ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC CHU BÍCH THỦY ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU TRUYỆN LỚP 11 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
CHU BÍCH THỦY
ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU TRUYỆN LỚP 11 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN
HÀ NỘI - 2020
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
CHU BÍCH THỦY
ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU TRUYỆN LỚP 11 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
BỘ MÔN NGỮ VĂN
Mã số: 8.14.01.11
Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Ban
HÀ NỘI - 2020
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Tác giả luận văn xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô, những người đã tận tình giảng dạy, đóng góp ý kiến cho tác giả trong quá trình học tập và thực hiện luận văn
Xin được bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc đối với cán bộ hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Ban, người đã tận tình định hướng, hướng dẫn, giúp đỡ để tác giả hoàn thành luận văn này
Xin cảm ơn Ban Giám hiệu, Tổ Ngữ văn - Trường Trung học phổ thông Phúc Thọ, đồng nghiệp và bạn bè đã luôn tạo điều kiện giúp đỡ, ủng
hộ, động viên tác giả trong suốt quá trình thực hiện luận văn
Mặc dù đã rất cố gắng song luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến từ các thầy cô, đồng nghiệp và các bạn
Hà Nội, ngày 25 tháng 6 năm 2020
Tác giả
Chu Bích Thủy
i
Trang 4DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ii
Trang 5DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1 Nhận thức về vai trò ứng dụng CNTT trong dạy học……… 23 Bảng 1.2 Các tiết dạy GV thường sử dụng CNTT……… 23 Bảng 1.3 Mức độ sử dụng phần mềm ứng dụng của GV……… 24 Bảng 1.4 Phạm vi ứng dụng của GV trong dạy học……… 25 Bảng 1.5 Đánh giá của HS về thuận lợi khi GV sử dụng CNTT…… 25 Bảng 1.6 Đánh giá của HS về khó khăn khi GV sử dụng CNTT…… 26 Bảng 3.1 Đánh giá về sự phù hợp của việc ứng dụng CNTT……… 60 Bảng 3.2 Đánh giá của GV về chất lượng sử dụng CNTT……… 61 Bảng 3.3 Mức độ hiểu bài tại lớp do HS tự đánh giá……… 61 Bảng 3.4 Mức độ hứng thú của HS……… 61 Bảng 3.5 Kết quả kiểm tra thường xuyên các lớp thực nghiệm……… 62 Bảng 3.6 Kết quả kiểm tra thường xuyên các lớp đối chứng………… 63 Bảng 3.7 Kết quả kiểm tra định kì các lớp thực nghiệm……… 64 Bảng 3.8 Kết quả kiểm tra định kì các lớp đối chứng……… 64
iii
Trang 6DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 3.1 So sánh kết quả kiểm tra thường xuyên……… 63 Biểu đồ 3.2 So sánh kết quả kiểm tra định kì……… 64
iv
Trang 7DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 2.1 Bảng tĩnh và bảng động trên màn hình trình chiếu………… 39 Hình 2.2 Trang bố cục của bài giảng “Chữ người tử tù”……… 40 Hình 2.3 Slide cho hoạt động tạo tâm thế……… 45 Hình 2.4 Học sinh lớp thực nghiệm thuyết trình về tác giả………… 46 Hình 2.5 Đáp án sơ đồ cốt truyện Chí Phèo bằng ảnh……… 48 Hình 2.6 Đáp án trò chơi ô chữ……… 49
v
Trang 8MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN……… i
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT……… ii
DANH MỤC CÁC BẢNG……… iii
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ……… iv
DANH MỤC CÁC HÌNH……… v
MỞ ĐẦU……… 1
1 Lí do chọn đề tài……… 1
2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu……… 2
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu……… 8
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu……… 9
5 Phương pháp nghiên cứu……… 9
6 Cấu trúc của đề tài……… 10
Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU…… 11
1.1 Đặc điểm tâm lí của học sinh lứa tuổi trung học phổ thông……… 11
1.1.1 Đặc điểm nhận thức……… 11
1.1.2 Đặc điểm hứng thú trong học tập……… 12
1.2 Năng lực sáng tạo và việc phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh trong dạy học Ngữ văn……… 14
1.2.1 Năng lực sáng tạo……… 14
1.2.2 Phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh trong dạy học Ngữ văn 16
1.3 Công nghệ thông tin và việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Ngữ văn ……… 17
1.3.1 Công nghệ thông tin……… 17
1.3.2 Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Ngữ văn……… 18
1.4 Dạy học đọc hiểu văn bản văn học và ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học đọc hiểu văn bản văn học……… 20
vi
Trang 91.4.1 Dạy học đọc hiểu văn bản văn học……… 20
1.4.2 Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học đọc hiểu văn bản văn học……… 21
1.5 Thực trạng ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học đọc hiểu truyện ở lớp 11……… 21
Tiểu kết chương 1……… 26
Chương 2 BIỆN PHÁP ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU TRUYỆN Ở LỚP 11 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH……… 28
2.1 Phân tích đặc trưng và cách dạy học đọc hiểu truyện ở lớp 11… 28
2.1.1 Đặc trưng truyện ở lớp 11……… 28
2.1.2 Cách dạy đọc hiểu truyện ở lớp 11……… 31
2.2 Khả năng ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học đọc hiểu truyện ở lớp 11 ……… 34
2.3 Đề xuất biện pháp ứng dụng công nghệ thông tin ở từng khâu đọc hiểu truyện ở lớp 11 nhằm phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh… 37 2.3.1 Trong khâu tổ chức chuẩn bị dạy học.……… 37
2.3.2 Trong khâu tổ chức hoạt động dạy học……….……… 44
2.3.3 Trong khâu kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh…… 50
2.4 Những lưu ý khi ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học đọc hiểu truyện nhằm phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh ………… 53
Tiểu kết chương 2……… 55
Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM……… 57
3.1 Mục đích thực nghiệm……… 57
3.2 Đối tượng, địa bàn thực nghiệm……… 57
3.3 Phương pháp thực nghiệm……… 58
3.4 Tiêu chí đánh giá kết quả thực nghiệm……… 59
vii
Trang 103.5 Kết quả thực nghiệm sư phạm……… 59
Tiểu kết chương 3……… 65
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ……… 67
1 Kết luận……… 67
2 Khuyến nghị….……… 68
TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 69
viii
Trang 111
MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
1.1 Thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đào tạo, nền giáo dục Việt Nam trong những năm gần đây đã và đang thực hiện bước chuyển đổi
từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học Trong đó, môn Ngữ văn được coi là môn học mang tính công cụ, có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, bồi đắp những cảm xúc nhân văn, lòng yêu nước và phát triển nhân cách cho học sinh, góp phần định hướng phát triển năng lực cho học sinh Để thực hiện đổi mới giáo dục theo hướng phát triển năng lực của người học cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó ứng dụng công nghệ thông tin là một trong những giải pháp quan trọng hàng đầu
1.2 Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển không ngừng của khoa học kĩ thuật, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học đã thu được những kết quả tích cực và đã trở thành vấn đề cốt lõi góp phần đổi mới phương pháp dạy học Đây là tiền đề quan trọng để chúng ta phát triển ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học theo định hướng phát triển năng lực của người học Với bộ môn Ngữ văn, do đặc thù của môn học khoa học xã hội nên việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học hiện nay còn ít và chậm hơn so với các môn học khác, chưa khai thác hết tiềm năng mà công nghệ thông tin mang lại và chưa tìm ra cách thức trình bày bài giảng tối ưu nên chưa mang lại hiệu quả cao Sự sáng tạo trong việc đổi mới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực, tự học của học sinh chưa nhiều; dạy học còn thiên về truyền thụ kiến thức, chưa thực sự chú trọng dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành năng lực và phẩm chất Đồng thời, hoạt động kiểm tra, đánh giá chủ yếu là tái hiện kiến thc, kiểm tra trí
Trang 122
nhớ, chưa đánh giá đúng khả năng tổng hợp kiến thức và năng lực vận dụng giải quyết vấn đề của học sinh
1.3 Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Ngữ văn có nhiều tiềm năng, là xu thế tất yếu của hoạt động dạy học trong thời đại cách mạng công nghiệp lần thứ tư; đặc biệt, ứng dụng công nghệ thông tin dạy học phần đọc hiểu truyện ở lớp 11 có những ưu thế nổi bật trong việc phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh
Xuất phát từ những lí do đã nêu trên, chúng tôi chọn đề tài “Ứng dụng
công nghệ thông tin trong dạy học đọc hiểu truyện lớp 11 nhằm phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh” với mong muốn tiếp tục thực hiện đổi mới
phương pháp dạy học, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học truyện ngắn hiện đại nói riêng, dạy học đọc hiểu văn bản văn học nói chung; tập trung phát triển năng lực, nhất là năng lực sáng tạo cho học sinh; đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội trong thời đại mới
2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu
2.1 Trên thế giới
Vấn đề ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học
Cùng với sự phát triển của khoa học kĩ thuật, vào đầu những năm 70 của Thế kỉ XX xuất hiện những giao thức kết nối máy tính đầu tiên - tiền
thân của internet như Arpanet, Merit Network… và đến những năm 80 giao thức kết nối mạng internet World Wide Web ra đời, cho phép liên kết các tài
liệu siêu văn bản vào một hệ thống thông tin, có thể truy cập từ bất kì vị trí nào trên mạng Từ giữa những năm 1990, internet phát triển rất nhanh kéo theo sự phát triển của truyền thông đa phương tiện và có tác động mang tính cách mạng đối với mọi mặt của đời sống xã hội, trong đó có khoa học giáo dục Ngay từ cuối thập niên 80, nhiều nhà khoa học giáo dục Mỹ như Steven Cohen, Irwin Unger Timothy, J Newby, H Judith, Sandholtz đã đề cập đến việc sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học theo hướng phát huy
Trang 133
tính tích cực của người học, trong đó các tác giả trên đã đề cập công nghệ thông tin có tầm quan trọng như những công cụ hỗ trợ các hoạt động dạy học, có tác động bổ trợ tích cực đến nhiều giác quan của học sinh; đồng thời,
đề xuất các ý tưởng sư phạm trong hoạt động dạy học có sự hỗ trợ của phương tiện kĩ thuật theo hướng phát huy tính chủ động, tích cực của người học; xác định các yêu cầu, thuận lợi và khó khăn trong việc ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học Cuối Thế kỉ XX đầu Thế kỉ XXI, các tác giả Davis Gardner và Deidre Mc Cann đã đề cập một số yêu cầu, ý tưởng trong việc khai thác thông tin đa phương tiện từ các CD-Rom, internet nhằm giúp học sinh có cơ hội tiếp cận, trao đổi thông tin một cách đa dạng, tích cực giữa giáo viên với học sinh và giữa học sinh với học sinh
Thực tiễn giáo dục những năm qua đã chứng minh vai trò, tầm quan trọng và hiệu quả của ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học cho thấy việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học là xu thế tất yếu của giáo dục Đổi mới phương pháp dạy học bằng công nghệ thông tin là một chủ đề lớn được UNESCO đưa ra thành chương trình của Thế kỉ XXI và dự đoán sẽ
có sự thay đổi nền giáo dục một cách căn bản vào những năm tới với tầm ảnh hưởng mạnh mẽ của công nghệ thông tin
Vấn đề phát triển năng lực cho người học trong dạy học
Ở các nước có nền khoa học giáo dục phát triển, vấn đề phát triển năng lực trong dạy học đã được nghiên cứu từ khá sớm Từ những năm 70 của Thế kỉ XX vấn đề rèn luyện năng lực và năng lực sáng tạo cho học sinh trong nhà trường được đặc biệt quan tâm, được thể hiện trong các bài viết của các tác giả I Ia Lecne, M I Macmutov, M N Xkatkin, V Okon, V G Razumovski (Liên-Xô) Cũng trong khoảng thời gian đó tại Mỹ, giáo dục dựa trên năng lực (Competency based education - CBE) dành được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Với hình thức này, giáo dục coi trọng việc đo lường chính xác kiến thức, kĩ năng và thái độ của người học sau khi kết thúc
Trang 144
mỗi chương trình học Nếu giáo dục kiểu truyền thống được coi là giáo dục theo nội dung kiến thức (content based education) tập trung vào việc trang bị kiến thức; đánh giá thông qua các bài thi viết và nói thì giáo dục theo năng lực có xu hướng tập trung vào phát triển các năng lực cần thiết để học sinh
có thể thành công trong trong công việc cũng như cuộc sống Giáo sư tâm lí học Howard Gardner của đại học Harvard (Mỹ) đã đề cập đến khái niệm năng lực thông qua việc phân tích bảy mặt biểu hiện của trí tuệ con người gồm: lô-gic toán học, ngôn ngữ, âm nhạc, thể hình, không gian, giao cảm và nội cảm Ông khẳng định rằng: Mỗi mặt biểu hiện của trí tuệ đều phải được biểu lộ hoặc thể hiện dưới dạng sơ đẳng hoặc sáng tạo đỉnh cao Để giải quyết một vấn đề trong cuộc sống thì con người không thể chỉ sử dụng duy nhất một mặt của biểu hiện trí tuệ nào đó mà phải vận dụng kết hợp nhiều mặt biểu hiện của trí tuệ liên quan đến nhau; sự kết hợp đó tạo thành năng lực cá nhân Ông cũng kết luận: Năng lực có thể đánh giá hoặc đo đạc được
và phải được thể hiện thông qua hoạt động có kết quả
Ban đầu, một số nhà nghiên cứu cho rằng giáo dục dựa trên năng lực
là dành cho giáo dục dạy nghề và giảng dạy công nghệ thông tin, nhưng thực
tế cho thấy giáo dục theo năng lực phù hợp với nhiều lĩnh vực Trong thời gian gần đây với sự phát triển mạnh của khoa học kĩ thuật và tri thức, giáo dục nếu chỉ hướng tới việc nắm vững kiến thức là không đủ bởi kiến thức của nhân loại luôn phát triển, hôm qua còn mới, hôm nay đã trở thành lạc hậu Do đó, những hệ thống giáo dục tiên tiến đã hướng tới việc giáo dục để người học có đủ khả năng làm chủ kiến thức và sử dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề trong khoa học cũng như trong thực tế Nền giáo dục của các nước tiên tiến đã áp dụng phương pháp giảng dạy theo năng lực thay vì giảng dạy tập trung vào nội dung Như vậy, giảng dạy theo năng lực là hướng tiếp cận coi trọng đầu ra của quá trình dạy học trong đó nhấn mạnh người học cần đạt được các mức năng lực nhất định sau khi hoàn thành một chương trình giáo dục
Trang 155
2.2 Ở Việt Nam
Vấn đề ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học
Từ khi Đảng ta tiến hành công cuộc đổi mới và Nhà nước thực hiện chính sách "mở cửa", nước ta nhanh chóng phát triển và hội nhập với thế giới về nhiều mặt Nhận thức đúng đắn vai trò to lớn của công nghệ thông tin, Đảng ta đã có chủ trương đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá bằng chỉ thị số 58-CT/TW ngày 17/10/2000 của Ban Chấp hành Trung ương, trong đó đối với ngành giáo dục
và đào tạo, chỉ thị nêu rõ: “Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác giáo dục và đào tạo ở các cấp học, bậc học, ngành học…”; Nghị quyết số 36-NQ/BCT của Bộ Chính trị ngày 1/7/2017 về "Đẩy mạnh ứng dụng và phát triển công nghệ thông tin, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững
và hội nhập quốc tế" tiếp tục khẳng định vai trò to lớn của việc ứng dụng công nghệ thông tin trong mọi mặt của đời sống xã hội
Vấn đề phát triển năng lực cho người học trong dạy học
Để khắc phục những mặt tồn tại trong giáo dục kiểu truyền thụ kiến thức một chiều nặng về tính hàn lâm, tại Hội nghị Trung ương 8 khóa XI ngày 4/11/2013, Ban Chấp hành Trung ương đã ra Nghị quyết số 29-NQ/TW
về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã định hướng cho nền giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học Nghị quyết chỉ rõ "Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ
áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học "[3]
Như vậy, kế thừa kinh nghiệm của các nước tiên tiến, vấn đề ứng dụng