá NL GQVĐ cho HS trong dạy học Sinh học cơ thể người và vệ sinh
8 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
- Giới hạn nghiên cứu: Nghiên cứu việc sử dụng BTTT trong dạy học một
số nội dung thuộc học kỳ 1 trong chương trình Sinh học 8
- Phạm vi nghiên cứu: Một số trường THCS trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh
9 Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần “Mở đầu”, “Kết luận”, “Các tài liệu tham khảo”, và “Các phụ lục”, nội dung chính của luận văn gồm có 3 chương: