Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục phát triển năng lực tạo lập văn bản nghị luận cho học sinh lớp 10

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http //lrc tnu edu vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRẦN THỊ THÙY PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TẠO LẬP VĂN BẢN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚ[.]

Trang 1

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ THÙY

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TẠO LẬP VĂN BẢN

NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚP 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN, NĂM 2019

Trang 2

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ THÙY

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TẠO LẬP VĂN BẢN

NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚP 10

NGÀNH: LL VÀ PP DẠY HỌC VĂN - TIẾNG VIỆT

Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Thu Thủy

THÁI NGUYÊN, NĂM 2019

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Mọi thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2019

Tác giả

Trần Thị Thùy

Trang 4

LỜI CẢM ƠN

Để luận văn hoàn thành và được phép bảo vệ em đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ của nhiều cá nhân và đơn vị

Em xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc đến:

- Cô giáo PGS TS Nguyễn Thị Thu Thủy - người đã dành nhiều thời gian quý báu để hướng dẫn, góp ý, chia sẻ… giúp em có định hướng đúng trong suốt thời gian thực hiện luận văn

- Các nhà khoa học trong Hội đồng đánh giá luận văn đã có nhiều góp ý

về mặt khoa học để em hoàn thiện luận văn được tốt hơn

- Các thầy, cô giáo giảng dạy lớp cao học Lý luận và phương pháp dạy học

bộ môn Văn - Tiếng Việt đã giúp em có nền tảng kiến thức để thực hiện luận văn

Sau cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến những người thân, gia đình, đồng nghiệp, bạn bè đã luôn động viên, khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi, giúp tôi hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2019

Tác giả

Trần Thị Thùy

Trang 5

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC BẢNG v

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Giả thuyết khoa học 9

7 Đóng góp của luận văn 9

8 Cấu trúc luận văn 9

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 10

1.1 Cơ sở lí luận 10

1.1.1 Văn nghị luận 10

1.1.2 Năng lực tạo lập văn bản nghị luận 20

1.1.3 Đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 10 23

1.2 Cơ sở thực tiễn 25

1.2.1 Nội dung dạy học văn nghị luận trong chương trình Ngữ văn 10 25

1.2.2 Thực trạng dạy học văn nghị luận trong chương trình Ngữ văn 10 ở trường THPT 25

1.3 Tiểu kết chương 1 34

Trang 6

Chương 2 THIẾT KẾ CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TẠO LẬP VĂN BẢN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH

LỚP 10 35

2.1 Một số yêu cầu dạy học phát triển năng lực tạo lập văn bản nghị luận trong chương trình Ngữ văn 10 35

2.1.1 Yêu cầu về nội dung dạy học 35

2.1.2 Yêu cầu đối với hoạt động dạy của giáo viên 36

2.1.3 Yêu cầu đối với hoạt động học của học sinh 38

2.1.4 Yêu cầu về phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá 38

2.2 Thiết kế các hoạt động dạy học phát triển năng lực tạo lập văn bản nghị luận cho học sinh lớp 10 40

2.2.1 Thiết kế hoạt động học tập trước lớp học 40

2.2.2 Thiết kế hoạt động học tập trong lớp học 43

2.2.3 Thiết kế hoạt động học tập sau lớp học 77

2.3 Đề xuất kế hoạch dạy học các bài về văn nghị luận trong chương trình Ngữ văn 10 80

2.3.1 Kế hoạch dạy học bài: Lập dàn ý bài văn nghị luận (Phụ lục) 80

2.3.2 Kế hoạch dạy học bài: Lập luận trong văn nghị luận (Phụ lục) 80

2.3.3 Kế hoạch dạy học bài: Các thao tác nghị luận (Phụ lục) 80

2.3.4 Kế hoạch dạy học bài: Luyện tập viết đoạn văn nghị luận (Phụ lục) 80

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 81

3.1 Mục đích thực nghiệm 81

3.2 Phương pháp thực nghiệm 81

3.3 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 81

3.3.1 Đối tượng thực nghiệm 81

3.3.2 Địa bàn thực nghiệm 82

Trang 7

3.4 Nội dung và cách thức tiến hành thực nghiệm 82

3.4.1 Nội dung thực nghiệm 82

3.4.2 Cách thức tiến hành thực nghiệm 83

3.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm 84

3.5.1 Tổng hợp kết quả dạy học thực nghiệm 84

3.5.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm 87

KẾT LUẬN CHUNG 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96 PHỤ LỤC

Trang 8

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

ĐH - CĐ : Đại học - Cao đẳng

KHXH : Khoa học xã hội PTNL : Phát triển năng lực

SGV : Sách giáo viên THCS : Trung học cơ sở THPT : Trung học phổ thông

Trang 9

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1: Thăm dò năng lực lập dàn ý và viết đoạn văn nghị luận của hai

lớp thực nghiệm và đối chứng 85 Bảng 3.2: Kết quả rèn luyện năng lực lập dàn ý và viết đoạn văn nghị

luận của hai lớp thực nghiệm và đối chứng 86

Trang 10

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Ngày nay, ở Việt Nam cũng như trên thế giới, giáo dục được coi là

quốc sách hàng đầu, là động lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội Xã hội ta là

Xã hội chủ nghĩa, mục tiêu chung của nền giáo dục nước ta là: “Nâng cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực và bồi dưỡng nhân tài” để phục vụ đất nước trong thời đại mới Song mục tiêu cơ bản nhất của giáo dục lại thể hiện ở chỗ: giáo dục phải đào tạo ra những con người phát triển toàn diện, không những có kiến thức

mà còn phải giàu năng lực trí tuệ Trong hoàn cảnh đó, việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh ở nhà trường phổ thông đối với những người làm công tác giáo dục có vị trí hết sức quan trọng Vì vậy, việc đưa vấn đề này vào nhà trường phổ thông như thế nào và bằng cách nào để có thể bồi dưỡng, phát triển năng lực cho học sinh thì thật không hề đơn giản Nền giáo dục Việt Nam hiện nay nói chung tuy đã có nhiều đổi mới về phương pháp giảng dạy cũng như nội dung chương trình nhưng vẫn còn tồn tại nhiều phương pháp dạy học cũ, thiếu tính tích cực từ phía người học Vì thế mà HS chưa phát huy được tối đa năng lực vốn có của bản thân và chưa đáp ứng được yêu cầu đối với

sự nghiệp Giáo dục - Đào tạo trong công cuộc đổi mới đất nước

Trong định hướng phát triển chương trình giáo dục, môn Ngữ Văn được coi là môn học công cụ, theo đó năng lực giao tiếp tiếng Việt và năng lực thưởng thức văn học, cảm thụ thẩm mĩ, năng lực tạo lập văn bản là các năng lực mang tính đặc thù của môn học Ngoài ra môn Ngữ Văn còn góp phần hình thành, rèn luyyện và bồi dưỡng cho học sinh các năng lực giao tiếp, năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác, năng lực tự quản bản thân Việc dạy học phát triển năng lực tạo lập văn bản nghị luận cho học sinh lớp 10 với những đổi mới trong phương pháp dạy học là nhiệm vụ cần được chúng ta chú ý, quan tâm và hướng tới Nó vừa mang tính thời sự, vừa mang tính thực tiễn cao

Trang 11

1.2 Văn nghị luận giữ một vị trí quan trọng trong chương trình Ngữ

Văn THPT Nó là một trong những nội dung chính của phần Làm văn trong

bộ môn Ngữ Văn và sẽ theo sát các em học sinh trong các kì thi học kì, thi học sinh năng khiếu, thi tốt nghiệp và thi tuyển sinh Đại học - Cao đẳng… Văn nghị luận góp phần tổng hợp cho học sinh kiến thức của cả hai phần Tiếng Việt và Văn bản văn học Như vậy cũng có nghĩa là, văn nghị luận có tác dụng rất lớn trong việc phát triển năng lực cho HS: Năng lực đánh giá, lập luận, phản bác, tạo lập văn bản… đây đều là những năng lực rất cần thiết trong cuộc sống của mỗi con người Văn nghị luận còn có tác dụng nâng cao năng lực sử dụng ngôn ngữ như: lập luận, diễn đạt, phân tích, chứng minh, tổng hợp… góp phần rèn luyện và nâng cao năng lực giao tiếp cho HS trong cuộc sống hàng ngày Không chỉ thế, văn nghị luận còn góp phần trang bị cho

HS lập trường tư tưởng, thế giới quan, nhân sinh quan đúng đắn, giúp học sinh biết nhìn nhận, đánh giá cuộc sống, biết phân biệt tốt - xấu, đúng - sai, hay - dở, có ý thức bài trừ cái xấu, cái ác ra khỏi cuộc sống của mình để có những suy nghĩ và hành động đúng, hoàn thiện bản thân

Trong khi đó, nội dung dạy học và phương pháp dạy học hiện nay ở nhà trường phổ thông chưa khai thác triệt để những tác dụng của văn nghị luận đối với người học mà mới chỉ dạy học sinh về lí thuyết các kiểu bài, chưa đi sâu vào rèn luyện phát triển một năng lực thực tế và rèn luyện kĩ năng sống cho

HS Bài học trên lớp còn thiếu tính sáng tạo, chưa khơi gợi được sự hứng thú, ý muốn biểu đạt, chưa kích thích được nhu cầu giao tiếp, chia sẻ, bộc lộ quan điểm bản thân và đề xuất kiến giải vấn đề bản thân và xã hội

1.3 Trong chương trình SGK Ngữ văn 10, tập hai, phần văn nghị luận

có bốn bài được sắp xếp theo một hệ thống: Lập dàn ý bài văn nghị luận; Lập luận trong văn nghị luận; Các thao tác nghị luận; Luyện tập viết đoạn văn nghị luận Cấu trúc này nhằm mục đích giúp học sinh đi từ việc hình

Trang 12

thành các khái niệm lý thuyết đến việc vận dụng lý thuyết vào thực hành làm văn nghị luận và đi sâu vào hình thành, phát triển năng lực tạo lập văn bản nghị luận cho học sinh

Trong thực tế dạy và học ở nhà trường phổ thông, người giáo viên còn chưa chú ý nhiều tới việc dạy các bài về văn nghị luận theo một hệ thống, chưa

có sự móc nối, liên kết giữa các bài, các hoạt động dạy học theo cấu trúc như trên để tập trung phát triển năng lực tạo lập văn bản nghị luận cho học sinh mà vẫn thường dạy riêng lẻ từng bài học rời rạc dẫn đến các kĩ năng làm văn của học sinh như: kỹ năng lập dàn ý, kỹ năng lập luận, kỹ năng lựa chọn và sử dụng thao tác nghị luận, kỹ năng viết đoạn văn nghị luận … của HS còn yếu, chất lượng bài viết của các em chưa cao

1.4 Theo các nhà Tâm lí học thì học sinh THPT là lứa tuổi mà trình độ phát triển trí tuệ, thể chất, tình cảm, nhân cách… đang phát triển ở mức độ cao

Ở lứa tuổi này năng lực tư duy, năng lực tưởng tượng và các khả năng khác đều gần đạt tới mức độ hoàn thiện Việc dạy học văn nghị luận trong SGK Ngữ văn

10, tập hai theo định hướng phát triển năng lực sẽ giúp cho HS phát triển được những ưu điểm của mình: phát triển tư duy độc lập, tư duy logic, khả năng sáng tạo, khả năng khái quát hóa, năng lực tự học, năng lực hợp tác, làm việc theo nhóm … Nhưng trong thực tế, có rất ít giáo viên quan tâm đến việc rèn luyện, phát triển năng lực cho HS mà chỉ đơn thuần là dạy kiến thức lí thuyết một cách áp đặt Điều đó khiến các em HS trở nên thụ động tiếp thu những tri thức của bài học và nhanh mệt mỏi, không có hứng thú với môn học

Xuất phát từ những lí do trên, tôi đã chọn đề tài “Phát triển năng lực tạo

lập văn bản nghị luận cho học sinh lớp 10” với mong muốn có thể tìm ra

những phương pháp, giải pháp mới nhằm khắc phục những hạn chế của Dạy học văn nghị luận theo phương pháp truyền thống và nhằm rèn luyện, phát triển các năng lực cần thiết cho học sinh THPT đặc biệt là năng lực tạo lập văn bản nghị luận, giúp các em hoàn thiện bản thân mình

Trang 13

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu văn nghị luận và dạy học văn nghị luận trong chương trình Ngữ văn 10

Như đã nói ở trên, văn nghị luận giữ một vị trí quan trọng trong chương trình Ngữ Văn THPT Nó là một trong những nội dung chính, trọng tâm của phần Làm văn trong bộ môn Ngữ Văn và sẽ theo sát các em học sinh trong các kì thi học kì, thi học sinh năng khiếu, thi tốt nghiệp và thi tuyển sinh ĐH - CĐ … Chính vì thế mà ngay từ khi đưa nội dung này vào chương trình giảng dạy nó

đã tở thành đối tượng nghiên cứu của rất nhiều tác giả, nhiều nhà khoa học

Có thể kể đến giáo trình Tập làm văn và ngữ pháp (1981) của Nguyễn

Gia Phong và Hữu Tuyển Tài liệu đã nghiên cứu nghị luận về: đặc điểm, tầm quan trọng của nghị luận, phân biệt nghị luận chính trị xã hội và nghị luận văn học, các phương pháp nghị luận cơ bản, các kĩ năng phân tích đề, kết cấu

“Nghị luận là một trong ba loại văn cơ bản (miêu tả, kể chuyện hoặc tường thuật, nghị luận) dùng lí lẽ, dẫn chứng bằng phương pháp bàn luận làm cho người đọc, người nghe hiểu, tin và có thái độ hành động đúng” Kĩ năng phân tích đề được tác giả trình bày rất kĩ, nhưng kĩ năng lập ý, lập dàn bài không

được nhắc đến trong tài liệu này

Trong cuốn “Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông”, tác giả Nguyễn

Quốc Siêu đã nghiên cứu khái quát về văn nghị luận (khái niệm, phân loại, tác dụng, đặc trưng… ), cách tinh luyện và xác định luận điểm, cách lựa chọn và vận dụng luận cứ, đưa ra các loại luận chứng, cách sắp xếp cấu trúc logic… Tuy nhiên tài liệu này mới chỉ nghiên cứu lí thuyết mà chưa đi sâu vào nghiên cứu việc dạy cho HS cách lập dàn ý, cách xây dựng lập luận, cách sử dụng các thao

tác nghị luận cụ thể với từng dạng bài nghị luận cho phù hợp và đạt hiệu quả cao

Trong cuốn “Làm văn từ lí thuyết đến thực hành”, tác giả Đỗ Ngọc

Thống đã nghiên cứu một số vấn đề lí thuyết chung về làm văn trong nhà

Trang 14

tiếng Việt trong nhà trường phổ thông nhưng chưa đi sâu vào việc phân tích, hướng dẫn học sinh về cách lập dàn ý, cách xây dựng lập luận, sử dụng các thao tác nghị luận trong một bài văn nghị luận cụ thể

Tạ Phong Châu, Đỗ Quang Lưu, Nguyễn Quốc Túy trong “Tài liệu tham khảo hướng dẫn giảng dạy tập làm văn bậc phổ thông trung học”, (1982) đã đề

cập đến các phương diện của kỹ năng làm dàn ý ở chương 3: lợi ích của việc làm dàn ý, phân loại dàn ý, cách làm dàn ý, rèn luyện kĩ năng làm dàn ý … Tuy nhiên, các tác giả chỉ nêu những kĩ năng làm dàn ý cho bài văn nghị luận văn học không đề cập đến kỹ năng lập dàn ý cho bài văn nghị luận xã hội

Các tác giả Đình Cao - Lê A trong cuốn “Làm văn” đã nghiên cứu một

cách khái quát về văn bản và phong cách của văn bản nghị luận, nghiên cứu về rèn luyện phương pháp và kĩ năng làm văn nghị luận và nghị luận văn học Ở tài liệu này, các tác giả nghiên cứu sâu hơn về các kĩ năng cần rèn luyện khi dạy học làm văn cho HS như: kĩ năng phân tích đề, định hướng làm bài; kĩ năng huy động kiến thức, tập hợp tài liệu; kĩ năng viết đoạn văn; kĩ năng viết câu … đặc biệt các tác giả đã đề cập đến kĩ năng xây dựng luận điểm và lập dàn ý - kết cấu trong bài văn nghị luận Có thể nói với cách trình bày khoa học, hệ thống, rõ

ràng của các tác giả, cuốn “Làm văn” thực sự là một tài liệu quý giá, bổ ích cho

giáo viên và học sinh phổ thông tham khảo, nghiên cứu và học tập

2.2 Tình hình nghiên cứu dạy học phát triển năng lực tạo lập văn bản nghị luận cho học sinh lớp 10

Trong giáo trình “Tâm lí học đại cương” Nguyễn Quang Uẩn, Trần Trọng Thủy (2003), các tác giả đã đề cập tới vấn đề nghiên cứu năng lực của học sinh các cấp học trong đó có cấp THPT Các tác giả chỉ ra cơ sở hình thành năng lực,

sự phát triển năng lực theo độ tuổi, phân loại năng lực và những điều kiện để phát triển năng lực cho HS Tuy nhiên giáo trình này mới chỉ nghiên cứu chung chung, chưa đi sâu vào việc nghiên cứu phát triển năng lực cho học sinh trong quá trình dạy học từng bộ môn, từng phân môn ở nhà trường phổ thông

Tiêu đề	Phát triển năng lực tạo lập văn bản nghị luận cho học sinh lớp 10
Tác giả	Trần Thị Thùy
Người hướng dẫn	PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Thủy
Trường học	Đại Học Thái Nguyên
Chuyên ngành	Khoa học giáo dục
Thể loại	Luận văn thạc sĩ
Năm xuất bản	2019
Thành phố	Thái Nguyên

Định dạng
Số trang	20
Dung lượng	796 KB