ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC PHAN THỊ HƯỚNG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚP 10 THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG NGỮ VĂN 2018 LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
PHAN THỊ HƯỚNG
DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚP 10 THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG
NGỮ VĂN 2018
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN
HÀ NỘI – 2020
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
PHAN THỊ HƯỚNG
DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚP 10 THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG
NGỮ VĂN 2018
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
BỘ MÔN NGỮ VĂN
Mã số: 8.14.01.11
Người hướng dẫn khoa học: TS Tôn Quang Cường
HÀ NỘI – 2020
Trang 3i
LỜI CẢM ƠN
Trong thời gian thực hiện luận văn, dưới sự chỉ bảo, giúp đỡ tận tình của giảng viên hướng dẫn cũng như phía nhà trường tạo điều kiện thuận lợi, tôi đã
có quá trình nghiên cứu, tìm hiểu và học tập để hoàn thành đề tài Kết quả thu được không chỉ do nỗ lực của cá nhân tôi mà còn nhờ sự giúp đỡ tận tình của thầy cô, gia đình và bạn bè
Trước tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến cán bộ hướng dẫn TS Tôn Quang Cường Thầy là giảng viên nhiệt tình, giàu kinh nghiệm trong hướng dẫn nghiên cứu khoa học Thầy đã hướng dẫn, hỗ trợ, động viên khuyến khích tôi trong suốt thời gian thực hiện luận văn
Tôi cũng xin được cảm ơn tất cả các thầy cô, cán bộ Trường Đại học Giáo dục cũng như thầy cô bên Trường PTLC H.A.S đã tạo điều kiện thuận lợi giúp tôi học tập, nghiên cứu và thực nghiệm thành công đề tài
Do chưa có nhiều kinh nghiệm, thời gian còn hạn chế và chưa thực sự sâu rộng về kiến thức chuyên môn nên trong quá trình thực hiện và trình bày luận văn tôi không thể tránh khỏi những sai sót và hạn chế, do vậy tôi rất mong nhận được sự góp ý, nhận xét của Quý thầy cô
Kính chúc Quý thầy cô sức khỏe!
Hà Nội, ngày 19 tháng 8 năm 2020
Tác giả
Phan Thị Hướng
Trang 4ii
DANH MỤC CÁC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
CNTT Công nghệ thông tin
PTLC Phổ thông liên cấp
THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông TPACK Technological Pedagogical And Content
Knowledge
Trang 5iii
DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1 Áp dụng mô hình TPACK trong dạy học Ngữ văn theo chương
trình giáo dục phổ thông 2018 23
Bảng 1.2 Khảo sát thực trạng dạy đọc hiểu văn bản nghị luận hiện nay ở trường phổ thông 25
Bảng 1.3 Một số hình thức ứng dụng CNTT trong dạy học đọc hiểu 28
Bảng 1.4 Khảo sát kĩ năng sử dụng CNTT của học sinh hiện nay 28
Bảng 2.1 So sánh đánh giá năng lực và đánh giá kiến thức, kỹ năng 38
Bảng 2.2 Ứng dụng CNTT trong dạy học để phát triển năng lực ngôn ngữ 41 Bảng 2.3 Quy trình tổ chức hoạt động dạy học có ứng dụng GoConqr 54
Trang 6iv
DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 1.1 Mô hình TPACK 20
Hình 1.2 Mô hình tổng quát để thiết kế dạy học tích hợp công nghệ theo TPACK 21
Hình 2.1 Giao diện chính của GoConqr 46
Hình 2.2 Đặc điểm chính của ứng dụng GoConqr 47
Hình 2.3 Các tính năng trong ứng dụng GoConqr 48
Hình 2.4 Tạo tài khoản trên GoConqr 50
Hình 2.5 Tạo khóa học trên GoConqr 51
Hình 2.6 Các tiện ích trên GoConqr để thiết kế khóa học 51
Hình 2.7 Thiết kế mind map 52
Hình 2.8 Thiết kế flashcards 53
Hình 3.1 Giáo viên lập tài khoản trên GoConqr 58
Hình 3.2 Thiết kế slide có sử dụng text, media 58
Hình 3.3 Thiết kế hoạt động trước khi đọc văn bản trên GoConqr 59
Hình 3.4 Thiết kế hoạt động kết nối trên GoConqr 60
Hình 3.5 Các chiến lược đọc hiểu văn bản 60
Hình 3.6 Thiết kế flashcards đọc hiểu văn bản 61
Hình 3.7 Sản phẩm flashcards 61
Hình 3.8 Thiết kế mind map đọc hiểu văn bản 62
Hình 3.9 Thiết kế tích hợp các tính năng của GoConqr trong một slide 63
Hình 3.10 Thiết kế nội dung tìm hiểu ý nghĩa của văn bản 63
Hình 3.11 Thiết kế hoạt động liên hệ, mở rộng trên GoConqr 64
Hình 3.12 Thiết kế quizzes để củng cố bài học trên GoConqr 65
Hình 3.13 Tích hợp các tính năng của GoConqr trong slide 66
Hình 3.14 Tạo quizzes đọc hiểu văn bản nghị luận 66
Trang 7MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN i
DANH MỤC CÁC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii
DANH MỤC CÁC BẢNG iii
DANH MỤC CÁC HÌNH iv
MỞ ĐẦU 1
1 Lí do chọn đề tài 1
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2
3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 5
4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 5
5 Phương pháp nghiên cứu 5
6 Cấu trúc của luận văn 6
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 8
1.1 Tổng quan về Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 8
1.1.1 Quan điểm xây dựng Chương trình Ngữ văn 2018 8
1.1.2 Mục tiêu của Chương trình Ngữ văn 2018 9
1.1.3 Nội dung Chương trình môn Ngữ văn 2018 10
1.1.4 Những điểm nổi bật của Chương trình Ngữ văn 2018 12
1.2 Một số vấn đề về đọc hiểu văn bản nghị luận theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 15
1.2.1 Mục đích dạy đọc hiểu 15
1.2.2 Tìm hiểu văn nghị luận ở trường phổ thông 16
1.2.3 Đọc mở rộng 18
1.3 Mô hình TPACK (Technological Pedagogical Content Knowledge) 19
1.4 Khảo sát thực trạng dạy đọc hiểu văn bản nghị luận hiện nay ở trường phổ thông 25
Trang 8CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ VÀ TRIỂN KHAI DẠY HỌC ĐỌC HIỂU
VĂN BẢN NGHỊ LUẬN 31
2.1 Yêu cầu cần đạt của đọc hiểu văn bản nghị luận ở lớp 10 theo chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn (2018) 31
2.2 Quy trình dạy đọc hiểu văn bản nghị luận theo chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn (2018) 35
2.3 Thiết kế và triển khai dạy học đọc hiểu văn bản nghị luận trên cơ sở ứng dụng công cụ GoConqr 45
CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 57
3.1 Mô tả thực nghiệm 57
3.2 Thực nghiệm một số tính năng của GoConqr hỗ trợ việc đọc hiểu văn bản nghị luận trong bài học cụ thể 57
3.3 Đánh giá kết quả thực nghiệm 67
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 69
1 Kết luận 69
2 Khuyến nghị 70
TÀI LIỆU THAM KHẢO 72 PHỤ LỤC
Trang 91
MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được xây dựng trên cơ sở quan điểm của Đảng, Nhà nước về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo;
kế thừa và phát triển những ưu điểm của các chương trình giáo dục phổ thông
đã có của Việt Nam Cùng với đó, tiếp thu thành tựu nghiên cứu về khoa học giáo dục và kinh nghiệm xây dựng chương trình theo mô hình phát triển năng lực của những nền giáo dục tiên tiến trên thế giới; đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước, những tiến bộ của thời đại về khoa học - công nghệ và xã hội; phù hợp với đặc điểm con người, văn hoá Việt Nam, các giá trị truyền thống của dân tộc và những giá trị chung của nhân loại [3] Chương trình giáo dục phổ thông hướng tới mục tiêu bảo đảm phát triển toàn diện cả về phẩm chất
và năng lực người học thông qua nội dung giáo dục với những kiến thức, kĩ năng cơ bản, thiết thực, hiện đại Thực hiện các Nghị quyết của Đảng, Quốc hội và Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức xây dựng và ban hành Chương trình giáo dục phổ thông mới để nâng cao chất lượng giáo dục thế hệ trẻ, đáp ứng những đòi hỏi của thực tế và bắt kịp xu thế chung của nhân loại Chương trình giáo dục phổ thông mới sẽ được
áp dụng ở lớp 10 từ năm học 2022 – 2023 Do đó, có thể thấy việc đổi mới dạy và học theo định hướng phát triển năng lực cho người học là nhiệm vụ thiết yếu Đặc biệt, trong chương trình giáo dục phổ thông mới môn Ngữ văn
đã đặt ra hai năng lực cần tập trung hình thành và phát triển cho học sinh là năng lực văn học và năng lực ngôn ngữ
Cùng với đó, trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới phương pháp dạy và học đã được đặt ra một cách cấp thiết cùng với việc đổi mới nội dung chương trình, sách giáo khoa (SGK) nhằm phát huy tối đa năng lực, tiềm năng sáng tạo của học sinh Một trong những thành tố quan trọng để đổi mới phương pháp giảng dạy là phương tiện dạy học, trong đó công nghệ thông tin (CNTT)
Trang 102
là một trong những phương tiện tiện ích để tiến tới một xã hội học tập Do đó, CNTT mở ra triển vọng lớn trong việc đổi mới phương pháp và hình thức dạy học [1] Một trong các giải pháp chúng tôi đưa ra trong dạy học đọc hiểu văn bản nghị luận là ứng dụng E-learning
Bên cạnh đó, trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông (THPT), phần văn nghị luận là bộ phận mang ý nghĩa thực tế sâu sắc, gắn liền với những thao tác giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày Tuy nhiên do một số tồn tại trong quá trình dạy và học đã làm giảm đáng kể sự quan tâm, hứng thú từ phía người học Trong đó, có thể kể đến yếu tố phương pháp dạy học vẫn còn hạn chế Điều đó khiến học sinh chưa thực sự hình thành và phát triển được năng lực đọc hiểu văn bản nghị luận và sử dụng năng lực đó vào thực tiễn của mình
Với cách tiếp cận đó, chúng tôi đã chọn đề tài: “Dạy học đọc hiểu văn bản nghị luận cho học sinh lớp 10 theo Chương trình Giáo dục phổ thông Ngữ văn 2018” trên cơ sở ứng dụng CNTT nhằm tạo một môi trường học tập mới,
hỗ trợ dạy học phần văn nghị luận cũng như nâng cao chất lượng, hiệu quả, hứng thú học tập đồng thời góp phần vào việc giáo dục nhân cách, văn hóa ứng xử cho học sinh trong thời đại của mạng toàn cầu
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1 Nghiên cứu ở nước ngoài về dạy học đọc hiểu và dạy học đọc hiểu văn bản nghị luận
Ở phương Tây, vấn đề đọc đã có lịch sử nghiên cứu lâu đời, môn “đọc học” chính thức ra đời năm 1879 Bắt đầu từ phòng nghiên cứu tâm lý đọc của học giả Đức Wunf, tiếp theo là nghiên cứu giải thích học, mỹ học, tiếp nhận xã hội học và sự đọc, kĩ thuật đọc nhanh Năm 2000, PISA đề xuất quan niệm về đọc hiểu và năng lực đọc hiểu văn bản như sau: đọc hiểu là hiểu, sử dụng và phản hồi các văn bản viết để đạt được các mục tiêu của cá nhân, phát triển tri thức, tiềm năng của bản thân và tham gia vào xã hội
Trang 113
Theo tác giả Micheal Pressley trong cuốn Handbook of reading research (Cẩm nang nghiên cứu đọc) đã chỉ ra điều quan trọng trong dạy học đọc hiểu
là làm việc trên văn bản gốc, dạy đọc hiểu từ ngữ, phát triển vốn từ vựng và
phát triển khả năng giải thích khái niệm Ngoài ra, trong cuốn Phương pháp dạy đọc hiểu văn bản được dịch ra của tác giả Taffy E.Raphael, Efrieda
H.Hiebert đã xác định năm thủ thuật giúp học sinh hiểu văn bản bao gồm cả văn bản nghị luận: (1) xác định ý chính; (2) tóm tắt thông tin; (3) suy luận; (4) đặt câu hỏi; (5) theo dõi khả năng hiểu, bao gồm tự đánh giá và điều chỉnh thủ thuật đọc khi cần thiết Tuy nhiên, hai tác giả này mới chỉ dừng lại dạy văn bản ở cấp Tiểu học
2.2 Nghiên cứu ở trong nước về dạy học đọc hiểu và dạy học đọc hiểu văn bản nghị luận
Đọc hiểu là vấn đề dạy học văn gắn liền với sự thay đổi chương trình, SGK
do Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai bắt đầu từ năm 2000, 2002 Kể từ đó đến nay, đã có nhiều công trình quan tâm đến lĩnh vực này Ở nước ta, các nhà nghiên cứu đưa ra một số khái niệm về đọc hiểu khác nhau GS.TS Trần Đình Sử cho rằng: “Đọc hiểu là một quá trình bao gồm việc tiếp xúc với văn bản, thông hiểu cả nghĩa đen, nghĩa bóng, nghĩa hàm ẩn cũng như thấy được vai trò, tác dụng của các hình thức, biện pháp nghệ thuật ngôn từ, các thông điệp tư tưởng, tình cảm, thái độ của người viết và cả các giá trị tự thân của hình tượng nghệ thuật” [5] Ngoài ra, bàn về đọc hiểu, trong cuốn “Kĩ năng đọc hiểu Văn”, GS Nguyễn Thanh Hùng cũng đã đề cập đến việc đọc chính xác, đọc sâu, đọc phân tích và đọc trải nghiệm, đọc sáng tạo trong dạy văn Trong những năm gần đây, khi nghiên cứu và đào tạo, đánh giá về đọc hiểu ở nước ta ngày càng tiếp cận được các thành tựu nghiên cứu trên thế giới, các nhà nghiên cứu đã tập trung làm rõ vấn đề về chuẩn năng lực đọc hiểu như bài
viết của tác giả Nguyễn Thị Hạnh (2014), Xây dựng chuẩn năng lực đọc hiểu
Trang 124
cho môn Ngữ văn của chương trình giáo dục phổ thông sau 2015 ở Việt Nam,
Tạp chí Khoa học, số 56 (90)
Tuy nhiên, vận dụng quan niệm đọc hiểu vào dạy học văn bản nghị luận số lượng công trình không nhiều, có thể kể đến công trình của tác giả như Hoàng Thị Mai, Kiều Thọ Long… Trong cuốn “Phương pháp dạy học văn bản nghị luận ở trường phổ thông”, hai tác giả đã chỉ ra: Đọc hiểu văn bản nghị luận là học sinh hiểu, phân tích, từ đó đánh giá, khái quát được những giá trị cơ bản
về nội dung và nghệ thuật; rèn cho học sinh các kĩ năng đọc hiểu như: tri giác, liên tưởng, tưởng tượng, tóm tắt, phân tích, đánh giá, khái quát… Còn theo tác giả Huỳnh Văn Hoa trong cuốn “Dạy học tác phẩm nghị luận trung đại trong sách Ngữ văn THPT” đã đưa ra quy trình lên lớp một giờ dạy học văn bản nghị luận gồm hai bước: (1) tìm hiểu chung, (2) hướng dẫn học sinh đọc hiểu nội dung và nghệ thuật văn bản Có thể thấy quy trình này còn nhiều hạn chế, một số khâu quan trọng như học sinh đối thoại, tổng hợp, chiêm nghiệm sau giờ học chưa được lưu tâm, quy trình chưa tích cực hóa được hoạt động của người học
Có thể thấy, các công trình nghiên cứu về dạy học văn bản nghị luận đều triển khai dựa trên nhận thức nền tảng về việc dạy học văn bản theo đặc trưng thể loại hoặc phương thức biểu đạt Nhưng với bối cảnh hiện nay, sự xuất hiện của chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 theo định hướng phát triển năng lực, chúng tôi nhận thấy quy trình dạy học đọc hiểu văn bản nghị luận cần có sự thay đổi để phù hợp với thực tiễn Cho đến nay chưa
có công trình nào nghiên cứu, triển khai một cách toàn diện về việc dạy đọc hiểu văn bản nghị luận ở lớp 10 theo chương trình mới có ứng dụng công cụ GoConqr nhằm phát triển năng lực của người học Việc nghiên cứu ứng dụng CNTT với tư cách là phương tiện hỗ trợ quá trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực là đề tài thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu về giáo dục
Trang 135
3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
- Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn của vấn đề, luận văn thiết kế và triển khai dạy học đọc hiểu văn bản nghị luận cho học sinh lớp 10 theo chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn (2018) trong đó có ứng dụng công cụ GoConqr nhằm tạo hứng thú, tăng tính tương tác, chia sẻ, đem lại trải nghiệm học tập mới
- Nhiệm vụ nghiên cứu
+ Làm rõ một số vấn đề lí luận, thực tiễn về dạy học Ngữ văn nói chung và phần văn nghị luận nói riêng
- Thiết kế quy trình dạy học đọc hiểu văn nghị luận và giải pháp tăng tính tương tác GoConqr
- Thực nghiệm và đánh giá hiệu quả của việc ứng dụng công cụ GoConqr trong dạy học đọc hiểu văn bản nghị luận ở THPT theo Chương trình Giáo dục phổ thông (2018)
4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: quá trình dạy học đọc hiểu phần văn bản nghị luận lớp 10 theo Chương trình giáo dục phổ thông (2018), khả năng ứng dụng GoConqr trong dạy học đọc hiểu văn nghị luận
- Phạm vi nghiên cứu:
+ Phạm vi về nội dung: phần văn nghị luận lớp 10 theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, bài học đề xuất thực nghiệm: Bài nghị luận xã hội - bàn về
một vấn đề xã hội Bên cạnh đó, có thể sử dụng nhiều văn bản mở rộng trên Internet
+ Phạm vi về địa bàn: Trường Phổ thông liên cấp H.A.S (Hà Nội)
5 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: phân tích, tổng hợp các tài liệu liên quan đến vấn đề lý luận về nội dung, đổi mới phương pháp, hình thức dạy học đặc