NSNN & vai trò của NSNN - Những vấn đề liên quan đến NSNN

Luận văn : NSNN & vai trò của NSNN - Những vấn đề liên quan đến NSNN

Mục lục

Trang

Mở đầu

Chơng I lí luận chung về Ngân sách nhà nớc và vai trò của

I Ngân sách nhà nớc là gì? 3

II Vai trò của NSNN 4

III Chính sách ngân sách 7

1 Lập và chấp hành ngân sách 7

2 Chiến lợc về NSNN 7

Chơng II: Cơ cấu thu chi của ngân sách nhà nớc 9

I Thu của ngân sách nhà nớc 9

1 Khái niệm, đặc điểm và nội dung kinh tế của thu NSNN 9

2 Khái quát về các loại thu của NSNN 9

3 Những nhân tố ảnh hởng đến thu NSNN 12

II Chi của ngân sách nhà nớc 13

1 Khái niệm, đặc điểm và nội dung kinh tế của chi NSNN 13

2 Các loại chi của NSNN 14

3 Những nhân tố ảnh hởng tới chi NSNN 16

III Tổ chức hệ thống ngân sách và phân cấp NSNN 17

Chơng III: Vấn đề chi NSNN ở Việt Nam hiện nay 19

I Thực trạng của NSNN Việt Nam 19

1 Ngân sách nhà nớc Việt Nam hiện nay 19

2 Một số thách thức 20

II Chi tiêu của NSNN Việt Nam 21

1 Thực trạng 21

2 Quản lý chi tiêu nhà nớc và lập ngân sách 28

III Một số biện pháp nhằm cải thiện chi tiêu NSNN Việt Nam 28

1 Đối với chính sách chi tiêu 29

2 Đối với quản lý chi tiêu công 31

Tài liệu tham khảo

Mở đầu

Hiện nay, đối với tất cả các nền kinh tế trên thế giới, dù phát triển theo hớng nào thì ngân sách Nhà nớc cũng chiếm một vai trò hết sức quan trọng Xét về nguồn gốc, việc ra đời của ngân sách nhà nớc gắn liền với chức năng nhiệm vụ và vai trò của nhà nớc Một nhà nớc muốn duy trì đợc quyền lực của mình thì phải đảm bảo một sự phát triển ngày càng lớn mạnh cho đất nớc từ

đó đảm bảo cho một mức sống ngày một cao hơn cho mỗi ngời dân Để hoàn thành đợc nhiệm vụ này, nhà nớc phải sử dụng ngân sách nhà nớc nh một công cụ đắc lực để tác động vào mọi mặt của đời sống xã hội mà đặc biệt là sự vận động để phát triển của nền kinh tế nớc nhà Hiệu quả của việc sử dụng công cụ ngân sách nhà nớc lại đợc thể hiện thông qua hiệu quả của việc thu và chi trong cơ cấu ngân sách Vì thế, để đánh giá tác động của ngân sách nhà

n-ớc, chúng ta phải xem xét tới hiệu quả của việc thu và chi ngân sách

Hiện nay,Việt Nam đang trải qua quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hoá sang một nền kinh tế thị trờng Trong những năm gần đây, Việt Nam đã là một trong 10 nền kinh tế tăng trởng nhanh nhất thế giới với tốc độ phát triển trung bình trong giai đoạn 1992 - 1997 là 8,5% Tuy nhiên, gần

đây, tốc độ tăng trởng của Việt Nam đã bị chững lại Nh chúng ta đã biết,

ởng của cuộc khủng hoảng kinh tế Đông á vừa qua; nhng cũng không thể phủnhận chính sự yếu kém trong nội tại của nền kinh tế Việt Nam về khả năngcạnh tranh và hiệu quả đã làm cho việc phục hồi tốc độ tăng trởng kinh tế cao

là rất khó khăn Xuất phát từ đây, việc xem xét và đánh giá lại chính sáchngân sách của nhà nớc ta sao cho phù hợp với tình hình thực tiễn hiện nay làhết sức cấp thiết nhằm tạo ra định hớng và những chiến lợc mới cho nền kinh

tế Việt Nam Trong năm 1998 - 1999 thu ngân sách của Việt Nam đã giảmkhoảng 4 - 5% GDP đòi hỏi phải cắt giảm chi ở mức tơng ứng Vậy vấn đề đặt

ra là chúng ta phải tiến hành chi nh thế nào và cắt giảm ở mức nào cho phùhợp? Đây chính là vấn đề em muốn trình bày trong đề án này

Trong khuôn khổ hết sức hạn hẹp của một đề án môn học và với trình

độ hiểu biết còn hạn chế, bài viết này sẽ không tránh khỏi những thiếu sót khi

đề cập đến những vấn đề liên quan đến Ngân sách Nhà nớc vốn là một vấn đềrất phức tạp Vì vậy, em rất mong nhận đợc nhiều hơn nữa sự chỉ bảo vànhững ý kiến đóng góp của các thầy để đề án đợc hoàn thiện và có ý nghĩahơn

Trong thời đại hiện nay, chức năng kinh tế của nhà nớc càng trở nênquan trọng Nhà nớc phải can thiệp vào các quá trình kinh tế để sửa chữanhững thất bại của thị trờng, để đảm bảo môi trờng kinh doanh lành mạnh và

đảm bảo tính hiệu quả, công bằng và ổn định của nền kinh tế Sự can thiệp củanhà nớc ở đây là sự can thiệp gián tiếp, thông qua các chính sách kinh tế trong

đó có chính sách thuế khoá, chính sách chi tiêu và các luật lệ của nhà nớc

Nh vậy, bên cạnh "bàn tay vô hình" của thị trờng còn có "bàn tay hữu hình"của nhà nớc trong việc điều tiết cho thị trờng hoạt động có hiệu quả cao nhất

Tăng trởng và phát triển kinh tế bền vững hiện đang là mục tiêu cơ bảntrong chính sách kinh tế vĩ mô của hầu hết các chính phủ Phát triển kinh tếkhông chỉ đơn thuần là sự tăng trởng kinh tế mà nó còn bao hàm hiều vấn đềkhác, nh sự thay đổi trong cơ cấu kinh tế, sự đô thị hoá và sự tham gia của cácthành viên của xã hội vào quá trình phát triển đó Để thực hiện mục tiêu chiếnlợc này, nhà nớc sử dụng nhiều công cụ khác nhau, trong đó chính sách ngânsách là một trong những công cụ quan trọng nhất của nhà nớc

Nh vậy, qua đây ta có thể thấy rằng chính sách của nhà nớc nh thế nàohay cụ thể hơn là việc nhà nớc huy động thu nhập, sử dụng thu nhập vào việcgì, nh thế nào là hoàn toàn phụ thuộc vào các chức năng, nhiệm vụ của nhà n -

ớc, phụ thuộc vào các mục tiêu mà nhà nớc đặt ra trong các thời kỳ khác nhau

Vậy ngân sách nhà nớc là gì?

Hiện nay một trong những quan niệm khá phổ biến về ngân sách nhà

n-ớc cho rằng: Ngân sách nhà nn-ớc là bản dự toán thu chi tài chính của nhà nn-ớctrong một khoảng thời gian nhất định, thờng là một năm

Xét về mặt hình thức thì ngân sách nhà nớc là tổng hợp các khoản thu

và các khoản chi của nhà nớc

Xét về nội dung kinh tế, ngân sách nhà nớc là hệ thống các quan hệkinh tế phát sinh trong quá trình phân phối tổng sản phẩm quốc dân và cácnguồn vốn tiền tệ khác thông qua việc hình thành và sử dụng quỹ tiền tệ tậptrung lớn nhất của nhà nớc, nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năngnhiệm vụ của nhà nớc

Các quan hệ kinh tế thuộc lĩnh vực ngân sách nhà nớc là những quan hệkinh tế giữa một bên là nhà nớc và một bên là các tổ chức và dân c Trong

điều kiện nền kinh tế mở, ngân sách nhà nớc còn bao gồm cả các quan hệ kinh

tế giữa nhà nớc với bộ phận tài chính đối ngoại

II Vai trò của ngân sách nhà nớc (NSNN)

Vai trò của NSNN đợc xác lập trên cơ sở chức năng và nhiệm vụ cụ thểcủa nó trong từng giai đoạn cụ thể

2 Xuất phát từ điều kiện cụ thể hiện nay

Ngân sách nhà nớc còn có vai trò là công cụ điều chỉnh vĩ mô nền kinh tếxã hội của nhà nớc Vai trò này xuất phát từ yêu cầu khắc phục những khuyếttật vốn có của nền kinh tế thị trờng Vai trò công cụ điều chỉnh nền kinh tế xãhội của ngân sách nhà nớc thể hiện cụ thể trên các lĩnh vực sau đây:

2.1 Về mặt kinh tế

Để khắc phục những khuyết tật của kinh tế thị trờng, nhà nớc thực hiệnviệc định hớng hình thành cơ cấu kinh tế mới, kích thích phát triển sản xuấtkinh doanh và chống độc quyền Ngân sách nhà nớc đảm bảo để cung cấpkinh phí để nhà nớc đầu t cho cơ sở kết cấu hạ tầng, hình thành các doanhnghiệp thuộc các ngành then chốt, trên cơ sở đó tạo môi trờng và điều kiệnthuận lợi cho sự ra đời và phát triển các doanh nghiệp Nh vậy xét theo khíacạnh này, bằng chính sách đầu t đúng đắn, ngân sách đã có tác động đến việchình thành cơ cấu kinh tế mới, chống độc quyền, tạo ra môi trờng và điều kiệnthuận lợi cho sản xuất kinh doanh

Mặt khác, trong những điều kiện cụ thể, nguồn kinh phí ngân sách cũng

có thể đợc sử dụng để hỗ trợ cho sự phát triển của doanh nghiệp, đảm bảo tính

ổn định về cơ cấu hoặc chuẩn bị chuyển đổi sang cơ cấu mới hợp lý hơn.Ngoài ra, bằng việc huy động nguồn tài chính thông qua thuế, NSNN củng cốvai trò định hớng đầu t, kích thích hoặc hạn chế sản xuất kinh doanh

2.2 Về mặt xã hội

Thông qua hoạt động thu chi, NSNN thực hiện tái phân phối thu nhập,

đảm bảo sự công bằng xã hội Thông qua hoạt động thu ngân sách nhà nớc dớihình thức kết hợp thuế gián thu và thuế trực thu, Nhà nớc điều tiết thu nhập,

điều tiết tiêu dùng, đảm bảo thu nhập chính đáng của ngời lao động, hạn chếnhững thu nhập bất chính.Bên cạnh đó thông qua hoạt động chi dới hình thứctrợ cấp giá, Nhà nớc cũng thực hiện đợc các chính sách dân số, chính sáchviệc làm, chính sách thu nhập, chính sách bảo trợ xã hội

Tuy nhiên, trong điều kiện ngân sách nhà nớc còn eo hẹp, chi phí giảiquyết các vấn đề xã hội rất lớn, việc giải quyết các vấn đề xã hội phải triệt đểthực hiện phơng châm nhà nớc và nhân dân cùng làm Những khoản chi củangân sách nhà nớc để giải quyết các vấn đề xã hội phải đảm bảo yêu cầu tiếtkiệm, hiệu quả, chi đúng đối tợng, đúng vụ việc cần chi; có nh vậy mới nângcao đợc tác dụng các khoản chi NSNN trong việc điều chỉnh các vấn đề xãhội

ợc giá cả Sự thành công của nhà nớc trong điều chỉnh giá cả thị trờng là thôngqua việc hình thành và nghệ thuật sử dụng các quỹ dự trữ nhà nớc Các quỹ dựtrữ này đợc hình thành chủ yếu từ kinh phí NSNN

Thuế, chi tiêu và dự trữ nhà nớc có tác dụng rất lớn đến quan hệ cungcầu và bình ổn giá cả trên thị trờng Hoạt động thu chi của NSNN có mối quan

hệ chặt chẽ với vấn đề lạm phát Lạm phát là căn bệnh nguy hiểm đối với nềnkinh tế Lạm phát xảy ra khi mức chung của giá cả và chi phí tăng Để giảmlạm phát tất yếu phải dùng các biện pháp để hạ thấp giá, hạ thấp chi phí Sự

tăng giá cả cũng có thể là do cung cầu mất cân đối, nói cụ thể là cung nhỏ hơncầu Bằng biện pháp thu chi của ngân sách, nhà nớc có thể nâng đỡ cung,giảm bớt cầu; nghĩa là khi xảy ra lạm phát, nhà nớc một mặt có thể tăng thuếtiêu dùng giảm thuế đối với đầu t phát triển, mặt khác có thể thắt chặt cáckhoản chi tiêu của ngân sách nhà nớc.

về an ninh quốc phòng và đảm bảo các yêu cầu khác của chính quyền nhà nớccác cấp trên cơ sở luật pháp và hệ thống các tiêu chuẩn, định mức thống

nhất do cơ quan có thẩm quyền quy định

2 Chiến lợc về ngân sách nhà nớc

Trong hệ thống tài chính của nền kinh tế quốc dân, NSNN có vị trí quantrọng đặc biệt Hoạt động quản lý kinh tế xã hội và mọi hoạt động của nhà nớcphụ thuộc vào khả năng và hiệu quả hoạt động của ngân sách Do đó, cần xâydựng một chiến lợc vững chắc nhằm củng cố hoàn thiện và tăng cờng tínhnăng và hiệu quả của NSNN

Để làm đợc việc đó, trớc hết cần đổi mới chính sách động viên các nguồntài chính nhằm tăng cờng huy động vốn cho NSNN một cách vững chắc ổn định

và bền vững Trên cơ sở kế thừa những kinh nghiệm đã có, cần hạn chế và loại

bỏ những điểm yếu trong chính sách thu NSNN và thực hiện những cải cáchquan trọng

Quan điểm chiến lợc là: thu NSNN trong sự phát triển bền vững, tức làthu nhng không làm suy yếu các nguồn thu quan trọng mà phải bồi dỡng pháttriển và mở rộng các nguồn thu một cách vững chắc, lâu bền Điều đó nghĩa làcần xác định mức thu hợp lý, vừa đảm bảo NSNN có nguồn thu vừa cao vừa

đảm bảo để các đối tợng NSNN có đủ điều kiện tài chính tiếp tục phát triển.Xác định mức thu tại điểm giới hạn tối u này không đơn giản mà cần phântích, cân nhắc nhiều nhân tố khác nhau Những nguồn thu thuộc khu vực kinh

tế quốc doanh và có ý nghĩa đặc biệt thì cần chú ý bồi dỡng thông qua cácbiện pháp hỗ trợ đầu t, trợ giúp về khoa học kỹ thuật, công nghệ và nhânlực trong một chừng mực không bao cấp Trớc mắt, lĩnh vực nông nghiệp và

một số ngành công nghiệp trọng yếu, giao thông vận tải, thông tin liên lạc, kỹthuật hạ tầng cần đợc trợ giúp để phát triển nhanh và ổn định vững chắc Cácchính sách thu NSNN vào những khu vực này cần đợc lu ý về quan điểm bồidỡng kích thích phát triển.

Thứ hai, không tận thu NSNN quá mức để bao cấp trong cấp phát màchỉ thu trong chừng mực tốt nhất để đáp ứng các nhu cầu chi của nhà nớc Đốivới những ngành, những địa phơng có thất thu lớn thì cần tăng cờng thu và tậnthu, nhng quan điểm bao trùm thì không phải là tận thu, vì điều đó sẽ ảnh h-ởng đến khả năng tăng trởng của nền kinh tế

Ch ơng II

Cơ cấu thu - chi của ngân sách nhà nớc

I Thu của ngân sách nhà nớc

1 Khái niệm, đặc điểm và nội dung kinh tế của thu ngân sách nhà nớc

Thu NSNN là một mặt hoạt động của NSNN Xét về mặt nội dung, thuNSNN chứa đựng các quan hệ phân phối dới hình thức giá trị nảy sinh trongquá trình nhà nớc dùng quyền lực chính tập trung một phần nguồn tài chínhquốc gia hình thành quỹ tiền tệ tập trung của nhà nớc

Bên cạnh đó, thu NSNN gắn chặt với thực trạng kinh tế và sự vận

động của các phạm trù giá trị khác nh giá cả, thu nhập lãi suất Ngày nay, chỉtiêu quan trọng biểu hiện thực trạng của nền kinh tế là chỉ tiêu tổng sản phẩmquốc nội (GDP) GDP là yếu tố khách quan quyết định mức động viên củaNSNN Sự vận động của các phạm trù giá trị khác vừa có tác động đến sự tănggiảm mức thu, vừa đặt ra yêu cầu nâng cao tác dụng điều tiết của các công cụthu NSNN

Thu NSNN thực chất là sự phân chia nguồn tài chính quốc gia giữa nhànớc với các chủ thể trong xã hội dựa trên quyền lực của nhà nớc nhằm giảiquyết hài hoà các mặt lợi ích kinh tế Sự phân chia đó là một tất yếu khách quanxuất phát từ yêu cầu tồn tại và phát triển của bộ máy nhà nớc Đối tợng phânchia là nguồn tài chính quốc gia Nguồn tài chính quốc gia là kết quả do lao

động sản xuất trong nớc tạo ra đợc thể hiện dới hình thức tiền tệ

2 Khái quát về các loại thu của NSNN

Thu của NSNN là toàn bộ các khoản tiền thu đợc tập trung vào tay nhànớc để hình thành nên quỹ ngân sách Thu ngân sách đợc hình thành từ nhiềunguồn khác nhau, trong đó nguồn thu chủ yếu là từ thu nhập quốc dân Giữathu nhập quốc dân và thu ngân sách có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Tăngthu nhập quốc dân là cơ sở để tăng ngân sách và quá trình huy động thu nhậpquốc dân vào ngân sách cũng có những tác động kích thích tăng thu nhậpquốc dân Nếu dựa vào nội dung kinh tế và tính chất thờng xuyên có thể chiakhoản thu ngân sách thành hai nhóm: nhóm thu thờng xuyên có tính chất bắtbuộc bao gồm thuế và lệ phí; nhóm thu không thờng xuyên bao gồm: lợi tứccủa nhà nớc tại các công ty cổ phần, tiền bán hoặc cho thuê tài sản thuộc sởhữu nhà nớc

2.1 Thuế và lệ phí

Thuế là một khoản đóng góp bắt buộc đợc thể chế bằng luật do cácpháp nhân và thể nhân đóng góp cho nhà nớc Thuế không có tính chất hoàntrả trực tiếp, không phải là một khoản thù lao của dân chúng trả cho nhà nớc

do hởng những dịch vụ mà nhà nớc cung cấp Thuế đợc thiết lập trên nguyêntắc luật định Nguyên tắc luật định bắt buộc mọi sự thiết lập các sắc thuế haysửa đổi thuế suất, thuế biểu đều phải do đạo luật quy định

Trong nền kinh tế thị trờng, thuế đợc coi là công cụ quan trọng để điềutiết vĩ mô nền kinh tế Thuế không những là nguồn thu quan trọng chủ yếu củangân sách mà còn có ảnh hởng to lớn đến công cuộc phát triển kinh tế:

- Thuế góp phần thúc đẩy sự tích luỹ t bản để ảnh hởng mạnh mẽ tới sựphát triển kinh tế

- Thuế là công cụ phân phối lại lợi tức làm gia tăng tiết kiệm trong khuvực t nhân và đảm bảo sự công bằng của xã hội

- Thuế là một trong những biện pháp chế ngự lạm phát

Dựa vào tính chất chuyển giao của thuế, ngời ta chia thuế thành hailoại: thuế trực thu và thuế gián thu Thuế trực thu là thuế đánh trực tiếp vàongời nộp thuế, tức là ngời có thu nhập chịu thuế Thuế trực thu gồm nhiều loạinhng phổ biến nhất là thuế lợi tức (thuế thu nhập công ty), thuế thu nhập cánhân Thuế gián thu là loại thuế đánh vào ngời tiêu dùng thông qua giá cảhàng hoá và dịch vụ Đối với thuế gián thu, ngời nộp thuế và ngời chịu thuếkhông đồng nhất Đơng nhiên việc phân loại nh vậy cũng có tính chất tơng đốivì trong thực tế có nhiều sắc thuế mang tính chất lỡng tính nh thuế nôngnghiệp, thuế xuất nhập khẩu

Khác với thuế, lệ phí cũng là một khoản thu mang tính bắt buộc nhng

có tính chất đối giá, nghĩa là lệ phí thực chất là một khoản tiền mà dân chúngtrả cho nhà nớc khi họ hởng thụ những dịch vụ do nhà nớc cung cấp So vớithuế, tính chất pháp lý của lệ phí thấp hơn Đối với nớc ta, trong quản lý cácnguồn thu NSNN, việc quản lý lệ phí đang có nhiều sơ hở Việc ban hành cácloại lệ phí một cách tuỳ tiện với các mức thu rối loạn khó kiểm tra, kiểm soát.Hầu hết các khoản thu về lệ phí cha đợc tập trung vào NSNN

2.2 Thu từ lợi tức cổ phần của nhà nớc

Trong nền kinh tế thị trờng, hình thức cấp vốn trực tiếp từ NSNN chocác doanh nghiệp, cho dù đó là doanh nghiệp nhà nớc, đã bị thu hẹp Nhà nớcthực hiện hình thức đầu t vốn vào hoạt động sản xuất kinh doanh bằng hìnhthức đóng góp hoặc mua cổ phần Khoản tiền mà nhà nớc đóng góp hoặc mua

cổ phần của các công ty cổ phần sẽ sinh lợi Phần lợi tức cổ phần này đợc tậptrung vào NSNN gọi là thu lợi tức cổ phần nhà nớc.

2.3 Thu tiền bán hoặc cho thuê tài sản thuộc quyền sở hữu của nhà nớc

Thực chất khoản thu này là khoản thu mang tính chất thu hồi vốn và cómột phần mang tính chất phân phối lại Khoản thu này vừa có tác dụng nângcao nguồn thu cho NSNN vừa có tác dụng tăng mức hiệu quả sử dụng các tàisản quốc gia Có thể phân khoản thu này thành hai loại Loại thứ nhất là khoảnthu về tiền cho thuê hoặc bán tài nguyên thiên nhiên nh: cho thuê đất chuyêndùng, đất rừng, mặt đất, dòng nớc, vùng trời, vùng biển, bán tài nguyên rừng,khoáng sản Loại thứ hai là tiền bán tài sản không thuộc tài nguyên nhngthuộc sở hữu nhà nớc nh bán hoặc cổ phần hoá các xí nghiệp quốc doanh cho

t nhân, cho nớc ngoài

2.4 Thu về hợp tác lao động với nớc ngoài

Thực chất đây là khoản tiền thu hồi của quốc gia do đã bỏ ra những chiphí ban đầu để bảo vệ, nuôi dỡng, rèn luyện tầng lớp lao động; đồng thời cũng

là khoản tiền mà ngời lao động trích một phần tiền công của mình đóng gópcho Tổ quốc

Trong kết cấu nguồn thu của NSNN, các khoản thu trên đợc coi làkhoản thu sử dụng cho chi thờng xuyên và một phần để đầu t phát triển kinh

tế Ngoài các khoản thu trên còn có khoản thu để cân đối NSNN, đó là cáckhoản thu về vay và viện trợ

3 Những nhân tố ảnh hởng đến thu NSNN

Vấn đề cốt lõi trong thu NSNN là vấn đề xác định mức động viên vàlĩnh vực động viên Trong thực tế, mức động viên ở mỗi nớc có sự khác nhau,cho dù chúng có những tơng đồng về mặt kinh tế, xã hội Sự khác nhau đó bắtnguồn từ các nhân tố ảnh hởng sau đây:

3.1 Thu nhập GDP bình quân đầu ngời

Chỉ tiêu thu nhập bình quân đầu ngời phản ánh tốc độ tăng trởng vàphát triển của một quốc gia, phản ánh khả năng tiết kiệm, tiêu dùng và đầu tcủa một nớc Thu nhập GDP bình quân đầu ngời là nhân tố quyết định kháchquan đến mức động viên của NSNN

3.2 Tỷ suất doanh lợi trong nền kinh tế

Tỷ suất doanh lợi trong nền kinh tế phản ánh hiệu quả của đầu t pháttriển Tỷ suất doanh lợi càng lớn thì nguồn tài chính càng lớn Dựa vào tỷ suấtlợi nhuận trong nền kinh tế để tính tỷ suất thu NSNN và từ đó tránh đợc việc

huy động thu ngân sách nhà nớc chồng chéo,gây khó khăn về mặt tài chínhcho hoạt động kinh tế.

3.3 Mức độ trang trải các khoản chi phí của nhà nớc

Mức độ trang trải chi phí của nhà nớc phụ thuộc vào các yếu tố:

- Quy mô tổ chức của bộ máy nhà nớc và hiệu quả hoạt động của bộmáy đó

- Những nhiệm vụ kinh tế xã hội mà nhà nớc đảm nhận trong từng giai

đoạn lịch sử

- Chính sách sử dụng kinh phí của nhà nớc

Trong điều kiện các nguồn tài trợ khác cho kinh phí nhà nớc không cókhả năng tăng thì việc tăng mức độ chi phí của nhà nớc sẽ dẫn đến tỷ suất thungân sách sẽ tăng

3.4 Tổ chức bộ máy thu nộp

Tổ chức bộ máy thu nộp gọn nhẹ, đạt hiệu quả cao, chống đợc thất thu

do trốn, lậu thuế sẽ là nhân tố tích cực làm giảm tỷ suất thu ngân sách nhà nớc

mà vẫn thoả mãn đợc nhu cầu chi tiêu của NSNN

II Chi của ngân sách nhà nớc

1 Khái niệm, đặc điểm và nội dung kinh tế của chi ngân sách nhà nớc

Chi NSNN thể hiện các quan hệ tiền tệ hình thành trong quá trình phânphối và sử dụng quỹ NSNN nhằm trang trải cho các chi phí bộ máy nhà nớc vàthực hiện các chức năng kinh tế xã hội mà nhà nớc đảm nhận theo các nguyêntắc nhất định

Chi NSNN là sự phối hợp giữa hai quá trình phân phối và sử dụng quỹNSNN Quá trình phân phối là quá trình cấp phát kinh phí từ NSNN để hìnhthành các loại quỹ trớc khi đa vào sử dụng Quá trình sử dụng là quá trình trựctiếp dùng khoản tiền cấp phát từ ngân sách không trải qua việc hình thành cácloại quỹ trớc khi đa vào sử dụng Việc phân biệt hai quá trình này trong chitiêu NSNN có ý nghĩa quan trọng trong quản lý NSNN

Trong mỗi chế độ xã hội, mỗi giai đoạn lịch sử, chi NSNN có những nộidung cơ cấu khác nhau, song chúng có những đặc điểm chung Có thể kháiquát những đặc điểm chung đó trên những khía cạnh chủ yếu sau đây:

- Chi NSNN gắn chặt với bộ máy nhà nớc và những nhiệm vụ kinh tế,chính trị, xã hội mà nhà nớc đảm đơng trớc mõi quốc gia Nhà nớc với bộ máycàng lớn đảm đơng nhiều nhiệm vụ thì mức độ, phạm vi chi của NSNN cànglớn

- Cơ quan quyền lực cao nhất của nhà nớc là chủ thể duy nhất quyết

định cơ cấu, nội dung, mức độ các khoản chi của NSNN vì cơ quan đó quyết

định các nhiệm vụ kinh tế chính trị xã hội của quốc gia; cơ quan đó thể hiện ýchí nguyện vọng của một dân tộc

- Thông thờng, các khoản chi của NSNN đợc xem xét hiệu quả trên tầm

vĩ mô Điều đó có nghĩa là hiệu quả của các khoản chi ngân sách phải đợcxem xét toàn diện dựa vào việc hoàn thành các mục tiêu kinh tế xã hội mà cáckhoản chi ngân sách đảm nhiệm

- Các khoản chi của NSNN mang tính chất không hoàn trả trực tiếp thểhiện ở chỗ là không phải mọi khoản thu với mức độ và số lợng của những địachỉ cụ thể đều đợc hoàn lại dới các khoản chi của NSNN Từ tính chất này màcác khoản chi NSNN đợc phân biệt một cách rõ ràng với các khoản tín dụngNhà nớc

- Các khoản chi của NSNN gắn chặt với sự vận động của các phạm trùgiá trị khác nh tiền lơng, giá cả, lãi suất, tỷ giá hối đoái và nói chung là phạmtrù thuộc lĩnh vực kinh tế

Nhận thức rõ mối quan hệ này có ý nghĩa quan trọng trong việc kết hợpchặt chẽ giữa chính sách ngân sách với chính sách tiền tệ, chính sách thu nhậptrong quá trình thực hiện các mực tiêu kinh tế vĩ mô (tăng trởng, công ăn việclàm, ổn định giá cả, cân bằng cán cân thanh toán )

2 Các loại chi của ngân sách nhà nớc

Cơ cấu chi ngân sách đợc hiểu là hệ thống các khoản chi ngân sách, baogồm các khoản chi và tỷ trọng của nó Hệ thống chi NSNN rất đa dạng, phongphú và luôn biến động theo tình hình kinh tế xã hội và chính trị Nhằm phântích đánh giá quản lý và định hớng các khoản chi, ngời ta tiến hành phân loạicác khoản chi NSNN theo những tiêu thức khác nhau Phân loại các khoản chiNSNN là việc sắp xếp các khoản chi NSNN có cùng tính chất, cùng mục đíchthành các loại chi Có nhiều tiêu thức để phân loại các khoản chi NSNN theonhững mục tiêu quản lý nhất định ở đây chỉ nêu một số tiêu thức chủ yếu

2.1 Căn cứ vào mục đích kinh tế xã hội của các khoản chi

Ngời ta có thể phân chia các khoản chi thành hai loại:

- Chi cho đầu t phát triển sản xuất: là những khoản chi nhằm tạo ra cơ

sở sản xuất vật chất và làm tăng sản phẩm quốc nội (GDP) Các khoản chi này

có tác dụng góp phần làm cho nền kinh tế tăng trởng Trên ý nghĩa đó, ngời tagọi các khoản chi này là chi tích lũy

- Chi cho tiêu dùng: là các khoản chi không chỉ tạo ra sản phẩm vật chất

để tiêu dùng trong tơng lai, mà còn dùng cho tiêu dùng hiện tại đối với cá thểtừng bộ phận

Việc phân loại này có u điểm là tạo điều kiện cho việc phân tích đánhgiá kết quả chi NSNN với quá trình phân phối GDP Tuy nhiên, việc phân loạinày có hai nhợc điểm:

Một là, không thể hiện mối quan hệ giữa chi tài chính của nhà nớc vàviệc thực hiện các chức năng quản lý nhà nớc; từ đó tìm ra phơng án phânphối phù hợp cho từng thời kỳ

Hai là, một số khoản chi không xác định rõ tính chất để xếp vào chi tíchluỹ hay chi tiêu dùng, ví dụ các khoản chi cho giáo dục, y tế, chi dự trữ, bù lỗ,

bù giá

2.2 Căn cứ vào lĩnh vực chi

Ngời ta chia các khoản chi theo các loại:

- Chi cho y tế

- Chi cho giáo dục

- Chi cho phúc lợi

- Chi quản lý nhà nớc

- Chi đầu t kinh tế

Cách phân chia này có tác dụng phân tích, đánh giá các mặt hoạt độngcủa nhà nớc Thông qua tỷ trọng của các loại chi, căn cứ vào thực trạng củatừng lĩnh vực để có thể đánh giá tính đúng đắn của việc bỏ vốn từ NSNN

2.3 Căn cứ theo yếu tố

Có thể phân loại các khoản chi thành:

- Chi thờng xuyên: là các khoản chi cho tiêu dùng hiện tại gồm tiêudùng cá nhân và tiêu dùng của các tổ chức sự nghiệp Các khoản chi này ởmỗi nớc có thể bao gồm các khoản chi chủ yếu sau: chi lơng và chi tiền công,chi mua sắm hàng hoá dịch vụ, chi chuyển giao thờng xuyên

- Chi đầu t: là các khoản chi cho tiêu dùng trong tơng lai Các khoản chinày có tác dụng làm tăng cơ sở vật chất của quốc gia và góp phần làm tăng tr -ởng nền kinh tế Thông thờng, các khoản chi này bao gồm: chi trả tiền thuêbất động sản tài sản tài chính, đầu t cơ bản, chuyển giao vốn đầu t

- Chi trả khác: gồm các khoản chi có tính chất là các chi tín dụng nhà

n-ớc bao gồm cho vay, trả nợ gốc

2.4 Căn cứ theo chức năng của nhà nớc

Các khoản chi của NSNN có thể phân thành hai loại:

- Chi nghiệp vụ: thờng bao gồm các khoản chi lơng, tiền công, trả nợ,

hỗ trợ và chuyển giao, hu trí và thâm niên, cung cấp và dịch vụ, trợ cấp và trợ

- Chi phát triển: bao gồm chi dịch vụ kinh tế, chi an ninh, quốc phòng,chi các dịch vụ xã hội, chi quản lý hành chính.

Mục đích phân loại này để phân tích đánh giá tình hình thực hiện cácchức năng của nhà nớc thông qua việc thực hiện các khoản chi

- Nhân tố thứ hai ảnh hởng đến nội dung cơ cấu chi NSNN là sự pháttriển của lực lợng sản xuất Sự phát triển của lực lợng sản xuất vừa tạo khảnăng và điều kiện cho việc hình thành nội dung, cơ cấu chi một cách hợp lý,vừa đặt ra yêu cầu thay đổi nội dung cơ cấu chi trong từng thời kỳ nhất định

- Nhân tố thứ ba ảnh hởng đến nội dung cơ cấu chi NSNN là khả năngtích lũy của nền kinh tế Khả năng tích luỹ càng lớn thì khả năng chi đầu tphát triển kinh tế càng lớn Đơng nhiên, việc đầu t của NSNN cho đầu t pháttriển kinh tế tùy thuộc ở khả năng tập trung nguồn tích lũy vào NSNN vàchính sách chi của NSNN trong từng giai đoạn lịch sử

- Nhân tố thứ t ảnh hởng đến nội dung cơ cấu chi NSNN là mô hình tổchức của bộ máy nhà nớc và những nhiệm vụ kinh tế xã hội mà nhà nớc đảmnhận trong từng giai đoạn lịch sử

Ngoài những nhân tố kể trên, có thể nói, nội dung cơ cấu chi NSNN củamỗi quốc gia trong từng giai đoạn nhất định chịu ảnh hởng của rất nhiều cácnhân tốkhác nh: biến động kinh tế, chính trị, xã hội, trong đó có sự biến độngcủa giá cả, lãi suất, tỷ giá hối đoái

Nghiên cứu các nhân tố ảnh hởng đến nội dung cơ cấu chi NSNN có ýnghĩa quan trọng trong việc bố trí nội dung và cơ cấu khoản chi NSNN mộtcách khách quan, phù hợp với yêu cầu của tình hình kinh tế, chính trị trongtừng giai đoạn lịch sử

III Tổ chức hệ thống ngân sách và phân cấp ngân sách nhà nớc

Hệ thống NSNN là tổng thể các cấp ngân sách gắn bó với nhau trongquá trình thực hiện nhiệm vụ thu chi của mỗi cấp ngân sách Cấp ngân sách đ-

ợc hình thành trên cơ sở cấp chính quyền; nghĩa là để có một cấp ngân sáchthì trớc hết phải có một cấp chính quyền với những nhiệm vụ phát triển toàndiện, đồng thời phải có khả năng nhất định về nguồn thu trên lãnh thổ đó

Nguyên tắc tổ chức hệ thống ngân sách ở mỗi nớc có sự khác nhau,song chúng đều có những nét chung là:

- Tính tập trung, thống nhất

- Tính tự chủ chịu trách nhiệm của mỗi cấp ngân sách

Hiện nay, trên thế giới việc tổ chức hệ thống ngân sách thực hiện theohai mô hình: mô hình hệ thống ngân sách theo nhà nớc liên bang và mô hình

tổ chức hệ thống ngân sách theo nhà nớc không liên bang

Tổ chức hệ thống ngân sách nhà nớc ta là tổ chức hệ thống ngân sáchtheo mô hình nhà nớc không liên bang Các cấp ngân sách trong hệ thống tổchức đó đều có mối liên hệ hữu cơ gắn bó với nhau thông qua việc thực hiệnnhiệm vụ thu chi Cũng nh các nớc, ở nớc ta, việc tổ chức hệ thống NSNNcũng gắn với việc tổ chức bộ máy nhà nớc và vai trò, vị trí của bộ máy đótrong quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nớc Có thể hình dung hệthống ngân sách nhà nớc ta từ sau đại hội Đảng lần thứ IV bằng sơ đồ đơngiản sau đây:

Hình 1: Hệ thống NSNN ở Việt Nam hiện nayNgân sách Nhà n ớc

Ngân sách Trung ơng Ngân sách địa ph ơng

Ngân sách

đặc khu trực thuộc TW

Ngân sách Thành phố trực thuộc TW

Ngân sách tỉnh

Ngân sách Thị xã

Ngân sách Huyện

Ngân sách thành phố, thị x trực ã

thuộc tỉnh