Luận văn thạc sĩ sư phạm hoá học sử dụng bài tập hóa học trong dạy học phần hiđrocacbon không no hóa học 11 nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC ĐÀO THỊ HOÀNG LY SỬ DỤNG BÀI TẬP HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN HIĐROCACBON KHÔNG NO HÓA HỌC 11 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH LUẬ[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐÀO THỊ HOÀNG LY

SỬ DỤNG BÀI TẬP HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN HIĐROCACBON KHÔNG NO- HÓA HỌC 11 NHẰM PHÁT TRIỂN

NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SƯ PHẠM HÓA HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐÀO THỊ HOÀNG LY

SỬ DỤNG BÀI TẬP HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN HIĐROCACBON KHÔNG NO- HÓA HỌC 11 NHẰM PHÁT TRIỂN

NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SƯ PHẠM HÓA HỌC

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học (bộ môn Hóa học)

Mã số: 8 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Thị Sửu

Hà Nội – 2017

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ quý báu của các thầy giáo, cô giáo hướng dẫn; các thầy giáo, cô giáo khoa Hóa học, khoa Sau đại học và Ban Giám hiệu Trường Đại giáo dục- Đại học quốc gia Hà Nội; đồng nghiệp và các em học sinh

Lời đầu tiên,tôi xin được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc nhất đếnPGS.TS Nguyễn Thị Sửu đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, động viên và giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo khoa Hóa học, Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học Trường Đại học giáo dục- Đại học quốc gia Hà Nội đã trực tiếp giảng dạy, tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp tôi có cơ hội học tập nâng cao trình độ về chuyên môn, nghiệp vụ, đặc biệt là lĩnh vực lý luận

và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học

Đồng thời, tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu trường THPT Phú Xuyên A, Trường THPT Phú Xuyên B, các bạn đồng nghiệp và các em HS đã cùng đồng hành, giúp đỡ, động viên tôi trong suốt thời gian thực nghiệm Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài, tôi đã dành nhiều công sức và tâm huyết, xong do thời gian và năng lực còn phần hạn chế nên không thể tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhâ ̣n được sự góp ý , nhâ ̣n xét từ các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp để luận văn được đầy đủ và hoàn chỉnh hơn

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 10 năm 2017

Tác giả

ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

MỤC LỤC

Lời cảm ơn……….i

Danh mục các chữ viết tắt trong luận văn ii

Mục lục Danh mục các bảng iii

Danh mục các hình iv

MỞ ĐẦU CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BÀI TẬP HÓA HỌC VÀ NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC 6

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 6

1.2 Năng lực và sự phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông 7

1.3 Dạy học phát triển năng lực vận dụng kiến thức hóa học của học sinh 16

1.4 Bài tập hóa học định hướng phát triển năng lực 22

1.5 Thực trạng sử dụng bài tập hóa học và phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong quá trình dạy học hóa học ở một số trường THPT ở huyện Phú Xuyên - TP Hà Nội hiện nay 26

1.5.1 Mục đích và nội dung điều tra 26

1.5.2 Đối tượng, phương pháp và địa bàn điều tra 26

1.5.3 Kết quả điều tra 26

1.5.4 Đánh giá kết quả điều tra 32

CHƯƠNG 2: PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP phần HIĐROCACBON KHÔNG NO - HÓA HỌC 11 34

2.1 Phân tích nội dung, cấu trúc chương trình phần Hiđrocacbon không no - Hóa học 11 ở trường THPT 35

2.1.1 Mục tiêu phần hiđrocacbon không no - hóa học 11 35

2.1.2 Cấu trúc nội dung phần hiđrocacbon không no - hóa học 11 36

iv

2.1.3 Một số phương pháp dạy học và nội dung cần chú ý khi dạy học phần

hiđrocacbon không no - hóa học 11 37

2.2 Nguyên tắc lựa chọn và quy trình xây dựng bài tập hóa học để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh THPT 39

2.2.1 Nguyên tắc lựa chọn và xây dựng bài tập hóa học để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh THPT 39

2.2.2 Quy trình xây dựng bài tập hóa học để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh THPT 40

2.3 Hệ thống bài tập phần Hiđrocacbon không no - Hóa học 11 để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh 41

2.3.1 Nguyên tắc sắp xếp hệ thống bài tập hóa học 41

2.3.2 Hệ thống bài tập về “anken” 41

2.3.3 Hệ thống bài tập về “ankađien” 50

2.4 Sử dụng bài tập hóa học nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh 60

2.4.1 Sử dụng bthh để phát triển năng lực vận dụng kiến thức trong các bài dạy nghiên cứu kiến thức mới 60

2.4.2 Sử dụng bthh để phát triển năng lực vận dụng kiến thức trong các bài ôn tập, luyện tập 62

2.4.3 Sử dụng bài tập hóa học để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong kiểm tra đánh giá 65

2.4.3 Sử dụng bài tập hóa học để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh thông qua bài tập tự học (bài tập về nhà) 66

2.5 Thiết kế kế hoạch bài học và công cụ đánh giá năng lực vận dụng kiến thức của học sinh 67

2.5.1 Thiết kế kế hoạch bài học 67

2.5.2 Thiết kế bộ công cụ đánh giá năng lực vận dụng kiến thức của học sinh 76

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 87

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 87

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 87

3.3 Nội dung và kế hoạch thực nghiệm sư phạm 87

3.3.1 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạm 87

3.3.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm 88

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 89

3.4.1.Phương pháp xử lí kết quả TNSP 89

3.4.2 Khảo sát lớp đối chứng và lớp thực nghiệm 91

3.4.3 Xử lí kết quảcác bài kiểm tra 92

3.4.4 Nhận xét, đánh giá thực nghiệm sư phạm 100

TIểU KếT CHƯƠNG 3 103

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 104

1.Kết luận 104

2 Khuyến nghị 105

TÀI LIỆU THAM KHẢO 106

PHỤ LỤC 112

vi

DANH MỤC CÁC BẢNG

BảNG 1.1 CÁC NLTHÀNH PHầN VÀ MứC Độ THể HIệN CủA NLVDKT

HÓA HọC VÀO CUộC SốNG 18

BảNG 3.1 ĐốI TƯợNG VÀ ĐịA BÀN TNSP 88

BảNG 3.2 SO SÁNH GIÁ TRị MứC Độ ảNH HƯởNG VớI BảNG TIÊU CHÍ COHEN 91

BảNG 3.3 HọC LựC CủA HọC SINH LớP THựC NGHIệM VÀ LớP ĐốI CHứNG 91

BẢNG 3.4 KẾT QUẢ BAI KIỂM TRA SỐ 1 92

BảNG 3.5 PHÂN LOạI KếT QUả HọC TậP BÀI KIểM TRA Số 1 93

BảNG 3.6 BảNG PHÂN PHốI TầN Số, TầN XUấT VÀ TầN SUấT LŨY TÍCH KếT QUả BÀI KIểM TRA Số 1 93

BảNG 3.7 BảNG TổNG HợP CÁC THAM Số ĐặC TRƯNG 94

BảNG 3.8 KếT QUả BÀI KIểM TRA Số 2 94

BảNG 3.9 PHÂN LOạI KếT QUả HọC TậP BÀI KIểM TRA Số 2 95

BảNG 3.10 BảNG PHÂN PHốI TầN Số, TầN XUấT VÀ TầN SUấT LŨY TÍCH KếT QUả BÀI KIểM TRA Số 2 95

BảNG 3.11 BảNG TổNG HợP CÁC THAM Số ĐặC TRƯNG 96

BảNG 3.12 BảNG TổNG HợP KếT QUả ĐÁNH GIÁ NLVDKT CủA HS THPT PHÚ XUYÊN A 97

BảNG 3.13 BảNG TổNG HợP KếT QUả ĐÁNH GIÁ NLVDKT CủA HS THPT PHÚ XUYÊN B 98

DANH MỤC CÁC HÌNH

HÌNH 1.1 SƠ ĐỒ CẤU TRÚC CHUNG CỦA NĂNG LỰC 8 HÌNH 1.2 MÔ HÌNH TẢNG BĂNG VỀ CẤU TRÚC NĂNG LỰC 9

HÌNH 3.1 BIỂU ĐỒ CỘT PHÂN LOẠI KẾT QUẢ BÀI KIỂM TRA SỐ 1 93 HÌNH 3.2 ĐƯỜNG LŨY TÍCH BIỂU DIỄN KẾT QUẢ BÀI KIỂM TRA

SỐ 1 94 HÌNH 3.3 BIỂU ĐỒ CỘT PHÂN LOẠI KẾT QUẢ BÀI KIỂM TRA SỐ 2 95 HÌNH 3.4 ĐỒ THỊ ĐƯỜNG LŨY TÍCH BIỂU DIỄN KẾT QUẢ BÀI KIỂM

TRA SỐ 2 96

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thế giới hiện nay đang thay đổi nhanh chóng bởi sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin nên sẽ tác động mạnh mẽ đến sự phát triển nghề nghiệp nguồn nhân lực trong thế kỷ 21, với những đòi hỏi về kiến thức rất khác so với thời đại công nghiệp của thế kỷ 20 Hoa Kỳ, một quốc gia có nền khoa học công nghệ và giáo dục hàng đầu thế giới, cũng đã nhận thấy những yêu cầu này Ngay từ những năm đầu của thế kỷ 21, họ đã nhận ra rằng những

gì chúng ta đang giáo dục học sinh trong nhà trường sẽ không đáp ứng được những nhu cầu của các tập đoàn hàng đầu, với quy mô hoạt động toàn cầu của

Mỹ Ở nước ta trong những năm gần đây, ngành giáo dục cũng đã có những

sự đổi mới mạnh mẽ để có thể tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao, phù hợp với yêu cầu của xã hội hiện đại và hội nhập

Một trong những định hướng đổi mới được giáo dục chú trọng đó là chuyển từ dạy học theo hướng truyền đạt tri thức thụ động sang hướng dẫn học sinh chủ động tiếp cận tri thức, dạy học theo định hướng phát triển những phẩm chất, năng lực cần thiết cho học sinh Nghị quyết của Ban Chấp Hành Trung ương Đảng khóa XI (Nghị quyết số 29- NQ/TW, ngày 4/11/2013) đã khẳng định quan điểm chỉ đạo trong định hướng đổi mới căn bản, toàn diện

Giáo dục và đào tạo là:” Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học” Nghị quyết đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII Đảng Cộng Sản Việt

Nam (28/1/2016) cũng đã xác định một trong các nhiệm vụ trọng tâm trong

giai đoạn mới là:” Phát huy nhân tố con người trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, tập trung xây dựng con người về đạo đức, nhân cách, lối sống, trí tuệ và năng lực làm việc, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh”

2

Hóa học là môn khoa học thực nghiệm, cho nên để đạt hiệu quả cao trong việc dạy học bộ môn này, cần phải gắn lý thuyết với thực tiễn, thực

hành Faraday đã từng phát biểu: “Không có ngành khoa học nào lại cần thực hành như hóa học, những định luật cơ bản, những học thuyết và những kết luận của nó đều dựa vào các sự kiện cụ thể” Bộ môn Hóa học đóng vai trò

quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục, trong đó có vai trò phát triển những năng lực cần thiết cho học sinh Tuy nhiên thực tế việc dạy và học hóa học ở trường phổ thông còn nhiều bất cập Chương trình, tài liệu, thiết bị dạy học, đặt biệt là phương pháp dạy học của giáo viên có ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng và kết quả đào tạo Do đó, việc áp dụng các phương pháp dạy học (PPDH) tích cực vào dạy học bộ môn Hóa học ở trường phổ thông là hết sức quan trọng trong việc giúp học sinh hình thành và phát triển các năng lực cần thiết, đặc biệt là năng lực vận dụng kiến thức hóa học:

từ quan sát các hiện tượng hóa học, phân tích các yếu tố ảnh hưởng, quan hệ giữa các hiện tượng và quá trình hóa học, vận dụng các kiến thức hóa học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn

Từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài “Sử dụng bài

tập hóa học trong dạy học phần Hiđrocacbon không no- Hóa học 11 nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh”

2 Mục đích nghiên cứu

Tuyển chọn, xây dựng, sử dụng bài tập hóa học(BTHH) để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho HS trong dạy học phần Hiđrocacbon không no- Hóa học lớp 11 THPT

3 Câu hỏi nghiên cứu

Xây dựng bài tập hóa học phần Hiđrocacbon không no và tổ chức dạy học như thế nào để phát huy được năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh THPT?

4 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được hệ thống bài tập đa dạng và sử dụng chúng trong

sự phối hợp hợp lí với các phương pháp dạy học (PPDH) tích cực thì sẽ phát triển được năng lực vận dụng kiến thức cho HS góp phần nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở trường THPT

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của đề tài về các vấn đề: Đổi mới PPDH hóa học theo định hướng phát triển năng lực (NL); Phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho HS (NLVDKT) và bài tập hóa học định hướng phát triển NL học sinh…

- Tìm hiểu thực trạng việc sử dụng BTHH nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho HS trong quá trình dạy học ở một số trường THPT thuộc thành phố Hà Nội

- Tuyển chọn, xây dựng BTHH định hướng phát triển NLVDKT cho học sinh lớp 11 THPT

- Nghiên cứu sử dụng BTHH đã xây dựng trong quá trình dạy học một cách hợp lí để phát triển NLVDKT cho HS

- Thiết kế kế hoạch bài học và bộ công cụ đánh giá sự phát triển NLVDKT của HS

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính phù hợp của BTHH đã xây dựng và tính hiệu quả, khả thi của các biện pháp đã đề xuất

6 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu: quá trình dạy học hóa học ở trường THPT

- Đối tượng nghiên cứu: phát triển năng lực VDKT cho HS

7 Phạm vi nghiên cứu

4

- Nội dung kiến thức được giới hạn trong phần hiđrocacbon không no chương trình Hóa học lớp 11 THPT

- Địa bàn nghiên cứu: Trường THPT Phú Xuyên B, Trường THPT Phú Xuyên

A - Hà Nội

- Thời gian nghiên cứu: từ 12/2016 - 4/2017

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận

Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các văn bản, tài liệu về quan điểm dạy học tích cực, năng lực và phát triển NLVDKT, luật giáo dục, các chủ trương của Đảng và nhà nước về đổi mới giáo dục phổ thông, bài tập hóa học và tác dụng của bài tập hóa học, một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực như: phương pháp dạy theo góc, phương pháp dạy học hợp đồng, kĩ thuật sơ

đồ tư duy, khăn trải bàn…; nghiên cứu và phân tích nội dung chương trình sách giáo khoa Hóa học 11, các nguồn tài liệu khác như: internet, tạp chí, sách báo…

8.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra bằng phiếu câu hỏi

- Phương pháp phỏng vấn

- Phương pháp chuyên gia

- Thực nghiệm sư phạm

8.2 Phương pháp xử lí thông tin

Sử dụng phương pháp thống kê toán học trong giáo dục và sư phạm ứng dụng để xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm

9 Những đóng góp mới của đề tài

- Góp phần làm sáng tỏ cơ sở lí luận về đổi mới giáo dục theo định hướng phát triển năng lực HS và phát triển NLVDKT cho HS thông qua sử dụng BTHH định hướng phát triển NL học sinh

- Tuyển chọn, xây dựng và phương pháp sử dụng BTHH đề phát triển NLVDKT vào giải quyết các vấn đề trong cuộc sống

- Xây dựng được bộ công cụ đánh giá sự phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh thông qua sử dụng BTHH định hướng NL trong dạy học Hóa học phần Hiđrocacbon không no – Hóa học 11

10 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, phụ lục, nội dung luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn về BTHH và năng lực vận dụng kiến thức

Chương 2: Phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh thông qua hệ thống bài tập phần Hiđrocacbon không no - Hóa học 11

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

6

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BÀI TẬP HÓA HỌC VÀ NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC 1.1.Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Chúng tôi đã tìm hiểu và nhận thấyđã có một số công trình khoa học nghiên cứu về việc hình thành và phát triển NLVDKT cho HS như:

- Nguyễn Đức Dũng, Hoàng Đình Xuân (2013), “ Rèn luyện và phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh THPT qua hệ thống bài tập phần hóa học hữu cơ có nội dung thực tiễn”, Tạp chí giáo dục, (7/2013), tr 118-119

và 132

- Nguyễn Ngọc Hà (2011), Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập

có nội dung thực tiễn trong dạy học hóa học ở cá c trường THPT tỉnh Sơn La (phần hoá học phi kim lớp 10 và 11), Luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục,

trường Đại học sư phạm Hà Nội

- Đậu Thị Thịnh (2011), Một số biện pháp rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức hóa học vào thực tiễn cho HS Trung học phổ thông phần hữu cơ lớp 12 nâng cao, Luận văn thạc sĩKhoa học Giáo dục, trường Đại học giáo dục-Đại học quốc gia Hà Nội

- Trần Thị Tao Ly (2011), Một số biện pháp phát triển năng lực vận dụng kiến thức hóa học vào thực tiễn cho học sinh THPT, Luận văn Thạc sĩGiáo

dục học, trường ĐHSP Hà Nội

- Phan Thị Nhung (2014), Phát triển NLVDKT cho HS thông qua HTBT phần hiđrocacbon - Hóa học 11 nâng cao, Luận văn thạc sĩ Khoa học Giáo dục,

Trường ĐHSP Hà Nội

- Nguyễn Thị Hoàn (2014), Phát triển năng lực vận dụng kiến thức thông qua dạy học chương “ Dẫn xuất Halogen – Ancol – Phenol” hóa học lớp 11 trung học phổ thông, Luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục, Trường ĐHGD -

ĐHQG Hà Nội