Luận văn thạc sĩ sư phạm ngữ văn kĩ năng xây dựng câu hỏi trong đề kiểm tra năng lực đọc hiểu văn bản môn ngữ văn ở trường trung học phổ thông

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌCGIÁO DỤC PHẠM THỊ HƯƠNG KỸ NĂNG XÂY DỰNG CÂU HỎI TRONG ĐỀ KIỂM TRA NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN MÔN NGỮ VĂN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌCGIÁO DỤC

PHẠM THỊ HƯƠNG

KỸ NĂNG XÂY DỰNG CÂU HỎI TRONG ĐỀ KIỂM TRA NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN MÔN NGỮ VĂN

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌCGIÁO DỤC

PHẠM THỊ HƯƠNG

KỸ NĂNG XÂY DỰNG CÂU HỎI TRONG ĐỀ KIỂM TRA NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN MÔN NGỮ VĂN

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN NGỮ VĂN

Mã số: 8140111

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN ĐỨC KHUÔNG

HÀ NỘI - 2017

i

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến:

Các thầy cô giáo đã tham gia giảng dạy lớp Cao học Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Ngữ văn, những người thầy đã trang bị cho tôi tri thức

và kinh nghiệm quý báu trong lĩnh vực khoa học giáo dục

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô khoa Sau đại học, Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, các bạn bè đồng nghiệp đã động viên, nhiệt tình giúp đỡ tôi và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành bản luận văn này

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo TS Nguyễn Đức Khuông đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, tháng 10 năm 2017

Tác giả luận văn

Phạm Thị Hương

ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

iii

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ vii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Đối tượng nghiên cứu 6

6 Phạm vi nghiên cứu 6

7 Phương pháp nghiên cứu 7

8 Kết cấu của đề tài 7

CHƯƠNG 1.CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG CÂU HỎI TRONG ĐỀ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN MÔN NGỮ VĂN Ở TRƯỜNG THPT 9

1.1 Kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh theo hướng tiếp cận năng lực 9

1.1.1 Khái niệm kiểm tra, đánh giá 9

1.1.2 Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh 10

1.1.3 Năng lực và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh theo hướng tiếp cận năng lực 12

1.2 Kiểm tra đánh giá năng lực đọc hiểu văn bản 20

1.2.1 Văn bản và năng lực đọc hiểu văn bản 20

1.2.2 Kiểm tra đánh giá năng lực đọc hiểu văn bản của học sinh trong dạy học môn Ngữ văn 28

iv

1.2.3 Câu hỏi kiểm tra năng lực đọc hiểu văn bản 31

Tiểu kết chương 1 37

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG VÀ BIỆN PHÁP XÂY DỰNG CÂU HỎI TRONG ĐỀ KIỂM TRA NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN MÔN NGỮ VĂNỞ TRƯỜNG THPT 38

2.1 Thực trạng xây dựng câu hỏi kiểm tra, đánh giá năng lực đọc hiểu văn bản trong dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT hiện nay 38

2.1.1 Thực trạng kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn ở trường THPT 38

2.1.2 Thực trạng xây dựng câu hỏi kiểm tra năng lực đọc hiểu môn Ngữ văn ở trường THPT 41

2 2 Biện pháp xây dựng câu hỏi kiểm tra năng lực đọc hiểu văn bản môn Ngữ văn bậc THPT 54

2.2.1 Xác định mục đích, yêu cầu kiểm tra 55

2.2.2 Lập ma trận đề 56

2.2.3 Biên soạn đề kiểm tra đánh giá. 60

2.2.4 Xây dựng đáp án, thang điểm 67

2.2.5 Xem xét lại việc biên soạn đề kiểm tra và đáp án thang điểm 67

Tiểu kết chương 2: 68

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM 70

3.1 Mục đích, nhiệm vụ thực nghiệm 70

3.2.Thời gian, đối tượng, địa bàn thực nghiệm 70

3.3 Tiến trình thực nghiệm 70

3.3.1.Thực nghiệm tại trườngTHPT Nguyễn Trãi - Vũ Thư - Thái Bình 71

3.3.2 Thực nghiệm tại trường THPT Đông Thụy Anh - Thái Thụy - Thái Bình 74

3.4 Kết quả thực nghiệm: 74

3.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm: 78

v

3.5.1 Tiêu chí đánh giá kết quả thực nghiệm 78

3.5.2 Cách thức đánh giá: 79

Tiểu kết chương 3 87

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 88

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

PHỤ LỤC 94

vi

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 So sánh kiểm tra đánh giá theo tiếp cận năng lực với kiểm tra đánh

giákiến thức kĩ năng 17

Bảng 1.2 Các bậc trình độ nhận thức trong kiểm tra đánh giá NL 32

Bảng 3.1 Kết quả ý kiến chia sẻ của giáo viên 81

Bảng 3.2 Kết quả ý kiến chia sẻ của học sinh 84

Bảng 3.3 Bảng phân phối điểm của học sinh (theo loại) 85

vii

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Hình 3.4 Biểu đồ phân phối điểm của học sinh 86

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong quá trình dạy học, hoạt động đánh giá kết quả học tập của học sinh có vai trò vô cùng quan trọng Đánh giá kết quả học tập của học sinh cung cấp thông tin giúp nhà quản lý, giáo viên giám sát quá trình dạy học, phát hiện các vấn đề để có các quyết định kịp thời điều chỉnh nội dung, cách thức và điều kiện dạy học nhằm đạt tới cái đích của quá trình dạy học: chất lượng đầu ra của sản phẩm…Với ý nghĩa ấy, kiểm tra đánh giá không những

là một bộ phận không thể tách rời của quá trình dạy học, có mối quan hệ mật thiết với các yếu tố khác của quá trình này mà còn là động lực để thúc đẩy sự đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới cách thức tổ chức hoạt động dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học - yếu tố quan trọng hàng đầu đối với mỗi nhà trường

Hiện nay, xu hướng chung của giáo dục toàn cầu là chuyển từ mục tiêu cung cấp tri thức sang hình thành các năng lực ở người học Để bắt kịp xu thế

đó, cũng là đáp ứng yêu cầu tất yếu của thời đại về “đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo” theo tinh thần NQ/29 - Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI ("đổi mới căn bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo, bảo đảm trung thực, khách quan”; [1] ), giáo dục Việt Nam đang thực hiện công tác đổi mới kiểm tra đánh giá theo tiếp cận năng lực, coi đây là khâu đột phá có ý nghĩa then chốt của quá trình dạy học, giúp phát triển năng lực người học, tạo ra mã số thành công của mỗi học sinh trong tương lai Trong những năm gần đây, Bộ Giáo dục và đào tạo đang triển khai việc đổi mới phương thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh Việc chuyển từ kiểm tra đánh giá theo hướng tiếp cận nội dung sang kiểm tra đánh giá tiếp cận năng lực người học đã và đang đáp ứng được

2

yêu cầu đổi mới của giáo dục hiện đại Kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn cũng không nằm ngoài định hướng đó

Trong dạy học Ngữ văn, đổi mới kiểm tra đánh giá đã trở thành vấn đề quan tâm hàng đầu, bởi đó là một trong những khâu then chốt, một mắt xích quan trọng, chủ yếu để xác định năng lực của người học, điều chỉnh quá trình dạy và học; là động lực để đổi mới phương pháp dạy học, góp phần cải thiện, nâng cao chất lượng giáo dục Thực tế cho thấy, từ năm 2014 đến nay, việc đổi mới công tác kiểm tra đánh giá đã từng bước tạo sự chuyển biến trong dạy văn, học văn Các đề kiểm tra định kì, thi tuyển sinh, thi THPT Quốc gia môn Ngữ văn theo hướng đổi mới, có tính ứng dụng cao vào thực tiễn cuộc sống, tôn trọng chính kiến của học sinh, tạo điều kiện cho các em bộc lộ năng khiếu, quan điểm, cách nhìn nhận của mình về thế giới xung quanh, tránh việc sao chép tài liệu, đọc vẹt một cách máy móc Đặc biệt trong kì thi tốt nghiệp THPT 2014, thi THPT Quốc gia năm 2015, 2016, 2017, yêu cầu kiểm tra đánh giá năng lực của học sinh được chú trọng Cấu trúc đề thi gồm 2 phần: đọc hiểu văn bản và làm văn với hệ thống câu hỏi tập trung đánh giá năng lực tiếp nhận văn bản, năng lực tạo lập văn bản của người học Cách đổi mới kiểm tra đánh giá như vậy đã có tác động sâu sắc đến quá trình dạy học từ xác định nội dung đến đổi mới phương pháp dạy học Nhưng làm thế nào để việc kiểm tra đánh giá năng lực của người học có hiệu quả và xây dựng hệ thống câu hỏi trong đề kiểm tra như thế nào để đánh giá đúng chất lượng dạy học là vấn đề đang được quan tâm Hiện nay, nhiều giáo viên Ngữ văn còn lúng túng khi xây dựng một đề kiểm tra nhằm đánh giá năng lực học sinh theo hướng đổi mới kiểm tra đánh giá nhất là xây dựng hệ thống câu hỏi trong đề kiểm tra năng lực đọc hiểu văn bản Qua đề tài này, chúng tôi xin đưa ra những ý kiến trao đổi về kĩ năng xây dựng câu hỏi trong đề kiểm tra năng lực đọc hiểu môn

3

Ngữ văn khi kiểm tra đánh giá năng lực tiếp nhận văn bản của người học ở

trường THPT

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Trên thế giới

Trong lịch sử nhân loại, đã từ lâu, đánh giá luôn được coi là một hoạt động tự thân và đã trở thành một khoa học ở mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, nói như Examenet Docmolgic: “Đánh giá là một môn khoa học tự nó hình thành”

Trong lĩnh vực giáo dục, năm 1966, mô hình CIPP của L.D.Stufflebean được hình thành dựa trên sự kết hợp của đánh giá bối cảnh, đánh giá đầu vào, đánh giá quá trình và đánh giá kết quả học tập

Năm 1967, M.Scriven đưa ra mô hình đánh giá không theo mục tiêu ; tiếp theo là sự ra đời của mô hình ứng đáp câu hỏi do R.E.Stake khởi xướng,… Những năm sau này, để đánh giá chất lượng giáo dục, người ta tập trung đánh giá kết quả học tập của người học

Từ sau những năm 1970 đến nay lý thuyết trắc nghiệm ra đời và phát triển mạnh mẽ ở nhiều quốc gia trên thế giới Năm 1971, B.S Bloom và các cộng sự đã nghiên cứu và phân loại các mục tiêu đánh giá thành các cấp độ khác nhau: biết, hiểu, áp dụng, phân tích, tổng hợp, đánh giá

Những nghiên cứu trên có tác dụng quan trọng trong hoàn thiện các lý thuyết về đánh giá và hoàn thiện việc dạy học

Trong quá trình dạy học hiện nay, các nhà giáo dục luôn chú trọng mục tiêu phát triển năng lực và phẩm chất người học Bên cạnh phát triển năng năng lực chung, các năng lực chuyên biệt cũng được quan tâm Đọc và đọc hiểu văn bản có ý nghĩa rất quan trọng trong hình thành năng lực giao tiếp cho học sinh, trong việc tự học và học tập suốt đời của mỗi cá nhân Do những lợi ích to lớn mà khả năng đọc và hiểu mang lại nên chương trình đánh giá học

4

sinh quốc tế PISA thuộc tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế thế giới chủ trương coi đọc hiểu là một trong ba lĩnh vực chủ yếu (đọc hiểu, toán học, khoa học) để xác định năng lực học sinh giai đoạn cuối của giáo dục bắt buộc

2.2 Ở Việt Nam

Ở Việt Nam, cho đến nay đã có một số công trình khoa học nghiên cứu

về đánh giá trong giáo dục của các tác giả:

- Năm 1996, hai tác giả Hoàng Đức Nhuận và Lê Đức Phúc đưa ra cơ

sở lý luận của việc đánh giá chất lượng học tập của học sinh phổ thông

- Trần Bá Hoành năm 2001 với nghiên cứu về đánh giá trong giáo dục

đã khái quát quy trình đánh giá, chỉ ra các phương pháp, kĩ thuật đánh giá

- Năm 2007, tác giả Lê Đức Ngọc nghiên cứu về Lý thuyết đo lường

và xử lý số đo Công trình nghiên cứu này đã được xuất bản tại Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội

- Nguyễn Công Khanh (2012) nghiên cứu về đo lường trong đánh giá kết quả học tập của người học Năm 2014, tác giả này cùng các cộng sự bàn

về kiểm tra, đánh giá trong Giáo dục

- Vũ Thị Ngọc Anh và các cộng sự (2010) bàn về thực trạng đánh giá kết quả học tập của học sinh ở trường phổ thông hiện nay

- Năm 2013, Nguyễn Thị Kim Thoa, Nguyễn Thị Ngọc Bích đưa ra các kĩ thuật đánh giá trong lớp học, kinh nghiệm quốc tế và đề xuất áp dụng cho bậc THPT ở Việt Nam

Trong nhà trường Việt Nam, từ sau năm 2000, mục tiêu dạy đọc hiểu văn bản cũng được đặt ra trong chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn và dạy đọc hiểu cũng được coi là mắt xích quan trọng trong đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn Có nhiều công trình nghiên cứu về dạy đọc hiểu văn bản trong môn Ngữ văn Trần Đình Sử bàn nhiều về đọc văn, học văn; chú trọng đến văn bản văn học và đọc - hiểu văn bản, coi đọc hiểu

5

văn bản là một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy văn hiện nay Nguyễn Thanh Hùng dày công nghiên cứu đặt ra vấn đề hiểu văn, dạy văn, chú trọng khâu đọc và tiếp nhận văn chương đặc biệt là đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường cùng kĩ năng đọc hiểu Văn Tác giả Phạm Thị Thu Hương quan tâm đến đọc hiểu và chiến thuật đọc hiểu văn bản trong nhà trường phổ thông Phạm Thị Thu Hiền đưa ra một số đề xuất để đổi mới dạy học đọc hiểu văn bản trong nhà trường phổ thông và dạy học đọc hiểu văn bản thông tin ở trường trung học của Việt Nam trong thời gian tới

Trên thực tế, việc dạy học đọc hiểu văn bản cũng chưa đạt được hiệu quả mong muốn, công tác kiểm tra đánh giá cũng chậm thay đổi Kiểm tra, đánh giá năng lực đọc hiểu là một trong những yêu cầu cơ bản trong kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn ở nhà trường phổ thông hiện nay Về vấn đề này đã có

một số tác giả nghiên cứu, tham gia ý kiến thảo luận trong Hội thảo đổi mới

kiểm tra đánh giá chất lượng học tập môn Ngữ văn ở trường phổ thông Tác giả Đỗ Ngọc Thống đặt ra vấn đề đổi mới đánh giá kết quả học tập môn Ngữ văn theo yêu cầu phát triển năng lực Phạm Minh Diệu bàn về đánh giá năng

lực môn Ngữ văn và cấu trúc bài kiểm tra môn Ngữ văn ở cấp THPT Phạm Thị Thu Hiền đặt ra vấn đề đổi mới kiểm tra đánh giá chất lượng học tập môn Ngữ văn ở cấp Trung học phổ thông" Lê Thị Mĩ Hà, Nguyễn Thị Huệ nghiên cứu vận dụng cách hỏi của PISA trong kiểm tra đánh giá năng lực đọc hiểu của học sinh THPT Bên cạnh những nghiên cứu tiêu biểu đó, trong cuộc hội thảo, nhiều tác giả khác cũng bàn về kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn

Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu nào trình bày một cách hệ thống về kĩ năng xây dựng câu hỏi trong kiểm tra đánh giá năng lực đọc hiểu văn bản môn Ngữ văn ở trường THPT Kế thừa những thành tựu

mà người đi trước đã đạt được khi nghiên cứu về kiểm tra đánh giá năng lực đọc hiểu văn bản của học sinh đồng thời đưa ra các biện pháp rèn kĩ năng xây

6

dựng câu hỏi trong kiểm tra năng lực đọc hiểu môn Ngữ văn, chúng tôi đề xuất

đề tài "Kĩ năng xây dựng câu hỏi trong đề kiểm tra năng lực đọc hiểu văn bản

môn Ngữ văn ở trường Trung học phổ thông" Chúng tôi mong có thể góp một

phần nhỏ bé vào việc tìm ra những biện pháp hiệu quả nhất giúp giáo viên

thành thục hơn khi ra đề kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn

3 Mục đích nghiên cứu

Nêu lên một số biện pháp để nâng cao kĩ năng xây dựng câu hỏi trong

đề kiểm tra năng lực đọc hiểu văn bản môn Ngữ văn ở trường THPT

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xây dựng cơ sở lý luận về hệ thống câu hỏi trong đề kiểm tra năng lực đọc hiểu văn bản môn Ngữ văn của học sinh THPT theo tiếp cận năng lực; nghiên cứu về thực trạng kiểm tra, đánh giá, xây dựng câu hỏi trong đề kiểm tra năng lực đọc hiểu văn bản môn Ngữ văn ở trường THPT, đề ra một

số biện pháp nâng cao kĩ năng xây dựng hệ thống câu hỏi đọc hiểu văn bản

trong kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn ở bậc THPT hiện nay

- Thực nghiệm xây dựng hệ thống câu hỏi trong đề kiểm tra năng lực đọc hiểu văn bản môn Ngữ văn ở một số trường THPT

5 Đối tượng nghiên cứu

Xây dựng câu hỏi trong đề kiểm tra năng lực đọc hiểu văn bản trong dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT

6 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung nghiên cứu: Kĩ năng xây dựng câu hỏi đọc hiểu - công cụ kiểm tra đánh giá năng lực tiếp nhận văn bản của học sinh THPT

- Thời gian nghiên cứu: học kì 2 năm học 2016-2017, học kì 1 năm học 2017-2018

- Không gian nghiên cứu: Trường THPT Nguyễn Trãi - Vũ Thư - Thái Bình; trường THPT Đông Thụy Anh - Thái Thụy - Thái Bình