BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH Lê Thị Nhung SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH TRUN[.]
Trang 1B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH
Lê Th ị Nhung
S Ử DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG
TRONG D ẠY HỌC HÓA HỌC ĐỂ
KI ẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO
H ỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Thành ph ố Hồ Chí Minh – 2016
Trang 2B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH
Lê Th ị Nhung
S Ử DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG
TRONG D ẠY HỌC HÓA HỌC ĐỂ PHÁT TRI ỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG
KI ẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO
H ỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN:
PGS TS TR ỊNH VĂN BIỀU
Thành ph ố Hồ Chí Minh – 2016
Trang 3L ỜI CẢM ƠN
Em xin gửi lời cảm ơn trân trọng nhất đến Ban Giám hiệu trường Đại học Sư phạm TPHCM, và các thầy cô trong khoa Hóa đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để em có thể hoàn thành được khóa luận này
Đặc biệt, em xin gửi lời tri ân đến PGS.TS Trịnh Văn Biều Cảm ơn thầy đã quan tâm động viên, khuyến khích giúp em vượt qua những khó khăn trong quá trình học tập Cảm ơn thầy đã không quản ngại thời gian và công sức, đã hướng dẫn tận tình, cho em những lời khuyên bổ ích và vạch ra những định hướng sáng suốt giúp em hoàn thành tốt khóa luận
Em xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu và các thầy cô trường các THPT Nguyễn Thị Minh Khai – Tp.HCM, THTH Đại học Sư phạm Tp.HCM, Sương Nguyệt Anh – Tp.HCM, Trần Khai Nguyên – Tp HCM
đã có nhiều giúp đỡ trong quá trình thực nghiệm sư phạm đề tài
Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, bạn bè thân thuộc đã luôn là chỗ dựa tinh thần vững chắc, giúp tôi thực hiện tốt khóa luận này
Thành phố Hồ Chí Minh – 2016
Trang 4M ỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục các bảng
Danh mục các hình ảnh
M Ở ĐẦU 1
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 5
1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 5
1.1.1 Những nghiên cứu về dạy học tình huống 5
1.1.2 Những nghiên cứu về năng lực và phát triển năng lực của học sinh 8
1.2 Đổi mới giáo dục ở trường THPT 9
1.3 Tình huống dạy học 14
1.3.1 Khái niệm tình huống và tình huống dạy học 14
1.3.2 Yêu cầu của một tình huống dạy học 15
1.3.3 Cấu trúc tình huống dạy học 16
1.3.4 Tiêu chuẩn của một tình huống dạy học tốt 17
1.4 Dạy học tình huống 17
1.4.1 Khái niệm dạy học tình huống 17
1.4.2 Ưu và nhược điệm của dạy học tình huống 18
1.4.3 Cơ hội của dạy học tình huống 20
1.4.4 Thách thức của dạy học tình huống 21
1.4.5 Yêu cầu sư phạm của một tình huống dạy học tốt 22
1.5 Một số vấn đề về năng lực 23
1.5.1 Các khái niệm cơ bản 23
1.5.2 Năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn 25
CHƯƠNG 2: SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN TH ỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH THPT 29
Trang 52.1 Cở sở của việc sử dụng phương pháp dạy học tình huống trong dạy học
hóa học để phát triển năng lực VDKTVTT cho HS 29
2.1.1 Vì sao sử dụng tình huống lại có thể phát triển được năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn? 29
2.1.2 Dạy học tình huống giúp học sinh phát triển được năng lực vận dụng kiến thức vào thức vào thực tiễn như thế nào? 30
2.2 Một số nguyên tắc khi thiết kế các tình huống trong dạy học hóa học để phát triển năng lực VDKTVTT ở trường THPT 31
2.2.1 Tình huống phải đảm bảo tính chính xác, khoa học 31
2.2.2 Tình huống phải đảm bảo tính giáo dục và tính sư phạm 32
2.2.3 Tình huống có nội dung gắn với thực tiễn 32
2.2.4 Tình huống đòi hỏi học sinh tìm ra mối liên hệ giữa các hiện tượng tự nhiên và các ứng dụng của của hóa học 33
2.2.5 Tình huống hướng học sinh đến việc giải thích các hiện tượng hóa học 33
2.3 Quy trình thiết kế tình huống để phát triển năng lực VDKTVTT 33
2.3.1 Xác định mục tiêu và trọng tâm bài học 33
2.3.2 Xác định những nội dung bài học có thể thiết kế tình huống phát triển năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho HS 34
2.3.3 Thu thập dữ liệu 34
2.3.4 Lựa chọn hình thức thể hiện tình huống 35
2.3.5 Thiết kế tình huống 35
2.3.6 Hoàn thiện tình huống 35
2.4 Một số tình huống dạy học hóa học để phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh THPT 36
2.4.1 Tổng quan về các tình huống phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn đã thiết kế 36
2.4.2 Một số tình huống hóa học liên quan đến đời sống 38
2.4.3 Một số tình huống hóa học liên quan tới sức khỏe 50
2.4.4 Một số tình huống về bảo vệ môi trường 61
2.4.5 Một số tình huống trong sản xuất công nghiệp và nông nghiệp 68
Trang 62.4.6 Một số tình huống hóa học liên quan tới các hiện tượng tự nhiên 71
2.5 Sử dụng tình huống để phát triển năng lực VDKTVTT 74
2.5.1 Qui trình sử dụng tình huống để phát triển năng lực VDKTVTT 74
2.5.2 Một số biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng tình huống để phát triển năng lực VDKTVTT trong dạy học hóa học 75
2.5.3 Một số lưu ý khi phát triển năng lực VDKTVTT cho HS 81
2.6 Đánh giá sự phát triển của năng lực VDKTVTT 82
2.6.1 Mục đích của việc đánh giá 82
2.6.2 Yêu cầu sư phạm cần đạt được 82
2.6.3 Một số công cụ đánh giá 82
2.6.4 Thiết kế thang đo đánh giá năng lực VDKTVTT 83
2.7 Một số bài lên lớp có sử dụng tình huống đã thiết kế 87
2.7.1 Giáo án bài 29- Lớp 10: OXI –OZON ( cơ bản) 87
2.7.2 Giáo án bài 33-LỚP 10: AXIT SUNFUARIC (cơ bản) 94
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 102
3.1 Mục đích thực nghiệm 102
3 2 Đối tượng thực nghiệm 102
3.3 Nội dung thực nghiệm 103
3.4 Tiến trình thực nghiệm 103
3.5 Xử lí và đánh giá kết quả thực nghiệm 105
3.5.1 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.5.3 Kết quả khảo sát ý kiến của HS về việc sử dụng phương pháp tình huống để phát triển năng lực VDKTVTT 109
K ẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 112
TÀI LIỆU THAM KHẢO 115
PHỤC LỤC 120
Trang 7DANH M ỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Tp HCM: Thành phố Hồ Chí Minh
VDKTVTT: Vận dụng kiến thức vào thực tiễn
Trang 8DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1 Cấu trúc và biểu hiện của năng lực VDKTVTT trong môn Hóa học 25
Bảng 2.1 Một số tình huống phát triển năng lực VDKTVTT 36
Bảng 2.2 Mức độ của năng lực vận dụng kiến thức đối với học sinh phổ thông 83
Bảng 2.3 Thang đánh giá năng lực vận dụng kiến thức cho HS 86
Bảng 2.4 Các kết luận về năng lực VDKTVTT của học sinh phổ thông ứng với các số điểm 87
Bảng 3.1 Số lượng HS tham giá đánh giá năng lực 103
Bảng 3.2 Số lượng phiếu thăm dò sau thực nghiệm 105
Bảng 3.3 Kết quả về năng lực VDKTVTT của học sinh trước thực nghiệm 105
Bảng 3.4 Kết quả về năng lực VDKTVTT của học sinh sau thực nghiệm 106
Bảng 3.5 So sánh kết quả đánh giá năng lực VDKTVTT trước và sau thực nghiệm 107
Bảng 3.6 Số lượng phiếu thăm dò sau thực nghiệm 109
Bảng 3.7 Ý kiến học sinh về việc năng lực VDKTVTT có cần thiết 109
Bảng 3.8 Ý kiến học sinh về tác dụng của năng lực VDKTVTT trong học tập môn Hóa học và trong cuộc sống 109
Bảng 3.9 Ý kiến học sinh về việc tại sao sử dụng phương pháp tình huống lại phát triển được năng lực VDKTVTT 110
Trang 9DANH M ỤC CÁC HÌNH ẢNH
Hình 2.1 Bức tranh để lâu ngày 38
Hình 2.2 Chiếc muỗng bạc 39
Hình 2.3 Con ong 40
Hình 2.4 Lụa 41
Hình 2.5 Ống nghiệm 43
Hình 2.6 Tô canh chua 44
Hình 2.7 Bể bơi công cộng 45
Hình 2.8 Nhà bếp 46
Hình 2.9 Dùng bình cứu hỏa dập lửa 47
Hình 2.10 Phèn chua 48
Hình 2.11 Bình đựng dầu ăn 50
Hình 2.12 Đĩa trái cây 51
Hình 2.13 Muối iot 52
Hình 2.14 Thuốc lá 53
Hình 2.15 Nạn nhân bị tạt axit 55
Hình 2.16 Cà rốt 56
Hình 2.17 Máy photo copy 57
Hình 2.18 Cốc bia 58
Hình 2.19 Ấm đun nước 59
Hình 2.20 Bắt cá bằng dụng cụ trích điện 61
Hình 2.21 Ống thải khí từ các nhà máy 62
Hình 2.22 Ống kim loại bị rỉ sét 64
Hình 2.23 Các học sinh chăm chú làm thí nghiệm 66
Hình 2.24 Nhiệt kế thủy ngân bị vỡ 67
Hình 2.25 Con tàu 68
Hình 2.26 Dàn mưa xử lí sắt 69
Hình 2.27 Đất bị chua 70
Hình 2.28 Lúa đang trổ bông 71
Hình 2.29 Ma trơi kì bí 72
Hình 2.30 Hình ảnh lạ của thạch nhũ 73
Trang 10Hình 3.1 Đồ thị so sánh kết quả đánh giá năng lực VDKTVTT trước và sau
thực nghiệm 108
Trang 11
M Ở ĐẦU
1 Lý do ch ọn đề tài
Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng trong việc xây dựng đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam; phát triển nhanh nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao, tập trung vào việc đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục quốc dân; gắn kết chặt chẽ phát triển nguồn nhân lực với phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ Nghị quyết hội nghị Trung ương 8 khóa XI đã chỉ đạo: “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học” Phát triển phẩm chất
và năng lực người học trong giáo dục phổ thông là định hướng nổi trội mà nhiều nước tiên tiến đã và đang thực hiện từ đầu thế kỉ XXI đến nay Ở các nước đều chú
ý hình thành, phát triển những năng lực cần thiết cho việc học suốt đời, gắn với cuộc sống hằng ngày; trong đó chú trọng các năng lực chung như: năng lực cá nhân, năng lực xã hội, năng lực hợp tác, năng lực giao tiếp, năng lực tư duy, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tự học, năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông Trong những năm gần đây, giáo dục phổ thông Việt Nam đã đạt được những thành tựu và có những đóng góp lớn trong việc đào tạo nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước Tuy vậy, hiện nay chúng ta vẫn chưa thật sự quán triệt mục tiêu phát triển năng lực của học sinh mà còn coi trọng việc trang bị kiến thức, kĩ năng cơ bản cho học sinh, chưa thực sự chú trọng giáo dục các kĩ năng sống, các kĩ năng học tập suốt đời Dạy học theo định hướng phát triển năng học sinh là xu hướng đổi mới giáo dục ở Việt Nam trong những năm sắp tới
Dạy học bằng tình huống là một trong những phương pháp dạy học tích cực góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện Đây là phương pháp dạy học hữu hiệu nhằm mang lại niềm vui, hứng thú, thắp lên ngọn lửa say mê, tìm tòi chiếm lĩnh tri thức; phát triển tư duy, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề; từ đó hình
Trang 12thành ở học sinh nhân cách của người lao động mới, tự chủ, sáng tạo, có khả năng giải quyết tốt các tình huống do cuộc sống đặt ra
Nếu vận dụng tốt phương pháp dạy học tình huống vào trong dạy học hóa học sẽ góp phần rất lớn vào việc hình thành năng lực và phẩm chất cho học sinh THPT Đặc biệt các tình huống dạy học là một môi trường rất tốt mà giáo viên tạo
ra nhằm giúp cho học sinh hình thành và phát triển được năng lực vận dụng các kiến thức vào thực tiễn từ đó làm cho môn học gần gũi hơn với đời sống và học sinh thêm yêu thích môn học
Với những ý nghĩa thiết thực như vậy em đã chọn đề tài khóa luận là: “Sử
dụng phương pháp tình huống trong dạy học hóa học để phát triển năng lực vận
d ụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh THPT”
2 M ục đích nghiên cứu
Sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học hóa học để phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực thiễn cho học sinh THPT
3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu
+ Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học ở trường THPT
+ Đối tượng nghiên cứu: Việc sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học hóa học ở trường THPT
4 Ph ạm vị nghiên cứu
- Nội dung: kiến thức môn Hóa học khối 10, 11, 12
- Thời gian thực hiện đề tài: 12/2015 – 05/2016 -Về địa bàn: Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai, trường THTH Đại học
Sư Phạm Tp.HCM, trường THPT Trần Khai Nguyên, trường Sương Nguyệt Ánh
5 Nhi ệm vụ của đề tài
Trang 13- Nghiên cứu cơ sở lí luận việc đổi mới chương trình giáo dục môn Hóa học, phương pháp đổi mới phương pháp dạy học
- Nghiên cứu lí luận về năng lực mà học sinh cần có khi học tập bộ môn Hóa học
- Nghiên cứu lí luận về phương pháp tình huống, tác dụng của việc sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học hóa học để phát triển năng lực VDKTVTT
- Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa, sách giáo viên hóa học phổ thông
- Xây dựng một số tình huống trong dạy học hóa học ở trường THPT và một số giáo án thực nghiệm
pháp tình huống trong dạy học hóa học nhằm phát triển năng lực VDKTVTT
6 Gi ả thuyết khoa học
Nếu sử dụng phương pháp tình huống để xây dựng các tình huống trong dạy
nên hấp dẫn và lôi cuốn học sinh hơn Từ đó phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh
7 Phương pháp nghiên cứu
7 1 Các phương pháp nghiên cứu lí luận
- Đọc và nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài
thống hóa, khái quát hóa
7 2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Thăm lớp, dự giờ, trò chuyện, trao đổi ý kiến với giáo viên và học sinh
- Phỏng vấn một số giáo viên có kinh nghiệm giảng dạy lâu năm
Trang 14- Điều tra bằng phiếu hỏi
- Phương pháp thực nghiệm (Thực nghiệm sư phạm để kiểm nghiệm giá trị thực tiễn của các kết quả nghiên cứu và khả năng ứng dụng của những đề xuất)
7 3 Các phương pháp toán học
- Phương pháp phân tích số liệu
- Phương pháp thống kê toán học
8 Những điểm mới của đề tài
huống được viết lại và 22 tình huống được xây dựng mới hoàn toàn
thức vào thực tiễn cho học sinh
- Đề xuất thêm biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng tình huống trong dạy
+ Lựa chọn, xây dựng những tình huống có tính thiết thực, gần gũi và gắn liền với cuộc sống
+ Phát huy tối đa vai trò người tổ chức lớp học của GV
+ Kết hợp các phương pháp dạy học hiện đại khi sử dụng tình huống + Tạo điều kiện cho HS làm việc nhóm, trình bày báo cáo trước lớp
- Thiết kế 2 giáo án có sử dụng tình huống đã xây dựng
Trang 15Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
1.1.1.1 Trên thế giới
Ở phương Đông, phương pháp xử lý tình huống đã được đề cập đến trong nhiều kinh sách, văn học cổ qua các thời đại của Trung Quốc mà tiêu biểu là Đức Khổng Tử (551-487 TCN), với nhiều tình huống theo hướng nêu vấn đề đặc sắc,
cá thể hóa tiếp nhận, phương pháp xử lý tình huống là những bài học quí báu về răn dạy con người, được xem là tấm gương về phương pháp giáo dục tích cực cho hậu thế Nhật Bản cũng đã thực hiện phương pháp tình huống trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt trong ngành quản lý, du lịch Bí quyết thành công trong xử lý tình huống của người Nhật Bản bao gồm bốn bước: tình huống – phân tích – tổng hợp – hành động [24] Với Hàn Quốc, để hướng tới một nền giáo dục hiện đại phục vụ cho việc phát triển đất nước, họ đã rất quan tâm đến việc giúp cho người học có năng lực giải quyết vấn đề
Ở phương Tây, Mỹ là nước sớm nghiên cứu và áp dụng tình huống trong giáo dục – đào tạo Năm 1870, giáo sư Christopher Columbus Langdell đã khởi xướng phương pháp dạy học tình huống cho khoa Luật của trường Đại học Kinh doanh Havard và đã được chấp nhận một vài năm sau đó Năm 1919, trường Đại học Western Ontario của Canada cũng đã bắt đầu áp dụng phương pháp tình huống (PPTH) trong dạy học kinh doanh nhờ sự dũng cảm tiên phong của W Sherwood Fox - Trưởng khoa Cơ bản, và K P R Neville - Trưởng phòng Giáo dục Đến nay, trường Kinh doanh Richard Ille của Đại học Western Ontarino đã trở thành cơ sở
có uy tín số một ở Canada trong áp dụng PPTH vào giảng dạy [43]
Tại Pháp, ngay đầu thế kỉ XX, PPTH cũng đã được áp dụng rộng rãi nhưng tình huống đưa ra bấy giờ phần nhiều là giả định nên ít có sức thuyết phục Từ những năm 1960, Gaston de Vilard đã xây dựng một giáo trình luân lý mà nội dung là những tình huống có thật, trong đó thầy giáo xác định một số vấn đề lý