Luận văn thạc sĩ sư phạm ngữ văn rèn luyện kỹ năng tổ chức đoạn trong bài văn nghị luận cho học sinh thpt

i ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI GIÁO DỤC PHẠM THỊ BÍCH THU RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỔ CHỨC ĐOẠN VĂN TRONG BÀI VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH THPT LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VĂN CHUYÊN NGÀNH LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI GIÁO DỤC

PHẠM THỊ BÍCH THU

RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỔ CHỨC ĐOẠN VĂN

TRONG BÀI VĂN NGHỊ LUẬN

CHO HỌC SINH THPT

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VĂN

(BỘ MÔN NGỮ VĂN)

MÃ SỐ: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS Nguyễn Quang Ninh

HÀ NỘI - 2013

Lời cảm ơn

Để có thể sớm hoàn thành luận văn này tôi xin gửi lời cảm ơn chân

trọng tới PGS.TS Nguyễn Quang Ninh, người đã tận tình hướng dẫn, động

viên tôi trong suốt quá trình thực hiện

Trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, trường Đại học Giáo Dục, Đại học Quốc Gia Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy và tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt thời gian của khóa học

Trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, đồng nghiệp trường THPT Bất Bạt

đã tạo điều kiện, giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành khóa học với luận văn này

Trân trọng cảm ơn gia đình và bạn bè thân thiết đã luôn quan tâm, chia

sẻ với tôi suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Hà Nội, tháng 12 năm 2013

Tác giả luận văn

Phạm Thị Bích Thu

DANH MỤC VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt trong luận văn iii

Mục lục iv

Danh mục bảng, biểu vi

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 9

1.1 Cơ sở lí luận 9

1.1.1 Đoạn văn trong lý thuyết ngôn ngữ 9

1.1.2 Văn nghị luận 12

1.1.3.Đoạn văn trong văn nghị luận 18

2.2 Cơ sở thực tiễn 21

2.2.1 Về chương trình 21

2.2.2 Về sách giáo khoa 22

2.2.3 Tình hình dạy học môn Làm văn ở các trường Trung học phổ thông 22

2.2.4 Nguyên nhân và thực trạng viết đoạn văn trong bài văn nghị luận của học sinh Trung học phổ thông 25

Chương 2: TỔ CHỨC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VIẾT ĐOẠN VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH 28

2.1 Luyện viết đoạn văn có câu chủ đề thể hiện luận điểm 28

2.1.1 Luận điểm 28

2.1.2 Tổ chức rèn luyện 33

2.2 Luyện viết đoạn văn có nhiều luận cứ 38

2.2.1 Luận cứ 38

2.2.2 Tổ chức rèn luyện 41

2.3 Luyện viết đoạn văn có câu kết luận đoạn 45

2.3.1 Kết luận 45

2.3.2 Tổ chức rèn luyện 47

2.4 Luyện viết đoạn văn theo những cách lập luận khác nhau 51

2.4.1 Những cách lập luận cần luyện 52

2.4.2 Tổ chức rèn luyện 59

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 65

3.1 Những vấn đề chung 65

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 65

3.1.2 Yêu cầu của thực nghiệm 65

3.1.3.Đối tượng và thời gian thực nghiệm 66

3.1.4 Nội dung thực nghiệm 66

3.2 Tổ chức thực nghiệm sư phạm 66

3.2.1 Bảng kết quả kiểm tra lớp đối chứng và lớp thực nghiệm 67

3.2.2 Phân tích kết quả dạy học đối chứng và dạy học thực nghiệm 67

KẾT LUẬN 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 87

DANH MỤC BẢNG, BIỂU

Bảng 3.1 Bảng kết quả kiểm tra lớp 12A2, 12a5 67 Bảng 3.2 Bảng so sánh kết quả trước TN và sau khi TN - Lớp 12A3 67

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Thực tế giảng dạy và học tập ở nhà trường THPT cho thấy việc rèn

luyện viết văn nghị luận còn chưa được chú ý tương xứng với tầm quan trọng của nó trong chương trình Lí do cũng dễ hiểu: bản thân nghị việc thường bị

cho là “khô - khó - khổ”, khô khan, khó viết, nội dung nghị luận lại không có

sẵn, phải tự nghĩ ra - vốn là những điều chưa quen, chưa thành kĩ năng đối với học sinh khi làm bài nghị luận Đây là một vấn đề quan trọng cần phải chú ý uốn nắn, điều chỉnh kịp thời để có thể giảng dạy và học tập tốt phần nghị luận trong chương trình Làm văn ở THPT

Mặt khác, trong hệ thống chỉnh thể của một bài làm văn, đoạn văn là một bộ phận cấu thành, là một trong những thành tố quan trọng tạo nên hệ thống ấy Đoạn văn là nơi học sinh thể hiện các luận điểm và triển khai các luận điểm để làm sáng rõ cho luận đề, cho toàn bộ bài văn Tuy nhiên, một trong những lỗi thường gặp của học sinh khi viết bài văn nghị luận chính là không biết viết đoạn văn, không xây dượng được đoạn văn chặt chẽ, mạch lạc Đối với bài văn nói chung và đặc biệt đối với bài văn nghị luận nói riêng,

sự lúng túng này của học sinh càng được thể hiện rõ nét hơn rất nhiều

Bởi vậy, theo chúng tôi, để giúp cho học sinh viết được những bài văn nghị luận hay trước hết chúng ta cần phải bắt đầu rèn cho học sinh viết được những đoạn văn nghị luận hay, nghĩa là đoạn văn có luận điểm rõ ràng, có sự lập luận chặt chẽ và được diễn đạt ra bằng lời lẽ trong sáng Trên cơ sở viết được những đoạn văn mạch lạc, chặt chẽ như vậy, học sinh sẽ chắc chắn hơn,

tự tin hơn để viết được bài văn nghị luận hoàn chỉnh đầy sức thuyết phục Xuất phát từ thực tiễn dạy học phần làm văn nhằm tăng cường tính thực hành, phát triển tư duy logic và sự sáng tạo độc đáo cho học sinh nên nhà trường Trung học phổ thông cần giúp các em hình thành bằng được kĩ năng, kĩ xảo khi làm bài văn nghị luận Và mặc dù đã có trình độ tư duy phát triển cao

cũng như kĩ năng viết văn từ bậc học dưới nhưng các em vẫn mất nhiều thời gian thậm chí khó khăn khi muốn viết được một đoạn văn trôi chảy tạo nên sự khơi thông mạch văn toàn bài Bởi thế việc luyện viết đoạn văn nghị luận là hết sức cần thiết với các em

1.2 Văn nghị luận có vai trò hết sức quan trọng trong sống xã hội cũng

như trong nhà trường Thông qua các bài làm văn nghị luận, học sinh có điều kiện phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo, các em có dịp thể hiện năng lực

tư duy, cảm thụ và năng lực lập luận của mình Đây cũng là những yêu cầu rất cần thiết để các em làm hành trang bước vào cuộc sống Song trong thực tế nhà trường phổ thông hiện nay phần lớn kĩ năng làm văn nghị luận của học sinh còn rất kém, các em ít hứng thú trong việc rèn kĩ năng viết văn nghị luận, trong các bài viết mắc khá nhiều lỗi Một trong những lỗi bắt gặp ngay khi mở đầu bài viết đó là các em còn lúng túng không biết làm thế nào để vào bài cho nhanh mà vẫn đảm bảo đúng, hay và hấp dẫn Quan tâm đến cách viết bài của học sinh từ đó tìm ra các biện pháp, phương pháp hữu hiệu nhất giúp các em hoàn thành bài viết của mình với kết quả cao nhất có thể là một việc làm có ý nghĩa thiết thực Mục đích chính yếu là nhằm rèn luyện nâng cao kĩ năng viết bài văn nghị luận cho học sinh và góp phần vào nhiệm vụ chung của quá trình đổi mới phương pháp dạy học văn Như chúng ta được biết hướng cải tiến chung của chương trình Sách giáo khoa Ngữ văn hiện nay theo Bộ giáo dục

và Đào tạo là giảm tải, tăng thực hành, gắn với đời sống Vì vậy, dạy và học trong nhà trường đang đứng trước yêu cầu bức thiết đó là cần đổi mới toàn diện từ phương hướng, mục tiêu đến nội dung, phương pháp dạy học Đặc biệt, việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học cần được tiến hành ở tất

cả các cấp học, bậc học Văn nghị luận từ lâu đã được coi là bộ phận quan trọng nhất trong chương trình làm văn ở trung học phổ thông

Trong văn nghị luận thì tổ chức đoạn là một yếu tố quan trọng giúp cho việc thể hiện luận điểm, luận cứ của người viết một cách rõ ràng hơn và qua

đó mà lập luận trong đoạn văn, bài văn cũng vì thế mà chặt chẽ và mạch lạc

hơn Với đặc thù phần ngữ văn, hiệu quả cao nhất của các em là có thể tạo ra sản phẩm viết bài làm sao cho đúng, cho hay, cho hấp dẫn, mạch lạc Để làm được điều đó, học sinh cần phải nắm được nhiều kiến thức tổng hợp về bài văn, về phương pháp làm văn, kỹ năng sử dụng ngôn ngữ, cách dùng từ, đặt câu Trong đó, yếu tố không thể thiếu được là cách tổ chức đoạn trong bài văn

có sự thống nhất, sự phù hợp giữa nội dung và hình thức Thế nhưng, trong thực tế, không ít các em khi làm bài văn đặc biệt là phần thân bài- mặc dù nội dung gồm nhiều ý, nhưng các em chỉ thể hiện trên một đoạn văn dài hàng 2-3 trang Vì thế ý tưởng của các em trình bày đôi lúc rất lộn xộn kém hiệu quả, không thu hút được sự chú ý của người đọc Đây là điều rất đáng lo ngại và cần phải khắc phục ngay

1.3 Chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở đã nêu lên mục tiêu khái

quát: “Môn Ngữ văn có vị trí đặc biệt quan trọng trong việc thực hiện mục

tiêu chung của nhà trường Trung học cơ sở, góp phần hình thành những con người có học vấn phổ thông cơ sở… Đó là những con người có ý thức tự tu dưỡng, biết thương yêu quý trọng gia đình, bè bạn, có lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, biết hướng tới những tình cảm cao đẹp như lòng nhân ái, tinh thần tôn trọng lẽ phải, sự công bằng, lòng căm ghét cái xấu, cái ác Đó là những người biết rèn luyện để có tính tự lập, có tư duy sáng tạo, bước đầu có năng lực cảm thụ các giá trị chân thiện mỹ trong nghệ thuật, trước hết trong văn học, có năng lực thực hành và năng lực tư duy sáng tạo như một công cụ

để tư duy giao tiếp Đó cũng là những người có ham muốn đem tài trí của mình cống hiến cho sự nghiệp xây dựng bảo vệ Tổ quốc” Không nằm ngoài

những mục tiêu trên và nhằm phát triển cao hơn những yêu cầu được nhắc đến ở chương trình Trung học cơ sở, bộ Sách giáo khoa Ngữ văn Trung học

phổ thông cũng đã đưa ra nội dung giảng dạy và học tập rất “thấu tình đạt lí”

để giúp học sinh phát huy khả năng tư duy và vận dụng vào trong thực tế cuộc sống sau này của chính các em Trong đó, phần làm văn chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng Nó là phần học mang tính thực hành tổng hợp ở trình độ cao

Cái đích cuối cùng của làm văn là trang bị cho học sinh khả năng độc lập để viết một bài văn có chất lượng cao, trong có có nhiều đoạn văn hay Muốn như vậy không có cách nào khả thi hơn ngoài việc đổi mới việc dạy học trong nhà trường hiện nay: bước đầu tiên trong việc làm văn là rèn viết từ đoạn văn

và cái đích cuối cùng, bước chân cuối cùng cần phải đặt đến chính là bài văn

Trong quá trình dạy học, mỗi giáo viên ai cũng có khát vọng, là sao cho giờ dạy của mình đạt hiệu quả cao nhất, làm sao cho kiến thức giờ dạy đến với từng học sinh, nhất là các em yếu kém bước nâng lên kiến thức để khẳng định mình? Chính vì thế người giáo viên muốn dạy tốt cần phải tự trau dồi kiến thức tương đối vững vàng, tìm ra các giải pháp tối ưu nhất để việc học tập của các em đạt hiệu quả cao nhất

Từ những lý do trên, tôi đã chọn đề tài “Rèn kỹ năng tổ chức đoạn trong

bài văn nghị luận cho học sinh THPT” nhằm củng cố kỹ năng làm bài cho học

sinh có hiệu quả mục đích dạy nghị luận ở nhà trường phổ thông hiện nay

2 Lịch sử vấn đề

Làm văn là phần học ứng dụng, thực hành có tính chất tổng hợp nhất, đặc biệt với văn nghị luận, trong đó văn bản nghị luận văn học không chỉ là loại văn bản thông thường mà nó còn có tính nghệ thuật Nghệ thuật thuyết phục người đọc của văn nghị luận không chỉ nhờ lập luận chặt chẽ mà còn khéo léo trong dẫn dắt của người viết Chính vì vậy, việc xây dựng cơ sở lí luận cho việc dạy văn nghị luận vô cùng bức thiết Từ trước đến nay đã có nhiều quan điểm khác nhau của các tác giả về kĩ năng viết đoạn văn

Điểm qua một vài cuốn sách hướng dẫn giảng dạy Tập làm văn và

hướng dẫn Làm văn như: Phương pháp làm văn nghị luận (Thẩm Thệ Hà);

Tài liệu hướng dẫn học môn Làm văn (Nguyễn Quang Ninh); Giáo trình Làm văn (Đình Cao, Lê A); Dàn bài Tập làm văn 12 (Trần Đình Sử, Phan Huy

Dũng); Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông (Nguyễn Quốc Siêu); 150 bài

tập rèn luyện kĩ năng dựng đoạn văn (Nguyễn Quang Ninh); Văn bồi dưỡng học sinh giỏi Trung học phổ thông (Nguyễn Đăng Mạnh) Trong nhiều năm

qua, những tài liệu nghiên cứu, tài liệu chỉ đạo về phần này còn quá ít Nếu

có, những cuốn này chỉ mang tính chất tham khảo cho giáo viên và học sinh Thực tế cho thấy, đại đa số các cuốn sách đều đã đề cập đến phần mở bài tuy chưa được sâu sắc và trọn vẹn như khi bàn về phần thân bài

Một trong số các tác giả dành sự quan tâm nhiều cho việc rèn luyện viết đoạn văn nói chung và rèn luyện viết đoạn văn nghị luận nói riêng là tác giả Nguyễn Quang Ninh Có thể nêu ra đây một vài cuốn tiêu biếu của tác giả này: “Luyện cách lập luận trong đoạn văn nghị luận cho học sinh phổ thông” (Nguyễn Quang Ninh – Chủ biên, Nguyễn Thị Ban, Trần Hữu Phong) – NXB ĐHQG Hà Nội – 2000 Một cuốn sách khác cũng của tác giả Nguyễn Quang Ninh đã đóng góp không nhỏ trong việc rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn cho học

sinh là cuốn “150 bài tập rèn kĩ năng dựng đoạn văn” – NXBGD, 1995 Trong

hai cuốn sách vừa kể trên, tác giả đã giải thích tương đối cặn kẽ, cụ thể về khái niệm đoạn văn – trong đó có đoạn ý và đoạn lời – cũng như việc đề xuất một hệ thống bài tập tương đối phong phú về việc rèn luyện kĩ năng xây dựng đoạn văn trong chỉnh thể bài văn

Cuốn sách tiếp theo dành sự quan tâm tới đoạn văn trong làm văn là

cuốn “Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông” của Nguyễn Quốc Siêu Trong

cuốn sách này, tác giả không chỉ giới thiệu về việc viết đoạn văn nghị luận như một phần nằm trong phần thân bài mà mà còn đề cập đến cả những đoạn văn thuộc phần mở bài hoặc kết bài Tác giả đã giới thiệu kĩ năng viết phần

mở bài với các cách như sau: Từ một sự kiện tương đồng của vấn đề, từ việc trình bày bối cảnh mà xác định luận đề, qua cách vấn thiết mà nêu vấn đề, dẫn danh ngôn đã nêu luận đề, qua đối chiếu phải trái đã nêu vấn đề

Cuốn sách Văn bồi dưỡng học sinh giỏi Trung học phổ thông (Nguyễn

Đăng Mạnh) bàn luận khá kĩ về việc viết đoạn văn, đặc biệt là đoạn mở bài

hay:“Trước hết muốn mở bài hay cần hiểu rõ mục đích và nhiệm vụ của mở bài

Mục đích của mở bài là giới thiệu với bạn đọc về vấn đề mà mình sẽ viết, sẽ bàn bạc, trao đổi hay miêu tả, kể lại Viết mở bài thực chất là trả lời câu hỏi: Ở bài

viết này, mình định viết về điều gì?”… “Các cách mở bài khác nhau chủ yếu ở phần dẫn dắt Phần nêu vấn đề và phần giới hạn vấn đề thường không thay đổi,

vì mở bài theo kiểu gì thì ai cũng phải nêu được phần này Như thế cũng có nghĩa là, muốn viết được các mở bài khác nhau thì người viết chỉ cần xác định

rõ ba phần của đoạn mở bài, giữ lại hai phần sau và thay đổi phần đầu là có thể

có một mở bài khác Nói gọn lại cứ thay đổi phần dẫn dắt ta sẽ có một mở bài mới” [16,Tr 87] Vì đặc điểm của nội dung trình bày trong cuốn sách này, nên

các tác giả không thể dành nhiều sự chú ý cho việc rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn nói chung

Những tài liệu trên cơ bản đã hình thành những lí thuyết chung về đoạn văn Tuy nhiên, cần thấy rằng cách tìm hiểu về tổ chức đoạn văn như vậy vẫn chưa thật toàn diện, chưa thật sâu sắc Nội dung của những cuốn sách này chủ yếu vẫn thiên về lí thuyết trừu tượng chứ chưa thực sự chú trọng hình thành các thao tác cụ thể cho học sinh Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài này trên cơ sở

kế thừa và sáng tạo tất cả những quan điểm đi trước, nhằm đóng góp một phần nhỏ trong việc xây dựng lí thuyết Làm văn và hướng dẫn học sinh làm một số bài tập vận dụng những lí thuyết đã đưa ra

3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những vấn đề lí luận về phương pháp dạy học làm văn nghị luận, đặc biệt là việc rèn luyện kĩ năng dựng đoạn cho học sinh ở trường THPT Những kiến thức lĩnh hội được thông qua sách

vở và tài liệu tham khảo, qua việc lên lớp của thầy cô cũng như sự tích luỹ của bản thân các em trong quá trình tiếp xúc, giao lưu ngoài cuộc sống xã hội

đủ điều kiện giúp các em viết đoạn văn đúng, hay và nhanh chóng cũng như

có thể làm những bài đòi hỏi sự sáng tạo và độc đáo

Trong khuôn khổ hạn hẹp của luận văn về điều kiện và khả năng, chúng tôi chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu đoạn văn Hi vọng rằng luận văn với những nội dung bao hàm trong đó sẽ là tài liệu bổ ích cho những người làm công tác giảng dạy, nghiên cứu và hơn hết là giúp các em học sinh Trung học phổ thông có thể viết đoạn văn trong bài văn nghị luận thành thục, đạt yêu cầu, hay và hấp dẫn