ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC VŨ THỊ THÚY QUỲNH PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN THÔNG QUA DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP PHẦN CLO VÀ HỢP CHẤT – HÓA HỌC 10 LUẬN VĂN[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
VŨ THỊ THÚY QUỲNH
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN THÔNG QUA DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP
PHẦN CLO VÀ HỢP CHẤT – HÓA HỌC 10
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC
HÀ NỘI – 2017
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
VŨ THỊ THÚY QUỲNH
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN THÔNG QUA DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP
PHẦN CLO VÀ HỢP CHẤT – HÓA HỌC 10
CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN HÓA HỌC)
Mã số: 8 14 01 11
Người hướng dẫn khoa học: TS PHẠM THỊ KIM GIANG
HÀ NỘI – 2017
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành luận văn này, ngoài nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự giúp đỡ to lớn từ các thầy cô giáo, cơ quan, bạn bè, đồng nghiệp, người thân và các
em HS
Bằng tất cả lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến TS Phạm Thị Kim Giang - người thầy tận tâm đã hướng dẫn tôi trong suốt quá trình xây dựng và hoàn thành luận văn này
Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các thầy, cô giáo, cán bộ viên chức của trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội, Ban Giám Hiệu trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu
Tôi xin được bày tỏ lòng cảm ơn tới các thầy giáo, cô giáo và các em HS trường THPT Trực Ninh – Nam Định, cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài
Cuối cùng, tôi xin cảm ơn sự quan tâm và ủng hộ của gia đình, bạn bè, người thân - đó là nguồn động viên tinh thần lớn nhất để tôi theo đuổi và hoàn thành luận văn này
Mặc dù đã hết sức cố gắng, song luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong sự chỉ dẫn, đóng góp ý kiến của các nhà khoa học, các thầy cô giáo, bạn
bè, đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện
Hà Nội, tháng 10 năm 2017
Tác giả
Vũ Thị Thúy Quỳnh
Trang 4DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
VDKTVTT : vận dụng kiến thức vào thực tiễn
Trang 5MỤC LỤC
Lời cảm ơn i
Danh mục các chữ viết tắt ii
Mục lục iii
Danh mục bảng vi
Danh mục hình viii
MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN THÔNG QUA DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP 7
1.1 Quan điểm DHTH 7
1.1.1 Khái niệm tích hợp và DHTH 7
1.1.2 Những nguyên tắc lựa chọn nội dung tích hợp ở nhà trường phổ thông 7
1.1.3 Mục tiêu của DHTH 9
1.1.4 Các hình thức DHTH 10
1.1.5 Quy trình xây dựng các chủ đề trong DHTH 12
1.1.6 Ưu điểm, nhược điểm của DHTH 13
1.2 Năng lực và năng lực VDKTVTT 13
1.2.1 Năng lực 13
1.2.2 Năng lực VDKTVTT 14
1.3 Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học theo quan điểm DHTH 16
1.3.1 Phương pháp dạy học dự án 16
1.3.2 Phương pháp dạy học hợp tác nhóm 19
1.3.3 Phương pháp dạy học theo góc 21
1.3.4 Phương pháp sử dụng bài tập hóa học 24
1.4 Thực trạng việc dạy học tích hợp và việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho HS trong quá trình dạy học hóa học ở một số trường THPT tại tỉnh Nam Định 26
1.4.2 Nhiệm vụ điều tra 27
1.4.3 Nội dung điều tra 27
Tiểu kết chương 1 33
Trang 6CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP PHẦN CLO VÀ HỢP CHẤT NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN
THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH 35
2.1 Vị trí, cấu trúc, nội dung chương Nhóm halogen 35
2.1.1 Vị trí của chương 35
2.1.2 Mục tiêu của chương 35
2.1.3 Cấu trúc các bài học trong chương Nhóm halogen 36
2.1.4 Một số chú ý về phương pháp dạy học chương Nhóm halogen 36
2.2 Nguyên tắc và quy trình thiết kế chủ đề tích hợp trong phần Clo và hợp chất 37
2.2.1 Nguyên tắc lựa chọn chủ đề tích hợp 37
2.2.2 Quy trình thiết kế chủ đề DHTH 37
2.2.3 Cấu trúc chủ đề tích hợp 38
2.3 Các biện pháp dạy học theo chủ đề tích hợp trong phần Clo và hợp chất nhằm phát triển năng lực VDKTVTT 41
2.3.1 Biện pháp phát triển năng lực VDKTVTT thông qua vận dụng phương pháp dạy học theo dự án 41
2.3.2 Biện pháp phát triển năng lực VDKTVTT thông qua vận dụng phương pháp dạy học theo góc 42
2.3.2 Biện pháp phát triển năng lực VDKTVTT thông qua sử dụng BTHH 42
2.4 Xây dựng một số chủ đề tích hợp trong phần Clo và hợp chất nhằm phát triển năng lực VDKTVTT 47
2.4.1 Chủ đề “Nước sạch với con người huyện Trực Ninh” 47
2.4.2 Chủ đề “Axit clohiđric với cuộc sống” 64
2.4.3 Chủ đề “Chất khử trùng – Lợi ích và ảnh hưởng của nó tới môi trường” 79
2.5 Xây dựng bài kiểm tra đánh giá 84
2.6 Thiết kế bảng tiêu chí và công cụ đánh giá sự phát triển năng lực VDKTVTT cho HS 89
2.6.1 Mục đích của việc đánh giá 89
2.6.2 Một số công cụ đánh giá 89
2.6.3 Thiết kế bảng tiêu chí đánh giá năng lực VDKTVTT 89
Tiểu kết chương 2 95
Trang 7CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 96
3.1 Đối tượng, mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 96
3.1.1 Đối tượng thực nghiệm 96
3.1.2 Mục đích thực nghiệm 96
3.1.3 Nhiệm vụ thực nghiệm 96
3.2 Nội dung và kế hoạch thực nghiệm sư phạm 97
3.2.1 Nội dung và kế hoạch thực nghiệm 97
3.2.2 Triển khai dạy theo giáo án thực nghiệm 97
3.3 Tiến hành thực nghiệm 97
3.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 98
3.4.1 Kết quả kiểm tra, đánh giá HS (đánh giá định lượng) 98
3.4.2 Kết quả đánh giá sử dụng bảng kiểm quan sát của GV và phiếu đánh giá của HS về năng lực VDKTVTT của HS trong các lớp TN 104
3.4.3 Kết quả khảo sát ý kiến của HS về việc sử dụng dạy học các chủ đề tích hợp nhằm phát triển năng lực VDKTVTT 108
Tiểu kết chương 3 110
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 111
TÀI LIỆU THAM KHẢO 113
PHỤ LỤC 116
Trang 8DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1 Cấu trúc và biểu hiện của năng lực VDKTVTT trong môn Hóa học 14
Bảng 1.2 Ý kiến về mức độ quan trọng của những năng lực cốt lõicần phát triển cho HS THPT 28
Bảng 1.3 Ý kiến đánh giá về mức độ một số năng lực của HS nơi GV công tác 28
Bảng 1.4 Ý kiến về công cụ đánh giá năng lực VDKTVTT của HS 29
Bảng 1.5 Ý kiến về những khó khăn mà GV đang gặp phải trong việc 29
Bảng 1.6 Ý kiến về mức độ sử dụng phương pháp dạy học 30
Bảng 1.7 Ý kiến về những biện pháp để phát triển năng lực VDKTVTT 31
Bảng 1.8 Ý kiến về các khó khăn khi vận dụng quan điểm DHTHtrong DH Hóa học 32
Bảng 1.9 Ý kiến của HS về tần suất sử dụng kiến thức thực tiễn 32
Bảng 1.10 Ý kiến về việc tổ chức các hoạt động để phát triển năng lực 33
Bảng 2.1 Mức độ của năng lực vận dụng kiến thức đối với HS THPT 89
Bảng 2.2 Thang đánh giá năng lực vận dụng kiến thức cho HS 93
Bảng 2.3 Bảng rubic đánh giá về năng lực VDKTVTT của HS phổ thông 94
Bảng 3.1 Bảng nội dung và kế hoạch thực nghiệm 97
Bảng 3.2 Bảng kết quả kiểm tra sau thực nghiệm lần 1 99
Bảng 3.3 Tỉ lệ % HS đạt điểm xi trở xuống lần 1 99
Bảng 3.4 Tỉ lệ % HS đạt khá, giỏi, trung bình, yếu, kém lần 1 99
Bảng 3.5 Mô tả và so sánh dữ liệu kết quả bài kiểm tra số 1 100
Bảng 3.5 Mô tả và so sánh dữ liệu kết quả bài kiểm tra số 1 100
Bảng 3.6 Bảng kết quả kiểm tra sau thực nghiệm lần 2 100
Bảng 3.7 Tỉ lệ % HS đạt điểm xi trở xuống lần 2 101
Bảng 3.8 Tỉ lệ % HS đạt khá, giỏi, trung bình, yếu, kém lần 2 101
Bảng 3.9 Mô tả và so sánh dữ liệu kết quả bài kiểm tra số 2 102
Bảng 3.10 Bảng thống kê kết quả đánh giá năng lực VDKTVTT của HSthông qua bảng quan sát của GV 104
Trang 9Bảng 3.11 Bảng so sánh kết quả đánh giá năng lực VDKTVTT của HS thông qua 3 lần quan sát của GV 105 Bảng 3.12 Kết quả về năng lực VDKTVTT của HS trước thực nghiệm 106 Bảng 3.13 Kết quả về năng lực VDKTVTT của HS sau thực nghiệm 107
107 Bảng 3.17 Ý kiến của HS về việc năng lực VDKTVTT có cần thiết với HS THPT 108 Bảng 3.15 Ý kiến HS về tác dụng của năng lực VDKTVTT trong học tập môn Hóa học và trong cuộc sống 109 Bảng 3.16 Ý kiến HS về việc tại sao sử dụng các chủ đề tích hợp lại phát triển được năng lực VDKTVTT 109
Trang 10DANH MỤC HÌNH
Hình 3.1 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra số 1 99
Hình 3.2 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS qua bài kiểm tra số 1 100
Hình 3.3 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra số 2 101
Hình 3.4 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS qua bài kiểm tra số 2 102
Hình 3.5 Đồ thị đường lũy tích 2 bài kiểm tra lớp thực nghiệm 103
Hình 3.6 Biểu đồ so sánh kết quả phát triển năng lực VDKTVTT thông qua bảng quan sát của GV 105
Hình 3.7 Biểu đồ so sánh kết quả đánh giá năng lực VDKTVTTtrước và sau thực nghiệm 108
Trang 11MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo
dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo
hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức,
kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”; “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố
cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, VDKTVTT Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời” [3]
Trong những năm gần đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tập trung chỉ đạo đổi mới các hoạt động giáo dục nhằm tạo ra sự chuyển biến cơ bản về tổ chức hoạt động dạy học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trong các trường trung học Do đó, giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc HS học được cái gì đến chỗ quan tâm HS vận dụng được cái gì qua việc học, chuyển từ phương pháp dạy học theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất; đồng thời đang dần chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức, GQVĐ,
Một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành xu thế trong việc xác định nội dung dạy học trong nhà trường phổ thông và trong xây dựng chương trình môn học
ở nhiều nước trên thế giới là DHTH Quan điểm DHTH là một định hướng trong đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, là một bước chuyển từ cách tiếp cận nội dung giáo dục sang tiếp cận năng lực nhằm đào tạo con người có tri thức mới, năng
Trang 12động, sáng tạo khi giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống Quan điểm tích hợp được xây dựng trên cơ sở những quan niệm tích cực về quá trình học tập và quá trình dạy học nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp đào tạo những người có đầy đủ phẩm chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại Qua quá trình giảng dạy bộ môn Hoá học ở trường phổ thông chúng tôi thấy rằng: DHTH là một quan điểm mới, GV còn gặp nhiều khó khăn, lúng túng trong việc vận dụng và triển khai Có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân quan trọng là GV chưa có sự hiểu biết thấu đáo về lý luận DHTH từ đó chưa biết lựa chọn phương pháp dạy học và nội dung tích hợp Vì vậy cần có thêm các nghiên cứu để làm rõ hơn lý luận về DHTH cũng như đề xuất các biện pháp sư phạm để giúp đỡ GV trong quá trình dạy học
thức vào thực tiễn thông qua dạy học các chủ đề tích hợp phần Clo và hợp chất – Hóa học 10”
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Nghị quyết 29 của BCH TW 8 khóa XI năm 2013 về đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam Nghị quyết 88/2014/QH13 của Quốc hội về việc đổi mới chương trình và sách giáo khoa Công văn 3718/BGDĐT - GDTrH của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ Giáo dục Trung học năm học 2017 – 2018 đều hướng tới mục tiêu phát triển năng lực HS Trước hết cần nhận thức sâu sắc tính cách mạng và khoa học của quá trình đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Đây không phải là những sửa đổi, điều chỉnh nhỏ, đơn lẻ, cục bộ, mang tính bề mặt Đây là quá trình đổi mới “đụng” tới tầng sâu bản chất của
hệ thống giáo dục, làm thay đổi căn bản về chất của hệ thống giáo dục, để đưa hệ thống giáo dục lên một trình độ mới, hiệu quả hơn, chất lượng hơn DHTH là một trong những quan điểm chủ đạo để phát triển chương trình giáo dục nói chung và môn Khoa học tự nhiên nói riêng của nước ta trong thời kỳ mới
Tuy nhiên về cơ bản, phương pháp dạy học của các môn Khoa học tự nhiên đều có điểm thống nhất chung đó là tìm tòi, khám phá một cách tích cực Quan điểm tích hợp đã thể hiện rõ ràng từ khái niệm, cách phát triển chương trình, viết sách giáo khoa, phương pháp dạy học …
Hiện nay, đã có một số đề tài nghiên cứu về DHTH và phát triển năng lực VDKTVTT Trong đó theo tác giả Tô Thị Diễm Quyên [27] đã vận dụng dạy học
Trang 13chủ đề tích hợp với chủ đề Phân bón – Hóa học 9 đã cho HS thấy được sự gần gũi của Hóa học với đời sống sản xuất, mối quan hệ mật thiết giữa môn Sinh học với môn Hóa học Với bộ sách [28] do Đỗ Hương Trà (chủ biên) đã nghiên cứu và thiết
kế được một số chủ đề tích hợp ở các mức độ lồng ghép, liên môn, xuyên môn Bộ sách là tài liệu tham khảo hữu ích, giúp cho GV chủ động, tự tin và sáng tạo trong việc DH, góp phần tích cực vào việc đổi mới phương pháp dạy và học ở các trường phổ thông hiện nay Theo [8] năng lực VDKTVTT được mô tả qua 5 năng lực thành phần và có các mức độ thể hiện cụ thể của mỗi năng lực Từ cấu trúc này của năng lực mà GV có thể nghiên cứu, đề xuất các biện pháp phát triển năng lực cho HS và xây dựng các tiêu chí, bộ công cụ để GV đánh giá năng lực của HS và HS tự đánh giá mức độ phát triển năng lực của mình
Các tài liệu trên đều có những đóng góp nhất định về mặt lí luận và thực tiễn về DHTH và phát triển năng lực VDKTVTT cho HS Các tác giả nghiên cứu đều cho thấy việc DHTH và phát triển năng lực cho HS đã góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trong công cuộc đổi mới này Tuy nhiên, chưa có đề tài nào nghiên cứu về việc phát triển năng lực VDKTVTT thông qua dạy học các chủ đề tích hợp phần Clo và hợp chất – Hóa học 10 THPT Vì vậy, đề tài nghiên cứu này là cần thiết góp phần nâng cao chất lượng dạy – học ở trường THPT trong giai đoạn hiện nay
“Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể” xác định DHTH thực hiện năm
2018 sẽ được áp dụng cho cả cấp THCS và THPT Vì vậy, với đề tài của mình, tôi
sẽ tập trung vào nghiên cứu thiết kế và tổ chức hoạt động dạy học theo quan điểm tích hợp ở mức độ lồng ghép, liên hệ
3 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu, lựa chọn, xây dựng một số chủ đề tích hợp trong phần Clo và hợp chất – Hóa học 10 nhằm phát triển năng lực VDKTVTT cho HS
4 Câu hỏi nghiên cứu
Làm thế nào để phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh thông qua dạy học các chủ đề tích hợp?
Cần chú ý và làm như thế nào để xây dựng những chủ đề tích hợp phần Clo và hợp chất nhằm phát triển năng lực VDKTVTT?
5 Giả thuyết khoa học