ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ NHƢ TRANG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC HỢP TÁC KẾT HỢP VỚI MỘT SỐ KĨ THUẬT DẠY HỌC (VẬN DỤNG TRONG DẠY HỌC PHẦN[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGUYỄN THỊ NHƯ TRANG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC HỢP TÁC KẾT HỢP VỚI MỘT SỐ KĨ THUẬT DẠY HỌC (VẬN DỤNG TRONG DẠY HỌC PHẦN DẪN XUẤT CỦA
HIĐROCACBON – HÓA HỌC 11)
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC
Hà Nội – 2017
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGUYỄN THỊ NHƯ TRANG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC HỢP TÁC KẾT HỢP VỚI MỘT SỐ KĨ THUẬT DẠY HỌC (VẬN DỤNG TRONG DẠY HỌC PHẦN DẪN XUẤT CỦA
HIĐROCACBON – HÓA HỌC 11)
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC CHUYÊN NGHÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN HÓA HỌC)
Mã số: 8 14 0111
Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm Thị Bình
Hà Nội – 2017
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Sau một thời gian học tập tại trường Đại học Giáo dục- Đại học quốc gia Hà Nội,
bằng sự nỗ lực của bản thân, sự giúp đỡ tận tình của thầy cô, bạn bè đồng nghiệp tôi
đã hoàn thành luận văn khoa học này
Lời đầu tiên, em xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến TS Phạm Thị Bình
giảng viên khoa Hóa học trường Đại học sư phạm Hà Nội người đã luôn tận tình
hướng dẫn để em hoàn thành luận văn
Em xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy cô giáo, phòng quản lí
Sau đại học và các cán bộ của trường Đại học Giáo dục- Đại học Quốc gia Hà Nội
đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình học tập và hoàn thành
luận văn
Xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới Ban giám hiệu cùng các thầy cô giáo
và học sinh của trường THPT Phạm Ngũ Lão Hải Phòng, trường THPT Quảng Oai
Hà Nội đã hỗ trợ, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu
Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã quan tâm, động
viên và tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận văn
Hà Nội, ngày 4/11/2017
Học viên
Nguyễn Thị Nhƣ Trang
Trang 4- DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt Đọc là CNTT Công nghệ thông tin CTCT Công thức cấu tạo DHHT Dạy học hợp tác
GDPT Giáo dục phổ thông GDTH Giáo dục trung học
HCHC Hợp chất hữu cơ
PPDHHT Phương pháp dạy học hợp tác PTHH Phương trình hóa học SGK Sách giáo khoa
TNSP Thực nghiệm sư phạm TCHH Tính chất hóa học THPT Trung học phổ thông
Trang 5MỤC LỤC
Lời cảm ơn i
Danh mục chữ viết tắt ii
Mục lục iii
Danh mục bảng vii
Danh mục hình viii
- DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ii
MỞ ĐẦU 1
1 Lí do chọn đề tài 1
2 Mục đích nghiên cứu 2
3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 2
3.1 Khách thể nghiên cứu 2
3.2 Đối tượng nghiên cứu 2
4 Câu hỏi nghiên cứu 2
6 Nhiệm vụ nghiên cứu 3
7 Giả thuyết khoa học 4
8 Phương pháp nghiên cứu 4
8.1 Các phương pháp nghiên cứu lí thuyết 4
8.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn 4
8.3 Phương pháp toán học thống kê 4
10 Cấu trúc của đề tài 5
CHƯƠNG I CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆCPHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở TRƯỜNG THPT 6
1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 6
1.1.1 Các nghiên cứu ở nước ngoài 6
1.1.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam 8
1 2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học Hóa học 10
1.2.1 Một số quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dục trung học 10
1.2.2 Đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học 11
1.3 Phát triển năng lực cho học sinh trong dạy học Hoá học 12
Trang 61.3.1 Khái niệm về năng lực 12
1.3.2 Cấu trúc của năng lực 13
1.3.3 Các năng lực đặc thù cần phát triển cho học sinh trung học phổ thông trong môn hóa học 14
1.4 Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học 18
1.4.1 Khái niệm năng lực hợp tác 18
1.4.2 Cấu trúc năng lực hợp tác 18
1.4.3 Biểu hiện của NL hợp tác 19
1.4.4 Kĩ năng hợp tác 19
1.4.5.Các phương pháp đánh giá năng lực 21
1.5 Phương pháp dạy học hợp tác 23
1.5.1 Khái niệm về PPDHHT 23
1.5.3 Những ưu điểm và hạn chế của phương pháp dạy học hợp tác 24
1.5.4 Những biện pháp phát huy vai trò của học sinh trong hoạt động nhóm 25
1.6 Một số kĩ thuật dạy học tích cực sử dụng trong dạy học theo phương pháp dạy học hợp tác 30
1.6.1 Kĩ thuật đặt câu hỏi 30
1.6.3 Kĩ thuật mảnh ghép 32
1.6.4 Kĩ thuật sử dụng sơ đồ tư duy 35
1.7 Thực trạng về việc sử dụng phương pháp dạy học hợp tácvà kĩ thuật dạy họcở một số trường THPT thuộc thành phố Hà Nội và Hải Phòng 37
1.7.1 Mục đích điều tra 37
1.7.2 Nội dung điều tra 37
1.7.3 Đối tượng, địa bàn điều tra 37
1.7.4 Phương pháp điều tra 38
1.7.5 Kết quả điều tra 38
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 40
CHƯƠNG 2: 41
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỢP TÁC KẾT HỢPCÁC KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC PHẦN DẪN XUẤT CỦA HIĐROCACBON - HÓA HỌC 11 41
Trang 72.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung phần dẫn xuất của hiđrocacbon – Hóa học 11 41
2.1.1 Vị trí, mục tiêu 41
2.1.2 Nội dung 42
2.2.2 Sự phù hợp của việcvận dụng phương pháp dạy học hợp tác và một số kĩ thuật dạy học vào phần dẫn xuất của hiđocacbon - Hóa học 11 46
2.2.3 Một số ví dụ vận dụng phương pháp dạy học hợp tác kết hợp với kĩ thuật dạy học 48
2.4.1 Kế hoạch dạy học bài 45: Axit cacboxylic ( tiết 2) 57
2.4.2 Kế hoạch dạy học bài 40 ANCOL (Tiết 2) 69
2.4.3 Kế hoạch dạy bài 46: LUYỆN TẬP 74
2.5 Thiết kế bảng tiêu chí và công cụ đánh giá năng lực hợp tác của HS 80
2.5.1 Thiết kế bảng tiêu chí đánh giá năng lực hợp tác 81
2.5.2 Công cụ đánh giá năng lực hợp tác 86
TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 91
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 92
3.1 Mục đích, nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 92
3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 92
3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 92
- Xử lí dữ liệu, phân tích và rút ra kết luận 92
3.2 Nội dung và kế hoạch dạy thực nghiệm sư phạm 92
3.3 Tiến trình thực nghiệm sư phạm 93
- Thu các phiếu đánh giá, bài kiểm tra để tập hợp dữ liệu, xử lí và phân tích, kêt luận 94
3.4 Xử lí số liệu và kết quả thực nghiệm 94
3.4.1 Phương pháp xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm 94
+ Đại lượng kiểm định t (hằng số Student) 96
Với 96
3.4.2 Xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm 96
3.5 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm 107
3.5.1 Phân tích định tính 107
3.5.2 Phân tích định lượng 107
Trang 8TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 111
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 112
1 Kết luận 112
TÀI LIỆU THAM KHẢO 114
PHỤ LỤC 117
Trang 9DANH MỤC BẢNG
BẢNG 1.1 MÔ TẢ CÁC YÊU CẦU CẦN ĐẠT VỀ NĂNG LỰC 15
Bảng 1.2 NĂNG LỰC CỐT LÕI MÔN HÓA HỌC 16
Bảng 1.3 Nhóm kĩ năng tổ chức và quản lí của năng lực hợp tác 20
Bảng 1.4 Nhóm kĩ năng hoạt động của năng lực hợp tác 20
Bảng 1.3 Nhóm kĩ năng đánh giá của năng lực hợp tác 20
Bảng 3.1 Đối tượng và địa bàn TNSP 93
Bảng 3.3 Bảng phân loại HS lớp TN và lớp ĐC 97
(Số liệu của học kỳ I năm học 2016 -2017) 97
Bảng 3.4 Bảng các giá trị thống kê ở các lớp TN và lớp ĐC 97
Bảng 3.5 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích bài kiểm tra số 1 của trường THPT Phạm Ngũ Lão - Hải Phòng 98
Bảng 3.6 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích bài kiểm tra số 2 trường THPT Phạm Ngũ Lão - Hải Phòng 98
Bảng 3.7 Bảng phân loại kết quả học tập trường 99
Bảng 3.8 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích bài kiểm tra số 1 của trường THPT Quảng Oai Hà Nội 100
Bảng 3.9 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích 101
Bảng 3.10 Bảng phân loại kết quả học tập trường THPT Quảng Oai 102
Bảng 3.11 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng 103
Bảng 3.12 Bảng kết quả HS tự đánh giá năng lực hợp tác 103
Bảng 3.13 Bảng kết quả do GV đánh giá năng lực hợp tác của HS 105
Bảng 3.14 Bảng kết quả do GV đánh giá năng lực hợp tác của các nhóm 106
Trang 10DANH MỤC HÌNH
Hình 1.1 Sơ đồ cấu trúc chung của năng lực Error! Bookmark not defined Hình 1.2 Mô hình tảng băng về cấu trúc năng lựcError! Bookmark not defined
Hình 3.1 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 1 – THPT Phạm
Ngũ Lão Hải Phòng Error! Bookmark not defined
Hình 3.2 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 2 – THPT Phạm
Ngũ Lão Hải Phòng Error! Bookmark not defined Hình 3.3 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS (bài kiểm tra số 1) Error! Bookmark not defined
Hình 3.4 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS (bài kiểm tra số 2) Error! Bookmark not defined
Hình 3.5 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 1 – THPT Quảng Oai
Error! Bookmark not defined
Hình 3.6 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 2 – THPT Quảng
Oai Error! Bookmark not defined Hình 3.7 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS (bài kiểm tra số 1) Error! Bookmark not defined
Hình 3.8 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS (bài kiểm tra số 2) Error! Bookmark not defined
Trang 11MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Thế kỷ XXI với sự phát triển vượt bậc của khoa học công nghệ, sự bùng nổ của nền kinh tế tri thức đòi hỏi con người phải có một số phẩm chất và năng lực nổi lên hàng đầu như năng lực hợp tác làm việc nhóm, năng lực hoạt động thực tiễn và giải quyết vấn đề do cuộc sống đặt ra, năng lực thích ứng… Những yêu cầu trên đặt ra nhiệm vụ cho ngành giáo dục phải đổi mới toàn diện để đáp ứng tốt hơn nhu cầu giáo dục của xã hội và cá nhân, từ chế độ đào tạo, cách thiết kế chương trình, tìm tòi những phương pháp, cách thức đào tạo phù hợp
Vấn đề đổi mới giáo dục theo định hướng phát triển năng lực đã được chỉ rõ
trong Nghị quyết Trung ương 8 khóa XI: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ
sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” Dạy học định hướng năng lực đòi hỏi
việc thay đổi mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học và đánh giá Trong đó, việc thay đổi quan niệm và cách xây dựng các nhiệm vụ học tập, hoạt động học hợp tác theo nhóm có vai trò hết sức quan trọng
Năng lực hợp tác là một năng lực quan trọng trong xã hội hiện đại các rất nhiều tác dụng trong quá trình dạy học ở phổ thông trung học nên việc phát triển năng lực này cho học sinh rất cần thiết Cũng chính vì tầm quan trọng đó mà trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể thì đó là một năng lực cốt lõi cần phát triển cho HS
Thực tế trong những năm gần đây, trong xu thế đổi mới PPDH thì phương pháp dạy học hợp tác (PPDHHT) được giáo viên (GV) hết sức quan tâm và vận dụng trong dạy học Tuy nhiên thực tế GV vẫn còn lúng túng trong việc tổ chức
Trang 12cũng như xây dựng các nội dung cũng như các nhiệm vụ cụ thể cho HS làm việc hợp tác dẫn đến việc áp dụng PPDH này còn mang tính hình thức, chưa thực sự hiệu quả, HS chưa thực sự hợp tác trong hạt động nhóm nên việc phát triển năng lực hợp tác qua dạy học theo nhóm trong thực tế là chưa hiệu quả
Như vậy một câu hỏi đặt ra là làm thế nào để phát triển năng lực hợp tác cho
HS thông qua các hoạt động học tập và với đặc trưng của môn Hóa học là một môn khoa học kết hợp giữa lí thuyết và thực nghiệm HS có thể tự tìm tòi khám phá kiến thức dưới sự hướng dẫn của giáo viên thì việc áp dụng phương pháp dạy học hợp tác sẽ đem lại hiệu quả cao, nhằm nâng cao chất lượng dạy và học ở phổ thông trung học Sự áp dụng PPDH này cùng với sự kết hợp với các kĩ thuật dạy học tích cực khác sẽ khắc phục được những nhược điểm cơ bản của phương pháp và mang
lại hiệu quả cao Vì vậy chúng tôi chọn đề tài: “Phát triển năng lực hợp tác cho
học sinh thông qua dạy học hợp tác kết hợp với một số kĩ thuật dạy học (vận dụng trong dạy học phần dẫn xuất của hiđrocacbon - Hóa học 11)”
2 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu cách vận dụng PPDHHT có kết hợp với một số kĩ thuật dạy học khác nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua dạy học phần dẫn xuất của hiđrocacbon – Hóa học 11
3 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu
3.1 Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy học Hóa học ở trường trung học phổ thông ở Việt Nam
3.2 Đối tƣợng nghiên cứu
PPDHHT kết hợp với một số kĩ thuật dạy học để phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua phần dẫn xuất của hiđrocacbon- Hóa học 11
4 Câu hỏi nghiên cứu
Sử dụng PPDHHT kết hợp với một số kĩ thuật dạy học trong phần dẫn xuất của hiđrocacbon – Hóa học 11 thì sẽ ảnh hưởng như thế nào đến việc phát triển năng lực hợp tác cho HS?
Trang 135 Phạm vi nghiên cứu
- Nội dung nghiên cứu được lấy ví dụ phân tích trong dạy học phần dẫn xuất của hiđrocacbon Hóa học 11
- Thực nghiệm sư phạm được tiến hành ở các lớp khối 11 ở hai trường THPT Quảng Oai – Ba Vì – Hà Nội và trường THPT Phạm Ngũ Lão – Thủy Nguyên – Hải Phòng
6 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, luận văn cần thực hiện những nhiệm vụ sau:
- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn về: định hướng đổi mới giáo dục theo hướng phát triển năng lực; các năng lực chung và chuyên biệt trong môn Hóa học cần phát triển cho HS trung học; phát triển năng lực hợp tác thông qua vận dụng PPDHHT và các kĩ thuật dạy học tích cực
- Phân tích mục tiêu; cấu trúc nội dung; đặc điểm phương pháp dạy học phần dẫn xuất của hiđrocacbon- Hóa học 11
- Điều tra thực trạng việc phát triển năng lực hợp tác cho HS thông qua PPDHHT kết hợp với các kĩ thuật dạy học tích cực sử dụng trong dạy học hoá học THPT ở hai trường thực nghiệm sư phạm và các trường THPT khác trên địa bàn hai huyện Thủy Nguyên Hải Phòng và huyện Ba Vì Hà Nội
- Lựa chọn các kĩ thuật dạy học phù hợp áp dụng trong PPDHHT theo định hướng phát triển năng lực hợp tác
- Đề xuất cách vận dụng PPDHHT phối hợp với một số kĩ thuật dạy học tích cực để phát triển năng lực hợp tác cho HS, lấy ví dụ cụ thể trong dạy học phần dẫn xuất của hiđrocacbon – Hóa học 11
- Xây dựng bộ công cụ đánh giá năng lực hợp tác của HS thông qua việc vận dụng PPDHHT kết hợp với một số kĩ thuật dạy học tích cực
- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi, tính hiệu quả, của biện pháp đề xuất với việc phát triển năng lực hợp tác cho HS
Trang 147 Giả thuyết khoa học
Nếu sử dụng PPDHHT một cách hợp lí, đúng cách, kết hợp với một số kĩ thuật dạy học trong phần hiđrocacbon – Hóa học 11 thì sẽ phát triển năng lực hợp tác cho HS, và kết quả học tập môn Hóa học của HS
8 Phương pháp nghiên cứu
8.1 Các phương pháp nghiên cứu lí thuyết
Sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, phân loại, hệ thống hóa để tổng quan cơ sở lí luận của đề tài
8.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Sử dụng phương pháp quan sát để đánh giá các kĩ năng hợp tác của HS
- Sử dụng phương pháp điều tra, phỏng vấn để điều tra thực trạng việc tổ
chức dạy học môn Hóa học theo các phương pháp mới của GV và HS trong quá trình dạy và học môn Hoá học lớp 11 Trao đổi với GV và HS để tìm hiểu ý kiến, quan niệm, thái độ của họ về việc tổ chức dạy học môn Hóa học theo phương pháp dạy học mới ở trường THPT, và những thuận lợi, khó khăn mà GV và HS đã gặp phải
- Sử dụng phương pháp thực nghiệm sư phạm đánh giá hiệu quả và tính
khả của biện pháp đề xuất
8.3 Phương pháp toán học thống kê
Sử dụng phương pháp toán học thống kê để xử lí các số liệu thu được qua điều tra và thực nghiệm
9 Đóng góp mới của đề tài
+ Về mặt lí luận: Tổng quan và làm sáng tỏ một số vấn đề về cơ sở lí luận
của đề tài: Năng lực, năng lực hợp tác và sử dụng PPDHHT kết hợp kĩ thuật dạy học để phát triển năng lực hợp tác cho HS
+ Về mặt thực tiễn:
- Điều tra, đánh giá được thực trạng sử dụng PPDHHT và phát triển năng lực hợp tác cho HS qua điều tra 36GV và 158 HS tại trường THPT trên địa bàn