Luận văn thạc sĩ sư phạm ngữ văn hướng dẫn học sinh thực hành các phép liên kết văn bản trong chương trình ngữ văn trung học cơ sở

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRẦN THỊ HẰNG HƯỚNG DẪN HỌC SINH THỰC HÀNH CÁC PHÉP LIÊN KẾT VĂN BẢN TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN TRUNG HỌC CƠ SỞ LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN HÀ NỘI[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ HẰNG

HƯỚNG DẪN HỌC SINH THỰC HÀNH CÁC PHÉP LIÊN KẾT VĂN BẢN TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN TRUNG HỌC CƠ SỞ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ HẰNG

HƯỚNG DẪN HỌC SINH THỰC HÀNH CÁC PHÉP LIÊN KẾT VĂN BẢN TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN TRUNG HỌC CƠ SỞ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học Ngữ văn

Mã số: 8.1401.11

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN TRỌNG HOÀN

HÀ NỘI - 2020

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành, tôi bày tỏ lòng biết ơn đối với Ban giám hiệu, Khoa Sư phạm, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, các thầy giáo, cô giáo đã tham gia quản lý, giảng dạy và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu

Tôi xin bày tỏ sự biết ơn, sự kính trọng đặc biệt đến TS Nguyễn Trọng Hoàn - người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ về khoa học để tôi hoàn

thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn:

- Lãnh đạo, giáo viên và học sinh tại Trường THCS Thăng Long, Ba Đình, Hà Nội

- Gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, cổ vũ, khích lệ và giúp

đỡ tôi trong suốt thời gian qua

Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong suốt quá trình thực hiện đề tài, song

có thể còn có những mặt hạn chế, thiếu sót Tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp và sự chỉ dẫn của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp

Hà Nội, tháng 11 năm 2018

TÁC GIẢ

Trần Thị Hằng

ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ VÀ BIỂU ĐỒ vii

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ VÀ BIỂU ĐỒ vii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 7

1.1 Cơ sở lí luận của hướng dẫn học sinh thực hành các phép liên kết văn bản trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở 7

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản 7

1.1.2 Cơ sở lý luận về các phép liên kết văn bản trong chương trình Ngữ Văn Trung học cơ sở 13

1.1.3 Môn Văn học trường Trung học cơ sở 31

1.2 Cơ sở thực tiễn hướngdẫn học sinh thực hành các phép liên kết văn bản trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở 32

1.2.1 Đối với giáo viên 32

1.2.2 Đối với học sinh 32

1.2.3 Kết quả khảo sát thực tiễn 33

1.2.4 Sự cần thiết hướng dẫn học sinh thực hành các phép liên kết văn bản trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở 38

1.2.5 Một số nhận xét về thực trạng hướngdẫn học sinh thực hành các phép liên kết văn bản trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở 39

Kết luận chương 1 41

Chương 2: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH THỰC HÀNH CÁC PHÉP LIÊN KẾT VĂN BẢN TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN TRUNG HỌC CƠ SỞ 42

iv

2.1 Các nguyên tắc đề xuất biện pháp hướng dẫn học sinh thực hành

các phép liên kết văn bản 42

2.1.1 Bảo đảm mục tiêu môn học 42

2.1.2 Nguyên tắc đảm bảo phù hợp với lứa tuổi vào đặc điểm học sinh Trung học cơ sở 42

2.1.3 Nguyên tắt đảm bảo phù hợp với đặc điểm, nội dung chương trình môn Ngữ văn Trung học cơ sở 43

2.1.4 Bảo đảm tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh 43

2.1.5 Biên soạn theo tinh thần tích hợp 43

2.1.6 Bám sát đặc trưng thể loại của từng văn bản 44

2.2 Hệ thống hóa một số sai lầm phổ biến của HS khi thực hành các phép liên kết văn bản bậc Trung học cơ sở 45

2.3 Một số biện pháp hướng dẫn học sinh thực hành các phép liên kết văn bản bậc Trung học cơ sở 47

2.3.1 Giúp HS tạo động cơ và biết cách tổ chức học tập môn Ngữ Văn 47

2.3.2 Khơi gợi động cơ thành công, củng cố lòng tin của HS 48

2.3.3 Tăng cường ý thức, trách nhiệm của người học trong quá trình dạy học Ngữ văn 49

2.3.4 Chú ý phương pháp học, phương pháp thực hành các phép liên kết câu 50

2.4 Thiết kế một số tình huống hướng dẫn học sinh thực hành các phép liên kết văn bản bậc THCS 52

2.4.1 Tăng cường bổ sung, thiết lập, hoàn thiện hệ thống kiến thức về các phép liên kết câu 52

2.4.2 Hướng dẫn học sinh đặc điểm nhận diện của các phép liên kết trong văn bản 52

2.4.3 Hướng dẫn học sinh thực hành các phép liên kết đoạn văn thông qua một số dạng bài tập thực hành 54

2.4.4 Rèn luyện các kỹ năng thực hành phép liên kết văn bản bậc Trung

học cơ sở 60

Kết luận chương 2 62

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 63

3.1 Mục đích thực nghiệm 63

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 63

3.1.2 Yêu cầu thực nghiệm 63

3.2 Kế hoạch thực nghiệm 63

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm 63

3.2.2 Địa bàn thực nghiệm 64

3.3 Nội dung thực nghiệm 64

3.3.1 Quy trình thực nghiệm 64

3.3.2 Nội dung cần thực nghiệm 66

3.3.3 Điều kiện thực nghiệm 67

3.4 Phương pháp thực nghiệm 68

3.5 Kết quả thực nghiệm 69

3.5.1 Tiêu chí đánh giá thực nghiệm 69

3.5.2 Kết quả thực nghiệm 69

3.5.3 Kết luận chung về dạy học thực nghiệm 76

Kết luận chương 3 77

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 78

1 Kết luận 78

2 Khuyến nghị 79

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 80

PHỤ LỤC 84

Phụ lục 1: PHIẾU TRƯNG CẦU Ý KIẾN 84

Phụ lục 2: PHIẾU TRƯNG CẦU Ý KIẾN 88

vi

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: Về liên kết nội dung và các phương thức liên kết được sử dụng

trong hai bình diện của nó 17

Bảng 1.2: Bảng tổng hợp các phương thức liên kết và khu vực sử dụng chúng 24

Bảng 1.3: Một số quan điểm riêng giữa hai quan niệm về liên kết 29

Bảng 1.4: Thực trạng phương pháp dạy học của giáo viên 34

Bảng 1.5: Ý kiến của GV hình thức hướng dẫn học sinh thực hành các phép

liên kết văn bản trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở 35

Bảng 1.6: Ý kiến của GV THCS về vai trò, ý nghĩa hướng dẫn học sinh thực

hành các phép liên kết văn bản trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở 36

Bảng 1.7: Ý kiến của GV về những khó khăn khi Hướng dẫn học sinh thực hành

các phép liên kết văn bản trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở 37

Bảng 2.1: Đặc điểm nhận diện các phép liên kết trong văn bản 53 Bảng 3.1: Bảng tổng hợp đánh giá của người học về biện pháp hướng dẫn HS

thực hành các phép liên kết văn bản của giáo viên 71

Bảng 3.2: Kết quả kiểm tra lớp thực nghiệm và đối chứng 75

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ VÀ BIỂU ĐỒ

Sơ đồ 1.1 Các phép liên kết trong văn bản 15

Biểu đồ 1.1 Mức độ sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học

của giáo viên 34

Biểu đồ 1.2 Sự cần thiết hướng dẫn học sinh thực hành các phép liên kết văn

bản trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở 39

Biểu đồ 3.1 Kết quả kiểm tra lớp thực nghiệm và đối chứng 75

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Phát triển toàn diện năng lực người học vừa là định hướng vừa là mục tiêu của giáo dục được nêu trong các văn kiện quan trọng của Đảng, Nhà nước và Quốc hội trong thời gian gần đây Môn Ngữ văn không chỉ hình thành ở người học năng lực văn học và Tiếng Việt mà quan trọng hơn là hình thành và phát triển cho học sinh năng lực thực hành, vận dụng thông qua việc tạo lập văn bản

Đổi mới chương trình giáo dục và cùng với nó là đổi mới phương pháp dạy học và đổi mới đánh giá là những phương diện thể hiện sự quyết tâm cách tân, đem lại những thay đổi về chất lượng và hiệu quả giáo dục Chính

vì thế những câu hỏi như: Làm thế nào để có một giờ học tốt? Đánh giá một giờ học tốt như thế nào cho chính xác, khách quan, công bằng? luôn có tính chất thời sự và thu hút sự quan tâm của tất cả các giáo viên (GV) và cán bộ quản lí giáo dục

Hướng dẫn học sinh thực hành là phương pháp dạy học nhằm phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của cả người dạy và người học nhằm nâng cao tri thức, bồi dưỡng năng lực hợp tác, năng lực vận dụng tri thức vào thực tiễn, bồi dưỡng phương pháp tự học, tác động tích cực đến tư tưởng, tình cảm, đem lại hứng thú học tập cho người học Về bản chất, đó là giờ học có sự kết hợp giữa học tập cá thể (hình thức học cá nhân) với học tập hợp tác (hình thức học theo nhóm, theo lớp); chú trọng kết hợp học với hành, nâng cao tri thức với rèn luyện các kĩ năng, gắn với thực tiễn cuộc sống; phát huy thế mạnh của các phương pháp dạy học tiên tiến, hiện đại; các phương tiện, thiết bị dạy học và những ứng dụng của công nghệ thông tin ; chú trọng

cả hoạt động đánh giá của GV và tự đánh giá của HS

Ngữ văn là môn học được tích hợp từ ba phân môn là Văn, Tiếng Việt,

Tập làm văn (trước đó ba phân môn này là ba môn độc lập, có SGK riêng) gồm hai phần ngữ và văn gắn bó với nhau, bởi “ngôn ngữ là chất liệu làm nên văn học và văn học chính là nghệ thuật của ngôn ngữ” [14]

Là môn học tích hợp, nhưng về cơ bản nó vẫn là môn học nghệ thuật (Văn vẫn chiếm tỉ trọng lớn nhất), đồng thời nó lại là môn học thực hành (Tập làm văn được học bài bản và hệ thống) Trên đại thể, có thể xem Ngữ văn là môn học về cái đẹp với hai khâu liên hoàn: cảm thụ cái đẹp trong văn chương (Văn), ngôn ngữ (Tiếng Việt) để tạo lập ra cái đẹp trong văn bản nói và viết (Tập làm văn) Do vậy, hướng dẫn học sinh thực hành các phép liên kết câu là biện pháp hữu hiệu giúp học sinh hiểu, cảm thụ nét đẹp văn chương, cách thức tạo lập văn bản nói và viết đồng thời hoàn chỉ bài tập làm văn đạt hiệu quả

Hiện nay, trong Chương trình môn Ngữ Văn lớp 9 bậc THCS, môn Ngữ văn có vị trí rất quan trọng Bài liên kết câu và liên kết đoạn văn là bài học quan trọng đối với học sinh lớp 9 Thông qua liên kết câu và liên kết đoạn văn giúp học sinh nâng cao nhận thức, kĩ năng sử dụng một số biện pháp liên kết câu và liên kết đoạn văn đặc biệt học sinh biết cách phâ biệt, nhận biết một số biện pháp liên kết thường dùng Tuy nhiên, thực tế hiện nay ở các nhà trường THCS, kĩ năng tạo lập văn bản với cách suy nghĩ độc lập, sáng tạo, diễn đạt trong sáng của học sinh chưa được chú trọng một cách đúng mức Đặc biệt với học sinh các em nhận thức về vai trò, ý nghĩa của thực hành các phép liên kết câu chưa đầy đủ, ít rèn luyện, nhiều em nhầm lẫn giữa các phép liên kết, lúng túng trong việc thực hành Do vậy, kết quả học tập còn chưa đạt

kỳ vọng Do vậy, nghiên cứu lý luận cùng thực trạng để đề xuất biện pháp hướng dẫn học sinh thực hành các phép liên kết văn bản trong chương trình Ngữ văn THCS là điều vô cùng cần thiết

Xuất phát từ những vấn đề cấp thiết nêu trên, đề tài “Hướng dẫn học

sinh thực hành các phép liên kết văn bản trong chương trình Ngữ văn THCS” là thể nghiệm có giá trị và ý nghĩa đối với việc thực hiện chương trình

dạy học Làm văn ở nhà trường phổ thông sau năm 2015

3

2 Lịch sử nghiên cứu

Nghiên cứu về các phép liên kết câu trong văn bản hay nghiên cứu về hướng dẫn học sinh thực hành trong môn Văn học đến giai đoạn hiện nay đã

có một số nghiên cứu Trong phạm vi cho phép, luận văn đề cập đến một số nghiên cứu sau:

Tác giả Lê Phương Nga và Nguyễn Trí đã biên soạn giáo trình

“Phương pháp dạy học Tiếng Việt”, tập 2 [2] có tất cả 8 chương trong đó có riêng một chương đề cập đến việc hướng dẫn học sinh cách thức thực hành

Cuốn sách “Phương pháp dạy học Tiếng Việt” [1] do tác giả Lê A Nội

dung cuốn sách đã đề cập đến là thuật ngữ “Phương pháp dạy học thực hành

Ngữ văn” Trong đó, việc hướng dẫn học sinh thực hành sẽ giúp học sinh biết

cách rèn luyện các phương pháp đặc thù trong dạy học tiếng Việt như phương pháp phân tích ngôn ngữ, rèn luyện theo mẫu, thông báo giải thích là những phương pháp đặc thù trong dạy học tiếng Việt Có thể nói bài viết này là một gợi

ý rất tốt cho việc tổ chức các hoạt động dạy học, lựa chọn sử dụng các phương pháp, phương tiện để dạy Tiếng Việt, trong đó có môn Ngữ văn bậc THCS

Nguyễn Minh Thuyết trong cuốn “Mấy quan điểm cơ bản trong việc biên soạn sách giáo khoa tiếng Việt (thử nghiệm) bậc tiểu học và bậc trung học cơ sở” [50] đã giới thiệu một số quan điểm cơ bản trong việc biên soạn hai bộ sách trên gồm: Quan điểm tích hợp; Quan điểm tích cực hóa hoạt động học tập của HS Có thể thấy, đây là tiền đề quan trong định hướng để giáo viên soạn giáo án sách giáo khoa Ngữ Văn đặc biệt trong chương trình giáo dục phổ thông mới cần chú trọng đến các năng lực thực hành cho học sinh

Tác giả bài viết “Năng lực đọc hiểu tác phẩm văn chương của học sinh THPT”, đã đưa ra một trong những năng lực cần hình thành cho học sinh là giúp học sinh hiểu, vận dụng kiến thức từ môn học vào thực hành giải bài tập

Để đọc hiểu, học sinh cần hiểu câu được liên kết bởi cách thức nào Đọc hiểu

là mục đích cuối cùng và là hiệu quả mong muốn để người đọc lĩnh hội được giá trị đích thực của tác phẩm

Tác giả Trần Đình Sử đã nghiên cứu bài viết “Đọc hiểu văn bản - một khâu đột phá trong dạy học Ngữ văn hiện nay” Kết quả nghiên cứu bài viết

đã đưa ra, bản chất của dạy Văn là cần cho học sinh hiểu và đọc văn Dạy văn bên ngoài việc hình thành các kỹ năng đọc hiểu bên cạnh đó cần có cách thức giúp học sinh hiểu, cảm thụ các nét đẹp của văn học thông qua hướng dẫn học sinh thực hành Vì vậy, theo tác giả, ở nước ta hiện nay hầu như chưa có khái niệm đọc hiểu văn bản và còn coi việc đọc hiểu văn bản là một việc làm giản đơn, cứ biết chữ là có thể đọc hiểu được đặc biệt học sinh chưa hiểu các câu từ, dòng, đoạn được liên kết với nhau bằng cách nào, liên kết để làm gì? [43, tr.56]

Năm 1985 với sự ra đời cuốn "Hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt" của Trần Ngọc Thêm, vấn đề liên kết văn bản mới chính thức được đặt ra ở Việt Nam Trần Ngọc Thêm đã nghiên cứu liên kết văn bản từ quan điểm liên kết thuộc hệ thống - cấu trúc của ngôn ngữ

Tác giả Diệp Quang Ban có nghiên cứu "Văn bản và liên kết trong tiếng Việt" năm 1999, đã giới thiệu về liên kết phi cấu trúc tính Có thể đây là cuốn sách đầu tiên đưa ra những lý giải, hệ thống nghiên cứu về liên kết văn bản, đoạn văn

Cũng cần nhắc rằng, dưới sự hướng dẫn của nhà nghiên cứu Diệp Quang Ban, các học viên Phạm Thu Trang (2001), Dương Thị Bích Hạnh (2003), Phan Thị Thu Hà (2004) đã thực hiện thành công các luận văn thạc sĩ thuộc lĩnh vực này Chúng tôi sử dụng các tài liệu trên đây làm cơ sở cho phần lí thuyết và trong quá trình thực hiện đề tài những tài liệu này còn là những gợi ý tốt cho hướng triển khai đề tài

3 Mục đích

Đề tài góp phần phát huy tính thiết thực qua dạy học thực hành các phép liên kết văn bản trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở nhằm rèn

5

luyện kĩ năng cần thiết cho lứa tuổi học sinh THCS Từ đó góp phần giáo dục, rèn luyện khả năng nói và viết một cách uyển chuyển cho học sinh, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đáp ứng yêu cầu xã hội

Hướng dẫn học sinh hiểu và thực hành các phép liên kết nhằm trang bị cho HS những kiến thức, kỹ năng; trên cơ sở đó hình thành cho các em những thói quen tích cực, hạn chế những hành vi và thói quen tiêu cực trong các tình huống giao tiếp cụ thể

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hoá những vấn đề lý luận và thực trạng liên qua tới luận văn

- Đề xuất một biện pháp hướng dẫn học sinh thực hành các phép liên kết văn bản trong dạy học Ngữ văn cấp THCS

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính khả thi và cần thiết của một số biện pháp hướng dẫn học sinh thực hành các phép liên kết văn bản trong dạy học Ngữ văn cấp THCS

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu hoạt động thực hành các phép liên kết để tạo lập văn bản của học sinh trong dạy học môn Làm văn ở THCS theo định hướng phát triển năng lực

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu và đề xuất các biện pháp hướng dẫn học sinh thực hành các phép liên kết văn bản trong dạy học Ngữ văn ở bậc THCS

6 Giả thuyết khoa học

Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn, nếu xây dựng được các giải pháp phù hợp nhằm hướng dẫn học sinh thực hành các phép liên kết văn bản trong tạo lập văn bản sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn cấp Trung học cơ sở

7 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu lí luận: Đọc và phân tích