Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục tổ chức dạy học theo hợp đồng nội dung kiến thức chương các định luật bảo toàn vật lí 10

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐẶNG THỊ THẢO TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO HỢP ĐỒNG NỘI DUNG KIẾN THỨC CHƯƠNG CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN VẬT LÍ 10 Ngành Lí luận & phương pháp dạy học bộ môn Vật lí Mã s[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐẶNG THỊ THẢO

TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO HỢP ĐỒNG NỘI DUNG KIẾN THỨC CHƯƠNG CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN - VẬT LÍ 10

Ngành: Lí luận & phương pháp dạy học bộ môn Vật lí

Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn: GS.TS ĐỖ HƯƠNG TRÀ

THÁI NGUYÊN - 2018

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết

quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa có ai công bố trong một công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 10 năm 2018

Tác giả

Đặng Thị Thảo

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc và thành kính đến GS.TS Đỗ Hương Trà - người đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn, giúp đỡ, đôn đốc, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu để tôi có thể hoàn thành luận văn này

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành các thầy cô giáo trường ĐHSP Thái Nguyên

đã giảng dạy tôi trong suốt quá trình hoc tập và nghiên cứu

Tôi xin trân trọng cảm ơn BGH và các thầy cô giáo trường THPT Hoàng Quốc Việt (Võ Nhai, Thái Nguyên) đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi tiến hành thực nghiệm đề tài Xin cảm ơn toàn thể các em học sinh lớp 10A1 đã cộng tác với tôi thực nghiệm thành công đề tài

Xin chân thành cảm ơn các đồng nghiệp, bạn bè, gia đình và những người thân

đã luôn động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn này

Thái Nguyên, tháng 10 năm 2018

Tác giả

Đặng Thị Thảo

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC BẢNG v

DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phạm vi nghiên cứu 4

7 Phương pháp nghiên cứu 4

8 Đóng góp của đề tài 4

9 Cấu trúc của luận văn 5

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO HỢP ĐỒNG 6

1.1 Quan điểm dạy học phân hóa 6

1.1.1 Khái niệm dạy học phân hóa 6

1.1.2 Cơ sở khoa học của dạy học phân hóa 6

1.1.3 Phân loại của dạy học phân hóa 6

1.1.4 Nguyên tắc của dạy học phân hóa 7

1.2 Dạy học theo hợp đồng 7

1.2.1 Khái niệm dạy học theo hợp đồng 7

1.2.2 Cơ sở của tổ chức dạy học theo hợp đồng 8

1.2.3 Quy trình dạy học theo hợp đồng 9

1.2.4 Ưu điểm và hạn chế của học theo hợp đồng 14

1.3 Tính tích cực, tự chủ của học sinh 16

1.3.1 Tính tích cực trong học tập 16

1.3.2 Tính tự chủ 18

1.3.3 Xây dựng công cụ đánh giá tính tích cực, tự chủ của học sinh 19

1.4 Điều tra thực trạng dạy học 21

1.4.1 Mục đích điều tra 21

1.4.2 Phương pháp điều tra 22

1.4.3 Kết quả điều tra 22

1.4.4 Đề xuất giải pháp 25

Kết luận chương 1 26

Chương 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO HỢP ĐỒNG CHƯƠNG CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN VẬT LÍ 10 27

2.1 Nội dung kiến thức chương Các định luật bảo toàn 27

2.1.1 Vị trí và tầm quan trọng của chương Các định luật bảo toàn 27

2.1.2 Cấu trúc nội dung chương Các định luật bảo toàn - vật lí 10 cơ bản 28

2.1.3 Nội dung kiến thức chương Các định luật bảo toàn vật lí 10 cơ bản 28

2.2 Các yêu cầu về kiến thức và kĩ năng khi dạy học chương Các định luật bảo toàn 30

2.3 Thiết kế các nhiệm vụ trong dạy học chương Các định luật bảo toàn 31

2.3.1 Thiết kế các nhiệm vụ trong dạy học bài “Động năng và thế năng” 31

2.3.2 Thiết kế các nhiệm vụ trong dạy học bài “Cơ năng” 37

2.4 Thiết kế tiến trình dạy học theo hợp đồng 42

2.4.1 Thiết kế tiến trình dạy học theo hợp đồng bài “Động năng và thế năng” 42

2.4.2 Thiết kế tiến trình dạy học theo hợp đồng bài “cơ năng” 49

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 58

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 58

3.2 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 58

3.3 Phương pháp thực nghiệm 58

3.4 Thời gian thực nghiệm 59

3.5 Những khó khăn gặp phải khi làm thực nghiệm sư phạm 59

3.6 Diễn biến và kết quả thực nghiệm sư phạm 59

3.6.1 Xây dựng tiêu chí đánh giá 59

3.6.3 Kết quả thực nghiệm sư phạm 66

Kết luận chương 3 73

KẾT LUẬN CHUNG 75

TÀI LIỆU THAM KHẢO 76

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

STT Viết tắt Viết đầy đủ

1 GV : Giáo viên

2 HS : Học sinh

3 MT : Mục tiêu

5 QTHT : Quá trình học tập

6 SGK : Sách giáo khoa

7 THCS : Trung học cơ sở

8 THPT : Trung học phổ thông

9 TN : Thực nghiệm

10 ĐC : Đối chứng

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Tiêu chí tự đánh giá tính tích cực, tự chủ cho nhóm/cá nhân 19

Bảng 2.1 Bảng quy định phân phối chương trình cho phần kiến thức: Các định luật bảo toàn của chương trình vật lí 10 cơ bản 28

Bảng 3.1: Đánh giá tính tích cực, tự chủ của HS trong các giờ học 69

Bảng 3.2: Số HS đạt điểm của nhóm TN và ĐC 70

Bảng 3.3: Bảng tần suất của của nhóm TN và ĐC 71

Bảng 3.4: Bảng lũy tích cho nhóm TN và ĐC 71

Bảng 3.5: Bảng xếp loại bài kiểm tra 71

Bảng 3.6: Các tham số đặc trưng cho nhóm TN và ĐC 71

DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH

Sơ đồ 1.1: Quy trình tổ chức dạy học theo hợp đồng 9

Hình 3.1: GV đang giới thiệu về bản hợp đồng học tập tới HS 67

Hình 3.2: HS thực hiện nghiệm vụ bắt buộc 67

Hình 3.3: HS làm việc theo nhóm 67

Hình 3.4: HS báo cáo kết quả của nhiệm vụ tự chọn và nhận xét 67

Hình 3.5: HS thực hiện nhiệm vụ bắt buộc 64

Hình 3.6: HS làm việc theo nhóm 70

Hình 3.7: HS làm nhiệm vụ tự chọn theo nhóm 70

Hình 3.8: HS báo cáo kết quả của nhiệm vụ tự chọn và nhận xét 64

Hình 3.9: Đồ thị đường phân bố tần suất 72

Hình 3.10: Đồ thị đường phân bố tần suất lũy tích hội tụ lùi 72

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam 2011-2020 của Bộ Giáo dục và Đào tạo (QĐ số 711/QĐ -TTg ngày 13-6-2012 của thủ tướng chính phủ), trong mục tiêu tổng quát có nêu: “Đến năm 2020, nền giáo dục nước ta được đổi mới căn bản và toàn diện theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế; chất lượng giáo dục được nâng cao một cách toàn diện…” [2]

Việc học tập của học sinh không thể là thụ động tiếp thu bài giảng của giáo viên mà phải là sự tham gia tích cực vào hoạt động học tập để tạo một tâm thế có thể

tham gia vào các hoạt động sản xuất và xã hội sau này

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, ta thấy rằng giáo dục hiện đại đang đứng trước yêu cầu và thách thức lớn lao của xã hội Việc làm sao để có thể đổi mới phương pháp dạy học, vận dụng các phương pháp dạy học tích cực, có hiệu quả trong quá trình dạy học đã và đang được rất nhiều nhà giáo dục quan tâm trong giai đoạn hiện nay

Công cuộc đổi mới Giáo dục và Đào tạo được tiến hành theo ba hướng: Đổi mới sách giáo khoa ở tất cả các cấp học phổ thông; Đổi mới phương pháp dạy học; Đổi mới cách kiểm tra đánh giá học sinh Đi đôi với việc đổi mới SGK, đổi mới chương trình là đổi mới phương pháp dạy học và đã được tiến hành phần đông ở các giáo viên đang trực tiếp dạy học trên lớp hiện nay Nhiều giáo viên đã áp dụng phương pháp dạy học mới nhưng chưa thực sự hiệu quả, chưa tích cực hóa hoạt động học và khơi dậy được năng lực học tập thật sự, niềm đam mê môn học của học sinh

Có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau mà giáo viên vẫn dạy theo hướng “thầy truyền đạt, trò tiếp nhận, ghi nhớ ”, dẫn đến học sinh luôn thụ động trong quá trình học tập

Phương pháp dạy học truyền thống thụ động còn nhiều mặt hạn chế, nó không phải là phương pháp dạy học tốt trong xu hướng phát triển của nền giáo dục ngày nay Vấn đề đặt ra là dạy học sao cho phù hợp với trình độ nhận thức, năng lực và sở thích của học sinh để cho mọi học sinh đều được phát triển khả năng đang có của mình là vấn đề hết sức cần thiết trong giáo dục Muốn vậy, cần phải thực hiện phân

Một số nghiên cứu cho thấy, có thể thực hiện phân hóa học sinh bằng những

hệ thống câu hỏi, hệ thống bài tập thích hợp, bằng những biện pháp phân hóa nội tại hợp lí, phù hợp với thực trạng học sinh trong lớp Dạy học cần lấy trình độ phát triển chung của học sinh trong lớp làm nền tảng, bổ sung một số nội dung và biện pháp phân hóa để giúp học sinh khá giỏi đạt được những yêu cầu nâng cao trên cơ sở đã đạt được yêu cầu cơ bản Sử dụng những biện pháp phân hóa đưa diện học sinh yếu kém lên trình độ chung Áp dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tiên tiến như dạy học hợp đồng có thể thực hiện phân hóa học sinh ngay trong giờ học sẽ giúp các đối tượng học sinh phát huy được hết khả năng của mình, tiếp thu kiến thức một cách chủ động, sáng tạo tùy theo mức độ nhận thức của từng đối tượng học sinh

Cùng với xu thế chung của đổi mới giáo dục, đã có nhiều phương pháp dạy học tích cực như: dạy học theo góc, sử dụng phương pháp thực nghiệm trong dạy học giải quyết vấn đề, dạy học theo dự án, dạy học theo hợp đồng…Trong đề tài này chúng tôi

đề cập đến nghiên cứu và vận dụng phương pháp dạy học theo hợp đồng Đây là một kiểu tổ chức dạy học mang tính cá thể hóa, phân hóa trình độ học sinh, khuyến khích học sinh phát triển tối đa năng lực học tập và tự kiểm soát, tự đánh giá kết quả học tập của mình, phương pháp dạy học này có thể phần nào đáp ứng được những yêu cầu hiện nay của nền giáo dục Đã có một số các nghiên cứu đề cập đến vận dụng dạy học theo góc, sử dụng phương pháp thực nghiệm trong dạy học giải quyết vấn đề để tổ chức dạy học các kiến thức chương “Các định luật bảo toàn” như luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Thị Diệu Linh đề cập đến vận dụng dạy học dự án để tổ chức dạy học các kiến thức về

“Các định luật bảo toàn” (Đại học giáo dục, Đại học quốc gia Hà Nội, năm 2009) hay luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Thị Thà nghiên cứu về tổ chức dạy học theo hợp đồng chương “Dao động cơ” vật lí lớp 12 cơ bản (Đại học sư phạm Hà Nội, năm 2013) Tuy nhiên, các nghiên cứu này vẫn chưa quan tâm thực sự đến phân hóa trong dạy học

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: Tổ chức dạy

học theo hợp đồng nội dung kiến thức chương Các định luật bảo toàn - Vật lí 10

2 Mục tiêu nghiên cứu

Vận dụng dạy học theo hợp đồng để thiết kế tiến trình dạy học nội dung kiến

thức chương Các định luật bảo toàn - Vật lí 10 nhằm phát huy hoạt động nhận thức

tích cực, tự chủ của học sinh trong học tập

3 Đối tượng nghiên cứu

+ Nội dung kiến thức chương Các định luật bảo toàn - Sách giáo khoa Vật lí 10

+ Hoạt động nhận thức tích cực, tự chủ trong dạy học nội dung kiến thức

chương Các định luật bảo toàn - Vật lí 10

4 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng cơ sở lí luận của dạy học theo hợp đồng cùng với việc phân tích nội dung kiến thức cần dạy thì có thể tổ chức dạy học theo hợp đồng nội dung kiến

thức chương Các định luật bảo toàn - Vật lí 10 nhằm phát huy tính tích cực, tự chủ

của học sinh trong học tập

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu ở trên, chúng tôi đề ra các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

+ Nghiên cứu các quan điểm dạy học hiện đại và làm rõ cơ sở lí luận của dạy học theo hợp đồng

+ Nghiên cứu lí luận về tâm lí dạy học để làm cơ sở cho những tác động sư phạm nhằm nâng cao tính tích cực, tự chủ của học sinh

+ Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa hiện hành, sách giáo viên và các tài

liệu tham khảo có liên quan đến nội dung kiến thức chương Các định luật bảo toàn - Vật

lí 10 và phân tích những khó khăn của học sinh khi học những nội dung kiến thức này

+ Tìm hiểu thực tế dạy và học môn vật lí đặc biệt là nội dung kiến thức chương

Các định luật bảo toàn - Vật lí 10

+ Vận dụng dạy học theo hợp đồng tổ chức dạy học một số nội dung kiến thức

chương Các định luật bảo toàn - Vật lí 10 theo hướng phát huy tính tích cực, tự chủ

của học sinh

+ Tiến hành thực nghiệm sư phạm theo nội dung và tiến trình dạy học đã soạn thảo Phân tích kết quả thực nghiệm thu được để đánh giá tính khả thi của đề tài, sơ

bộ đánh giá hiệu quả dạy học kiến thức Vật lí với việc vận dụng dạy học theo hợp đồng nhằm phát huy tính tích cực, tự chủ của học sinh trong học tập Từ đó, nhận xét, rút kinh nghiệm, sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện để có thể vận dụng linh hoạt mô hình này vào thực tiễn dạy học các nội dung kiến thức khác trong chương trình Vật lí trung

6 Phạm vi nghiên cứu

+ Nội dung kiến thức chương Các định luật bảo toàn - Sách giáo khoa Vật lí

10 Cụ thể:

- Bài 34: Động năng

- Bài 35: Thế năng

- Bài 36: Cơ năng

+ Các hoạt động dạy và học của giáo viên và học sinh ở trường THPT Hoàng Quốc Việt - Huyện Võ Nhai, Tỉnh Thái Nguyên

7 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện các nhiệm vụ trên, chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp sau:

+ Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Nghiên cứu các tài liệu: về các quan

điểm, sự định hướng việc dạy và học tích cực cũng như đổi mới PPDH; về lí luận dạy học nói chung và lí luận dạy học môn Vật lí nói riêng; sách giáo khoa, sách giáo viên

và các tài liệu khác liên quan

+ Phương pháp điều tra: Tìm hiểu việc dạy (thông qua phiếu điều tra, nghiên

cứu giáo án, dự giờ, phỏng vấn, trao đổi với giáo viên) và việc học (thông qua trao đổi với học sinh, phiếu điều tra cơ bản, phân tích các sản phẩm học tập của học sinh)

nhằm sơ bộ đánh giá tình hình dạy học nội dung kiến thức chương Các định luật bảo

toàn - Vật lí 10

+ Phương pháp thực nghiệm khoa học giáo dục: Tiến hành thực nghiệm sư

phạm với tiến trình dạy học đã soạn thảo theo kế hoạch Phân tích kết quả thu được trong quá trình thực nghiệm sư phạm, đối chiếu với mục đích nghiên cứu và rút ra kết luận của đề tài

+ Phương pháp thống kê toán học

8 Đóng góp của đề tài

+ Làm rõ cơ sở lí luận của dạy học theo hợp đồng

+ Vận dụng cơ sở lí luận của dạy học theo hợp đồng vào thiết kế tiến trình dạy

học một số nội dung kiến thức chương Các định luật bảo toàn - Vật lí 10

+ Bổ sung vào nguồn tài liệu tham khảo cho giáo viên phổ thông và học viên

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn có ba chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận Chương 2: Thiết kế tiến trình dạy học theo hợp đồng một số nội dung kiến

thức chương Các định luật bảo toàn - Vật lí 10

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO HỢP ĐỒNG

1.1 Quan điểm dạy học phân hóa

1.1.1 Khái niệm dạy học phân hóa

Dạy học phân hóa không đơn thuần là phân loại người học theo năng lực nhận thức mà ở đây là phương pháp dạy học phù hợp với đối tượng người học trên cơ sở

am hiểu cá thể học sinh, giáo viên tiếp cận người học ở tâm lí, năng khiếu, về mơ ước trong cuộc sống,…Có thể nói trong dạy học phân hóa giáo viên phải “tìm để dạy học

và hiểu để giáo dục”

1.1.2 Cơ sở khoa học của dạy học phân hóa

Cơ sở khoa học của dạy học phân hóa đó là “Thuyết đa trí tuệ ” [8]

Năm 1983, tiến sĩ Howard Gardner-một nhà tâm lý học nổi tiếng của Đại học Harvard- đã xuất bản một cuốn sách có nhan đề “Frames of Mind” (tạm dịch “Cơ cấu của trí tuệ”)

Theo Gardner, trí thông minh (intelligence) được ông quan niệm như sau: “là khả năng giải quyết các vấn đề hoặc tạo ra các sản phẩm mà các giải pháp hay sản phẩm này có giá trị trong một hay nhiều môi trường văn hóa” và trí thông minh cũng không thể chỉ được đo lường duy nhất qua chỉ số IQ.13

Lý thuyết của Gardner đã chỉ ra rằng trong chúng ta đều tồn tại một vài kiểu thông minh trên, tuy nhiên, sẽ có kiểu thông minh trội hơn trong mỗi người

Thuyết đa trí tuệ đã mang lại một cái nhìn nhân bản và cần thiết nhằm kêu gọi nhà trường và GV coi trọng sự đa dạng về trí tuệ ở mỗi HS Nhà trường phải là nơi giúp đỡ, khơi gợi tiềm năng, tạo điều kiện học tập theo các hướng khác nhau cho các chủ nhân tương lai của xã hội Làm được điều đó, chúng ta sẽ giúp mỗi HS tỏa sáng

và thành công trong cuộc sống của chúng Thuyết đa trí tuệ là cơ sở nền tảng của mô hình dạy học theo quan điểm dạy học phân hóa.[8]

1.1.3 Phân loại của dạy học phân hóa

Dựa trên hứng thú, trình độ nhận thức, năng lực và động cơ của người học, có thể có những cách phân loại sau [5]: