Luận văn thạc sĩ sư phạm sinh học thiết kế và sử dụng ch, bt dạy học chuyên đề sinh lí học động vật – sinh học 11, trung học phổ thông chuyên

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN VĂN BÌNH THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG CH, BT DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ SINH LÍ HỌC ĐỘNG VẬT – SINH HỌC 11, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SIN[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN VĂN BÌNH

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG CH, BT DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ

SINH LÍ HỌC ĐỘNG VẬT – SINH HỌC 11,

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN VĂN BÌNH

SINH LÍ HỌC ĐỘNG VẬT – SINH HỌC 11,

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN

CHUYÊN NGÀNH: LL&PPDH SINH HỌC

Mã số: 8140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS – TS Mai Văn Hưng

HÀ NỘI – 2020

LỜI CẢM ƠN

Luận văn này là một công trình nghiên cứu khoa học rất quan trọng đối với bản thân tôi Bởi vì trong quá trình thực hiện, tôi có điều kiện tổng hợp, củng cố kiến thức và tích lũy thêm các kinh nghiệm cần có trong chuyên môn

và nghiệp vụ

Luận văn được hoàn thành tại Khoa Sư phạm, Trường Đại học Giáo Dục – Đại học Quốc Gia Hà Nội Để hoàn thành luận văn này, ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của các thầy/cô giáo, các cán bộ của nhà trường, các bạn bè đồng nghiệp, các em học sinh và người thân

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban chủ nhiệm khoa, các thầy cô trong văn phòng khoa Sư phạm đã tạo điều kiện cho học viên hoàn thành quá trình học tập tại trường Tôi cũng xin cảm ơn các thầy giáo, cô giáo đã nhiệt tình giảng dạy và giúp đỡ chúng tôi trong suốt quá trình học tập

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo hướng dẫn khoa học: PGS.TS Mai Văn Hưng đã tận tâm giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Ban giám hiệu, các thầy giáo, cô giáo

và các em học sinh trường THPT Chuyên Hưng Yên, trường THPT chuyên Lào Cai, trường THPT Hoàng Văn Thụ - Hòa Bình đã nhiệt tình giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi điều tra, tiến hành thực nghiệm trong quá trình nghiên cứu luận văn Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và các học viên lớp cao học Sinh QH-2018S, trường Đại học Giáo dục đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài này

Hà Nội, ngày 15 tháng 09 năm 2020

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Bình

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CH,BT CH, BT

DH Dạy học DHSH Dạy học sinh học

ĐC Đối chứng GDPT Giáo dục phổ thông

GV Giáo viên

HS Học sinh HSG Học sinh giỏi

KT –ĐG Kiểm tra – Đánh giá NXB Nhà xuất bản

PPDH Phương pháp dạy học SGK Sách giáo khoa

THPT Trung học phổ thông

TN Thực nghiệm

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Kết quả điều tra ý kiến của GV 20

Bảng 1.2 Kết quả điều tra đối với HS 26

Bảng 3.1 Điểm kiểm tra các lớp 45

Bảng 3.2 Tần số tích lũy điểm kiểm tra lần 1 45

Bảng 3.3 Các tham số đặc trƣng kiểm tra lần 1 47

Bảng 3.4.Bảng tần số tích lũy điểm kiểm tra lần 2 47

Bảng 3.5 Các tham số đặc trƣng kiểm tra lần 2 49

Bảng 3.6 Bảng tần số tích lũy điểm kiểm tra lần 3 49

Bảng 3.7 Các tham số đặc trƣng kiểm tra lần 3 51

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ

Biểu đồ 3.1 Phân bố tần số điểm của HS lần 1 46

Biểu đồ 3.2 Phân bố tần số điểm của HS lần 2 48

Biểu đồ 3.3 Phân bố tần số điểm của HS lần 3 50

Đồ thị 3.1 Tần số tích lũy điểm kiểm tra lần 1 46

Đồ thị 3.2 Tần số tích lũy điểm kiểm tra lần 2 48

Đồ thị 3.3 Tần số tích lũy điểm kiểm tra lần 3 50

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii

DANH MỤC CÁC BẢNG iii

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Dự kiến đóng góp của luận văn 6

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 7

1 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 7

1.1.1 Trên thế giới 7

1.1.2 Ở Việt Nam 8

1 2 Cơ sở lý luận của đề tài 9

1.2.1 Khái niệm câu hỏi, bài tập 9

1.2.2 Vai trò của CH, BT trong dạy học Sinh học 12

1.2.3 Vai trò của tổ chức dạy học Sinh học thông qua câu hỏi, bài tập 13

1.2.4 Phân loại câu hỏi, bài tập 14

1.2.5 Cấu trúc của câu hỏi, bài tập 18

1.2.6 Các yêu cầu sư phạm của câu hỏi, bài tập 18

1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài 19

1.3.1 Thực trạng sử dụng CH, BT trong dạy học Sinh học 19

1.3.2 Yêu cầu của việc sử dụng câu hỏi, bài tập trong công tác bồi

dưỡng học sinh giỏi 30

Tiểu kết chương 1 31

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI, BÀI TẬP PHẦN SINH LÝ HỌC ĐỘNG VẬT SỬ DỤNG TRONG BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI SINH HỌC, THPT 32

2.1 Phân tích cấu trúc, nội dung các chuyên đề thuộc phần Sinh lý học động vật 32

2.2 Thiết kế hệ thống câu hỏi, bài tập sử dụng bồi dưỡng học sinh giỏi phần Sinh lý học động vật 36

2.2.1 Các nguyên tắc xây dựng CH, BT trong dạy học Sinh học 36

2.2.2 Quy trình xây dựng bộ CH, BT để dạy học 37

2.3 Quy trình sử dụng CH, BT phần Sinh lý học động vật dùng cho bồi dưỡng học sinh giỏi 39

2.3.1 Quy trình sử dụng CH, BT giúp học sinh tự học kiến thức mới phần Sinh lý học động vật 39

2.3.2 Quy trình sử dụng câu hỏi, bài tập giúp học sinh củng cố và nâng cao kiến thức phần Sinh lý học động vật 41

2.3.3 Thiết kế một số giáo án sử dụng trong dạy học phần sinh lý học động vật lớp 11 trung học phổ thông chuyên 41

Tiểu kết chương 2 42

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 43

3.1 Mục đích thực nghiệm 43

3.2 Nội dung tiến hành thực nghiệm 43

3.3.1 Chọn trường và học sinh thực nghiệm 43

3.3.2 Bố trí thực nghiệm 43

3.4 Kết quả và biện luận 44

3.4.1 Kết quả định tính 44

3.4.2 Kết quả định lượng 45

Tiểu kết chương 3 52

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 53

TÀI LIỆU THAM KHẢO 55 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đất nước ta đã và đang trong xu thế toàn cầu hóa, hội nhập mạnh mẽ và

sự bùng nổ của cách mạng 4.0 Nền giáo dục nước nhà đang trong xu thế đổi mới căn bản và toàn diện, giáo dục phổ thông cần giải quyết được những mâu thuẫn sau: Lượng tri thức do con người tạo ra ngày càng tăng, tuổi thọ của tri thức ngày càng ngắn (các tri thức con người phát hiện ra nhanh chóng trở lên lạc hậu và bị thay thế bởi các nguồn tri thức mới), trong khi đó thời gian để học sinh lĩnh hội các tri thức khi ngồi trên ghế nhà trường là có hạn Giáo dục tạo cần đáp ứng được nhu cầu phát triển nguồn nhân lực, đào tạo ra những con người có tri thức khoa học, có năng lực để thực hiện nghề nghiệp cho bản thân, có khả năng hội nhập cạnh tranh với quốc tế, có tính năng động, sáng tạo giúp giải quyết tốt những khó khăn gặp phải trong thực tiễn

Đất nước ta là một nước đang phát triển với sự lạc hậu, thua kém cả về kinh tế, khoa học kĩ thuật so với nhiều nước phát triển trên thế giới Đặc biệt trong xu thế bùng nổ của cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật 4.0 chúng ta đang đứng trước cơ hội lớn cho sự hòa nhập, phát triển để theo kịp các nước phát triển Tuy nhiên, đó cũng là thách thức không nhỏ đòi hỏi chúng ta phải bắt kịp xu thế, đi tắt đón đầu, nếu không nguy cơ tụt hậu sẽ càng xa hơn nữa, giáo dục không nằm ngoài xu thế đó Thực tế, trong nhiều năm qua, giáo dục nước

ta liên tục đổi mới về chương trình, phương thức tiếp cận, phương pháp giảng dạy, phương pháp kiểm tra – đánh giá Dù vậy, nhiều người cho rằng việc đổi mới của chúng ta chưa thực sự hiệu quả, càng đổi mới càng hỏng, dư luận phàn nàn về chương trình học nặng nề về kiến thức, nhiều mô hình giáo dục mới còn cồng kềnh kém hiệu quả, Hiện nay, việc đổi mới căn bản toàn diện trong giáo dục hi vọng mang lại những bước tiến vượt bậc, hướng tới phát triển tối đa năng lực người học, định hướng phân luồng nghề nghiệp sớm đáp ứng nguồn nhân lực phù hợp với kỉ nguyên 4.0 Việc đổi mới này chỉ thực sự

hiệu quả khi ta thực hiện tốt việc xây dựng chương trình, có được phương pháp giảng dạy và học tập hiệu quả nhằm phát huy được những năng lực tiềm

ẩn của người học

Theo luật giáo dục 2005: “ Phương pháp giáo dục phải phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học có khả năng tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” Chương trình giáo dục phổ thông cũng khẳng định: “Đối với học sinh có năng khiếu cần vận dụng hình thức tổ chức dạy học và hoạt động giáo dục phù hớp nhằm phát triển năng khiếu, bổi dưỡng tài năng THPT” Riêng hệ thống trường chuyên có nhiệm vụ đặc biệt là bồi dưỡng nguồn nhân tài, nhân lực chất lượng cao, tạo ra các nhà khoa học tương lai cho đất nước nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, khoa học – giáo dục cho đất nước Chúng

ta đã xây dựng chương trình chuyên sâu 2009 và gần đây là chương trình

2019 nhằm đáp ứng mục tiêu nói trên Tuy nhiên, cần có những sự thay đổi mạnh mẽ về phương pháp dạy và phương pháp học để học sinh chuyên có khả năng phát triển tốt nhất, đặc biệt là phát triển việc đào tạo bồi dưỡng học sinh giỏi các cấp

Đối với hệ thống các trường Chuyên, sự bổ sung của các nguồn học liệu bổ trợ là vô cùng cần thiết ví trên thực tế yêu cầu của các kì thi học sinh giỏi khu vực, quốc gia, quốc tế còn cao hơn nhiều so với chương trình chuyên sâu đã xây dựng Những nội dung này biến đổi cả về mức độ và phạm vi theo từng năm Do vây, khi giảng dạy cho học sinh chuyên Sinh, đặc biệt là bồi dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học cần lựa chọn các nội dung phù hợp từ các tài liệu khoa học khác nhau, xây dựng hệ thống CH và BT giúp giảng dạy và học tập có hiệu quả

Bên cạnh đó, khả năng tự học, tự nghiên cứu của học sinh hiện đang còn rất hạn chế Đứng trước nguồn học liệu vô cùng đa dạng và phong phú,

cũng chưa chắc đã sử dụng chúng một cách hiệu quả Điều này sẽ là một trở ngại lớn cho hành trình trở thành các học sinh giỏi của các em Do đó cần phải có một nguồn tài liệu cụ thể, có định hướng cho việc tự rèn luyện và học tập của học sinh khi tham gia bồi dưỡng HSG

Xuất phát từ yêu cầu tham gia các kì thi chọn học sinh giỏi cấp tỉnh, khu vực và cấp quốc gia với yêu cầu ngày càng cao Với CH “làm thế nào để đạt hiệu quả cao trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Sinh học?” Với mong muốn đóng góp một phần nhỏ bé vào công cuộc phát triển nền giáo dục

nước nhà, với kinh nghiệm dạy học của bản thân, tôi đã lựa chọn đề tài “Thiết

kế và sử dụng CH, BT dạy học chuyên đề Sinh lý học động vật – Sinh học

11, THPT Chuyên”

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng hệ thống CH, BT phần chuyên đề sinh lý học động vật, Sinh học 11, THPT chuyên nhằm cung cấp nguồn tài liệu cho học sinh tự học và giúp giáo viên vận dụng vào dạy học, bồi dưỡng nâng cao chất lượng học tập của học sinh chuyên sinh học, đáp ứng yêu cầu sinh giỏi Quốc gia

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Thiết kế và sử dụng hệ thống CH, BT phần chuyên đề sinh lý động vật, Sinh học 11, THPT chuyên

3.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học, bồi dưỡng học sinh giỏi tại trường THPT Chuyên Hưng Yên

4 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được hệ thống CH, BT phần Sinh lý học động vật sẽ giúp học sinh có khả năng tự học, ôn tập tốt hơn và nâng cao hiệu quả công tác bồi bồi dưỡng học sinh giỏi tại trường THPT

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận của đề tài

Nghiên cứu các khái niệm về CH và BT, ý nghĩa của việc sử dụng hệ thống hệ thống CH BT trong dạy học sinh học

Cấu trúc của CH BT, các yêu cầu sư phạm của CH, BT

Phân loại CH, BT và các nguyên tắc xây dựng CH BT,…

Quy trình xây dựng hệ thống CH, BT

Sử dụng hệ thống CH, BT trong dạy học, bồi dưỡng học sinh giỏi

5.2 Phân tích thực trạng việc học tập nội dung Sinh lí học động vật trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi tại trường THPT Chuyên Hưng Yên

Thực tế giảng dạy tại trường THPT Chuyên Hưng yên cho thấy một số năm học sinh thực hiện khá tốt phần thi nhưng cũng nhiều năm học sinh thực hiện chưa tốt nhiệm vụ của mình Việc học tập của học sinh đôi khi còn chưa đạt hiệu quả cao do phương pháp học tập chưa phù hợp, thiếu các CH định hướng, ôn tập chuyên sâu và kiểm tra lại kiến thức của học sinh hoặc CH chưa được thiết kế phù hợp và chưa sử dụng hiệu quả Từ thực tế đó đòi hỏi cần phải nghiên cứa để thiết kế và sử dụng hệ thống CH phần sinh lý học động vật hiệu quả hơn góp phần nâng cao chất lượng công tác bồi dưỡng HSG quốc gia

5.3 Nghiên cứu hệ thống kiến thức cơ bản và chuyên sâu phần Sinh lý học động vật

Sinh lý học động vật thuộc phần sinh học cơ thể sinh vật của sinh học

11 Trong chương trình chuyên, tài liệu được viết sâu hơn theo các chuyên đề,

có tính hệ thống, logic, có tính thực tiễn cao, nhiều kiến thức vận dụng đòi hỏi

tư duy sâu sắc của học sinh Vì vậy, cần có hệ thống CH phù hợp giúp giảng dạy và học tập tốt các nội dung kiến thức này

5.4 Phân tích quy trình xây dựng CH, BT Sinh học

Để có được hệ thống CH, BT phù hợp, sử dụng hiệu quả trong giảng dạy, cần nghiên cứu kĩ càng qui trình để biết được yêu cầu, cách thức xây dựng một CH, đánh giá xem CH có phù hợp không

5.5 Xây dựng hệ thống CH và BT phần Sinh lí học động vật

Hệ thống CH,BT phần sinh lý học động vật được xây dựng theo bài và theo chuyên đề giúp giảng dạy, học tập và ôn luyện nâng cao nhằm đạt hiệu quả cao trong học tập và thi cử

5.6 Thực nghiệm sư phạm để khẳng định giả thuyết khoa học của đề tài

Sau khi xây dựng hệ thống CH,BT cần tiến hành thực nghiệm tại các lớp chuyên và có tiến hành so sánh đối chứng để xem xét mức độ phù hợp và hiệu quả của đề tài, đánh giá mức độ hoàn thành giả thuyết đã đặt ra

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết:

Tìm hiểu, thu thập, đọc các tài liệu có liên quan làm cơ sở lí luận cho

đề tài

6.2 Phương pháp điều tra

Sử dụng hệ thống các phiếu hỏi để điều tra ý kiến của giáo viên về thực trạng xây dựng và sử dụng CH trong dạy học sinh học phần sinh lý học động vật

Sử dụng phiếu hỏi để điều tra ý kiến của học sinh về thực trạng học tập, vai trò của CH đối với hoạt động nhận thức

6.3 Phương pháp chuyên gia

Hỏi ý kiến chuyên gia về phương pháp nghiên cứu, thực hiện đề tài, xin

ý kiến về các nội dung kiến thức liên quan đến đề tài, cách thức xử lí số liệu

6.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm:

- Xây dựng hệ thống CH, BT từ cơ bản đến nâng cao thuộc nội dung chuyên đề Sinh lí người và động vật

- Thực nghiệm:

Đối tượng: Học sinh lớp 11 chuyên sinh, đội dự tuyển lớp 11 Sinh, học sinh đội tuyển HSG QG của một số trường THPT Chuyên

6.5 Phương pháp thống kê toán học

- Sử dụng toán thống kê để phân tích, xử lí số liệu thu thập được

7 Dự kiến đóng góp của luận văn

Xây dựng được hệ thống CH BT có tính logic phù hợp cho bồi dưỡng

và tự bồi dưỡng học sinh giỏi phần Sinh lí người và động vật

8 Cấu trúc của luận văn

- Phần I: Mở đầu

- Phần II: Nội dung

- Phần III: Kết luận và kiến nghị

Ngoài ra còn có tài liệu tham khảo và phụ lục

Phần nội dung chính có 3 phần: Bao gồm:

+ Chương 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài

+ Chương 2: Xây dựng hệ thống CH, BT phần Sinh lý học động vật dùng cho bồi dưỡng học sinh giỏi

+ Chương 3: Thực nghiệm sư phạm