Bài giảng lý luận dạy học địa lý 1 (phần đại cương) đh phạm văn đồng

1 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM Khoa địa lý NGUYỄN PHƢƠNG LIÊN ĐỀ CƢƠNG MÔN HỌC LÍ LUẬN DẠY HỌC ĐỊA LÝ (Phương pháp dạy học 1) Số tín chỉ 03 (Lý thuyết 35 tiết, thực hành 10 tiết) TRƯỜNG[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Khoa địa lý

NGUYỄN PHƯƠNG LIÊN

ĐỀ CƯƠNG MƠN HỌC

LÍ LUẬN DẠY HỌC ĐỊA LÝ

(Phương pháp dạy học 1)

Số tín chỉ: 03 (Lý thuyết: 35 tiết, thực hành: 10 tiết)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHẠM VĂN ĐỒNG

KHOA SƯ PHẠM TỰ NHIÊN

TỔ ĐỊA – KTGĐ



ĐỀ CƯƠNG BÀI GIẢNG

LÍ LUẬN DẠY HỌC ĐỊA LÝ 1

(phần đại cương)

Ths GVC Phan Thông

Năm 2018

MỤC LỤC

MỤC LỤC 2

LỜI NÓI ĐẦU 4

Chương 1.ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU MÔN LÍ LUẬN DẠY HỌC ĐỊA LÝ……… 6

1.1 Đối tượng và nhiệm vụ của môn lí luận dạy học địa lý 6

1.2 Quan hệ giữa môn lí luận dạy học với các khoa học 8

1.3 Các phương pháp nghiên cứu 10

1.4 Quy trình nghiên cứu những vấn đề về lí luận dạy học bộ môn 11

Chương 2 MÔN ĐỊA LÝ TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG 13

2.1 Khoa học Địa lý và môn Địa lý trong nhà trường 13

2.2 Sự tương đồng và khác biệt giữa khoa học Địa lývà môn Địa lý trong nhà trường 13

2.3 Vị trí, chức năng và nhiệm vụ của môn ĐL trong trường phổ thông 14

Chương 3 HỆ THỐNG TRI THỨC TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG VÀ QUÁ TRÌNH NẮM TRI THỨC CỦA HỌC SINH 16

3.1 Hệ thống tri thức địa lý 16

3.2 Quá trình nắm tri thức địa lý của học sinh 25

Chương 4 VẬN DỤNG CÁC NGUYÊN TẮC DẠY HỌC VÀO VIỆC DẠY HỌC ĐỊA LÝ 30

4.1 Nguyên tắc đảm bảo tính khoa học và tính vừa sức: Nguyên tắc này chỉ đạo việc lựa chọn nội dung và sau đó là phương pháp dạy học 30

4.2 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống và liên hệ với thực tiễn : Tính hệ thống là một dấu hiệu đặc trưng của tri thức khoa học 31

4.3 Nguyên tắc đảm bảo tính giáo dục: Nội dung giáo dục của môn địa lý được thể hiện ở các mặt sau: 32

4.4 Nguyên tắc đảm bảo tính tự lực và phát triển tư duy cho học sinh 32

Chương 5 QUÁ TRÌNH DẠY HỌC ĐỊA LÝ TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG VÀ CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ĐỊA LÝ 34

5.1 Quá trình dạy học trong nhà trường phổ thông 34

5.2 Các phương pháp dạy học địa lý 36

5.3 Một số phương pháp dạy học địa lý cụ thể 38

5.3 Lập kế hoạch bài học theo phương pháp tích cực 69

Chương 6 CÁC PHƯƠNG TIỆN - THIẾT BỊ DẠY HỌC ĐỊA LÝ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 75

6.1 Khái niệm về phương tiện dạy học 75

6.2 Ý nghĩa của phương tiện dạy học 76

6.3 Phân loại các phương tiện và thiết bị dạy học 77

6.4 Sử dụng các phương tiện dạy học 77

6.4 Các khuynh hướng xây dựng hệ thống thiết bị dạy học địa lý ở trường phổ thông 84

Chương 7 HÌNH THƯC TỔ CHỨC DẠY HỌC ĐỊA LÝ Ở TRƯƠNG PHỔ THÔNG 86

7.1 Khái niệm 86

7.2 Những hình thức tổ chức dạy học địa lý ở trường phổ thông 86

Chương 8 KIỂM TRA- ĐÁNH GIÁ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ 97

8.1 Khái niệm 97

8.2 Mục đích, ý nghĩa, nội dung của việc đánh giá 97

8.3 Các hình thức kiểm tra- đánh giá 99

8.4 Đánh giá kết quả học tập địa lý của học sinh 106

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

LỜI NÓI ĐẦU

Lí luận dạy học Địa lý là môn học có vai trò quan trọng đối với giáo viên Địa

lý Nó cung cấp cho sinh viên – những giáo viên tương lai những hệ thống kiến thức

và kỹ năng dạy học bộ môn, là cơ sở để sinh viên ngành sư phạm Địa lý rèn luyện nghiệp vụ của mình

Tài liệu Lí luận dạy học Địa lý 1 (phần đại cương) được biên soạn nhằm mục đích là giúp sinh viên Cao đẳng sư phạm ngành Địa lý có điều kiện và thuận tiện hơn trong việc học tập trên lớp cũng như ôn tập, rèn luyện để nắm vững những kiến thức, kỹ năng cần thiết của môn học

Nội dung của tài liệu được biên soạn dựa trên sự phân bố của chương trình Cao đẳng Sư phạm ngành Địa lý của trường Đại học Phạm Văn Đồng (4 tín chỉ), Tài liệu biên soạn có 8 chương, cụ thể như sau:

Chương 1: Đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu của môn Lí luận dạy học Địa lý

Chương 2: Môn Địa lý trong nhà trường phổ thông Chương 3: Hệ thống tri thức địa lý trong nhà trường phổ thông và quá trình nắm tri thức của học sinh

Chương 4: Việc vận dụng quan điểm và xu thế mới vào việc dạy học địa lý Chương 5: Quá trình dạy học, các phương pháp và kỹ thuật dạy học địa lý ở trường THCS

Chương 6: Các phương tiện và thiết bị dạy học địa lý ở trường THCS Chương 7: Hình thức tổ chức dạy học địa lý

Chương 8: Kiểm tra, đánh giá trong dạy học địa lý

Ôn tập, kiểm tra

Do giới hạn bởi quy định của chương trình đào tạo nên tài liệu chỉ đề cập đến những kiến thức khái quát, cơ bản và cần thiết nhất về lí luận dạy học bộ môn nhằm giúp sinh viên có thêm một tài liệu để học tập và rèn luyện nghiệp vụ của mình tốt

hơn

Trong quá trình biên soạn còn nhiều vấn đề thiếu sót, rất mong đƣợc sự góp ý của đƣợc sự góp ý của đồng nghiệp, các em sinh viên và bạn đọc

Chân thành cảm ơn

Tác giả

Chương 1 ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

MÔN LÍ LUẬN DẠY HỌC ĐỊA LÝ

* MỤC TIÊU

- Biết đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu môn lí luận dạy học

địa lý Khẳng định Lí luận dạy học địa lý là một khoa học

- Nhận biết tiêu chuẩn của một môn khoa học

- Có ý thức trau dồi các kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ phục vụ việc giảng dạy sau này

NỘI DUNG 1.1 Đối tượng và nhiệm vụ của môn lí luận dạy học địa lý

1.1.1 Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của lí luận dạy học Địa lý là quá trình dạy học môn Địa lý trong nhà trường phổ thông; hay nói một cách khác, đối tượng nghiên cứu

của lí luận dạy học Địa lý là “quá trình giáo dục, đào tạo con người mới thông qua

việc giáo viên tổ chức, hướng dẫn cho học sinh nắm vững một khối lượng kiến thức,

kĩ năng nhất định ghi trong chương trình môn học Địa lí ở nhà trường”

1.1.2 Nhiệm vụ

Nhiệm vụ chung: Tìm ra những mối quan hệ có tính quy luật giữa nội dung

môn Địa lý trong nhà trường với các hoạt động dạy của GV và hoạt động học của

HS nhằm tạo ra hiệu quả ngày càng cao đối với học sinh về mặt học vấn và phát

triển nhân cách

Nhiệm vụ cụ thể:

Nhiệm vụ của môn lí luận dạy học địa lý là đào tạo, bồi dưỡng những giáo viên tương lai có đầy đủ năng lực làm tốt nhiệm vụ giáo dục của mình một cách sáng tạo và có hiệu quả Cụ thể là: Phải giải đáp được 2 câu hỏi:

1/ Môn địa lý dạy những nội dung gì? Tại sao phải dạy và học những nội dung đó?

2/ Dạy và học như thế nào trong điều kiện thực tế của nhà trường Việt Nam để

có được những năng lực và phẩm chất của con người mới

Giải đáp hai câu hỏi trên tức là phải giải đáp những vấn đề có liên quan đến mục đích, nội dung, các điều kiện và phương pháp dạy học của môn Địa lý

Môn lí luận dạy học Địa lý có những nhiệm vụ cụ thể sau:

a Vị trí, mục tiêu, yêu cầu của môn Địa lí trong nhà trường, ở mỗi bậc học, mỗi lớp học cụ thể

b Nội dung của môn Địa lí trong nhà trường, cơ sở lí luận của chương trình, sách giáo khoa, tài liệu tham khảo cho giáo viên và học sinh

c Các phương pháp, các hình thức tổ chức, các phương tiện dạy học địa lí thích hợp với nội dung chương trình, đặc điểm tâm sinh lí của học sinh và tính đặc thù của khoa học Địa lí

d Tác dụng rèn luyện những phẩm chất và năng lực của con người mới qua môn Địa lí

e Những yêu cầu về năng lực chuyên môn của người giáo viên Địa lí để hoàn thành nhiệm vụ

f Quá trình phát triển và những kinh nghiệm về phương pháp dạy học địa lí

1.1.3 Phạm vi nghiên cứu

- Hệ thống kiến thức địa lý và con đường hình thành

- Mối quan hệ giữa khoa học Địa lý và môn Địa lý trong nhà trường phổ thông

- Các nguyên tắc dạy học địa lý

- Các phương pháp dạy học địa lý

- Các phương tiện dạy học địa lý

- Các hình thức tổ chức dạy - học địa lý

- Các phương pháp kiểm tra đánh giá trong dạy học Địa lý

- Ứng dụng CNTT trong dạy học Địa li

- Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa địa lý ở phổ thông

1.2 Quan hệ giữa môn lí luận dạy học với các khoa học

1.2.1 Quan hệ với khoa học địa lý

- Môn Địa lý trong nhà trường cung cấp cho học sinh những kiến thức và kỹ năng địa lý hiện đại, nhưng phải phù hợp với tâm lý lứa tuổi, với trình độ nhận thức của học sinh Hệ thống kiến thức địa lý giảng dạy trong nhà trường phổ thông là sự phản ánh những thành tựu mới nhất của khoa học Địa lý Mối quan hệ của môn địa

lý trong nhà trường với khoa học địa lý được thể hiện rõ nhất qua sơ đồ sau:

1.2.2 Quan hệ với các khoa học giáo dục, đặc biệt là với lí luận dạy học đại cương

Môn Lí luận dạy học địa lý được phát triển phù hợp với các quy luật, các nguyên tắc do môn giáo dục đề ra Nội dung môn địa lý trong nhà trường soạn thảo dựa trên lý thuyết của nội dung giáo dục phổ thông Các phương pháp dạy học địa

lý phù hợp với cách phân loại về phương pháp dạy học theo lí luận dạy học đại cương Trình tự tiến hành của bài địa lý cũng phù hợp với cấu trúc của một tiết dạy

Nội dung Mục tiêu

Quan điểm, học thuyết…

Phương pháp, phương tiện

Tâm lý lứa tuổi Quá trình nhận thức của HS

học theo lí luận dạy học, các hình thức tổ chức dạy học địa lý cũng phù hợp với những hình thức tổ chức dạy học trong nhà trường

Ngược lại, lí luận dạy học Địa lý cung cấp cho lí luận dạy học đại cương quy luật dạy học đặc thù của môn địa lý

Tên gọi "Lí luận dạy học địa lý" cũng phản ánh được mối quan hệ của môn này trong hệ thống các khoa học giáo dục

1.2.3 Quan hệ với môn tâm lý học, đặc biệt là môn tâm lý dạy học

Những tri thức về các quy luật tâm lý có thể giúp cho việc nghiên cứu các phương pháp giáo dục cũng như các phương pháp dạy học bộ môn đạt hiệu quả cao Ngoài ra mối quan hệ giữa môn lí luận dạy học Địa lý với tâm lý dạy học bộ môn còn được thể hiện ở việc vận dụng những quy luật về hoạt động nhận thức theo lứa tuổi để sắp xếp nội dung chương trình, quy định khối lượng kiến thức, kỹ năng, mức độ yêu cầu về tư duy ở mỗi lớp học, cấp học để đảm bảo tính khoa học và tính vừa sức

1.2.4 Quan hệ với môn logic học

Bất cứ môn học nào thì nội dung của nó cũng phải đảm bảo tính logic Với môn lí luận dạy học địa lý thì những quy luật của logic học được sử dụng cụ thể vào việc xây dựng hệ thống khái niệm và kỹ năng địa lý trong chương trình các lớp, nội dung sách giáo khoa và cả trong việc nghiên cứu đề ra các phương pháp, biện pháp dạy học địa lý hợp lý nhất

Như vậy: Muốn xem xét một kết luận về phương pháp dạy học địa lý chúng ta không thể không chú ý đến những mối quan hệ giữa nó với các môn khoa học khác

Hệ thống khoa học địa lý

Lí luận dạy học đại cương

Tâm lý học dạy học

Logic học

PP DH địa lý

Hình 1.1: Mối quan hệ giữa lí luận

1.3 Các phương pháp nghiên cứu

1.3.1 Các phương pháp lý thuyết (gọi là quan điểm tiếp cận)

Bao gồm một số phương pháp như:

- Phương pháp phân tích hệ thống: Đem đối tượng nghiên cứu, xem xét nó trong một hệ thống hoàn chỉnh gồm những yếu tố có liên quan với nhau theo một cấu trúc chặt chẽ Sự thay đổi của một thành tố sẽ ảnh hưởng tới các thành tố khác

và ảnh hưởng tới toàn hệ thống và ngược lại

- Phương pháp phân loại: Tập hợp tất cả các đối tượng, hiện tượng cần nghiên cứu lại rồi so sánh, phân chúng ra từng loại theo các dấu hiệu đặc trưng

- Phương pháp lịch sử: Tất cả các hiện tượng, đối tượng nghiên cứu đều phải được xem xét trong quá trình phát triển và biến đổi của chúng theo thời gian Phương pháp này chủ yếu sử dụng các tài liệu, các hiện tượng đã xảy ra trong các giai đoạn lịch sử trước đây để nghiên cứu các vấn đề hiện tại

- Phương pháp toán học: Dùng để tính toán, xử lý số liệu thực nghiệm, giải thích và làm rõ những mối quan hệ qua lại phức tạp và những quy luật trong các vấn

đề dạy học địa lý dựa trên các số liệu đã xử lý và những mối quan hệ có tính định lượng giữa tâm sinh lý và khả năng nhận thức của học sinh

- Ngoài ra còn nhiều các phương pháp khác như: So sánh, tổng hợp, đọc tài liệu

1.3.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Một số phương pháp nghiên

cứu thực tiễn thường được sử dụng là: dự giờ, quan sát giờ học địa lý trên lớp, điều tra giáo viên và học sinh Một trong những phương pháp thực tiễn rất có giá trị trong nghiên cứu các vấn đề về lí luận dạy học Địa lý là phương pháp thực nghiệm

- Phương pháp thực nghiệm: Là một phương pháp quan trọng trong các nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn, thường được sử dụng để thử nghiệm những phương pháp, những ý tưởng dạy học mới

- Các phương pháp lý thuyết và phương pháp thực tiễn có mối quan hệ chặt chẽ với nhau: Bất cứ một kết luận nào cũng phải qua kiểm định thực tiễn, ngược lại,

bất cứ một kết luận thực tiễn nào cũng phải dựa trên những giả định về mặt lý thuyết

1.4 Quy trình nghiên cứu những vấn đề về lí luận dạy học bộ môn

Những vấn đề hoặc đề tài nghiên cứu về lí luận dạy học môn học thường có phạm vi rộng hẹp khác nhau Song nhìn chung để công việc nghiên cứu một đề tài khoa học có kết quả tốt, có trình tự logic thì cần áp dụng quy trình hợp lý, gồm có các bước sau:

1/ Bước 1: Chọn đề tài

+ Cần xác định được mục đích và đối tượng nghiên cứu

2/ Bước 2: Tìm hiểu tình hình hiện tại của đề tài

3/ Bước 3: Đặt giả thuyết và cách giải quyết tối ưu

- Đặt ra những dự kiến cần thực hiện

- Hướng giải quyết vấn đề của đề tài theo ý kiến của riêng mình và khẳng định cách giải quyết theo hướng đó là tối ưu và có thể thực hiện được

4/ Bước 4: Đề ra các nhiệm vụ và chọn phương pháp nghiên cứu đề tài

5/ Bước 5: Đặt kế hoạch tiến hành và kế hoạch thực nghiệm sư phạm

- Phải đặt kế hoạch về thời gian, tổ chức, theo dõi thực nghiệm, kỹ thuật, đo lường kết quả, xử lý tài liệu và rút ra kết luận

- Các kết luận có thể công nhận sự thành công hoặc thất bại của đề tài nếu thất bại phải làm lại từ bước 3

6/ Bước 6: Nêu giá trị thực tiễn của đề tài

- Đây là bước cuối cùng của quá trình nghiên cứu một đề tài Người nghiên cứu có thể nêu giá trị thực tiễn của các kết luận, phạm vi có thể áp dụng chúng Hướng mở ra từ đề tài này và các đề nghị cụ thể khác

-

CÂU HỎI ÔN TẬP

1 Chứng minh rằng: Lí luận dạy học địa lý là một khoa học

2 Phân tích mối quan hệ của môn lí luận dạy học địa lý với các khoa học khác

Chương 2 MÔN ĐỊA LÝ TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG

* MỤC TIÊU

Sinh viên cần nắm được mối quan hệ giữa khoa học địa lý và môn địa lý trong nhà trường phổ thông Từ đó có sự lựa chọn, bổ sung lượng kiến thức thích hợp khi dạy học địa lý

NỘI DUNG 2.1 Khoa học Địa lý và môn Địa lý trong nhà trường

- Địa lý học là ngành khoa học ra đời rất sớm (ngay từ thời cổ đại), có vai trò

lớn lao trong việc tìm hiểu, nhận thức Thế giới để sử dụng, cải tạo và bảo vệ môi trường phù hợp với các quy luật của tự nhiên và xã hội

Khoa học Địa lý ngày nay là 1 hệ thống gồm nhiều ngành khoa học có đối tượng và nhiệm vụ khác nhau Trong đó có 2 ngành chủ yếu: Địa lý Tự nhiên và Địa lý Kinh tế - xã hội

- Môn Địa lý trong nhà trường phổ thông là môn văn hóa cơ bản của chương

trình học ở hầu hết các nước trên Thế giới

Ở Việt Nam:

+ Bậc tiểu học, dưới dạng tìm hiểu Tự nhiên – xã hội + Bậc THCS và THPT, học theo môn học riêng biệt, gồm 3 nội dung: Địa lý đại cương, Địa lý thế giới và Địa lý tổ quốc

2.2 Sự tương đồng và khác biệt giữa khoa học Địa lývà môn Địa lý trong nhà trường

2.2.1 Những nét tương đồng