Luận văn thạc sĩ sư phạm vật lý tổ chức dạy học chủ đề “nhật thực nguyệt thực” vật lí 7 nhằm phát triển năng lực hợp tác của học sinh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC PHAN THỊ OANH TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “NHẬT THỰC NGUYỆT THỰC” VẬT LÍ 7 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CỦA HỌC SINH LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM VẬT LÍ Hà N[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHAN THỊ OANH

TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ

“NHẬT THỰC - NGUYỆT THỰC” - VẬT LÍ 7 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CỦA HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHAN THỊ OANH

TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ

“NHẬT THỰC - NGUYỆT THỰC” - VẬT LÍ 7 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CỦA HỌC SINH

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí

Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Thị Thu Hiền

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tác giả xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới các thầy cô giáo

đã giảng dạy và giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập tại trường Đại học

giáo dục - Đại học quốc gia Hà Nội, đặc biệt là các thầy cô chuyên ngành

phương pháp dạy học Vật lí đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn và góp ý để tác giả

có thể hoàn thành nội dung luận văn Cùng với đó là lời cảm ơn chân thành, sâu sắc tới PGS.TS Lê Thị Thu Hiền là người đã trực tiếp hướng dẫn và giúp

đỡ tác giả hoàn thành luận văn này

Tác giả cũng xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô giáo và toàn thể học sinh Trường THCS Giảng Võ, Thành phố Hà Nội đã tạo điều kiện giúp đỡ tác giả tiến hành thực nghiệm sư phạm trên thực tế học tập của học sinh trong trường cũng như ý kiến đóng góp của các thầy cô, giáo viên gần xa về nội dung của luận văn

Cuối cùng tác giả cũng xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè đã ủng

hộ, giúp đỡ trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Đây là một trong những công trình nghiên cứu đầu tiên của tác giả nên chắc chắn luận văn thạc sĩ này vẫn còn rất nhiều thiếu sót Tác giả rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của các thầy cô giáo, của các bạn để luận văn được hoàn thiện hơn

Tác giả xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 7 năm 2020

Tác giả

Phan Thị Oanh

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CHBH Câu hỏi bài học CHND Câu hỏi nội dung DHCĐ Dạy học chủ đề DHHT Dạy học hợp tác

GV Giáo viên HĐGD Hoạt động giáo dục

HS Học sinh

KN Kỹ năng NLHT Năng lực hợp tác PPDH Phương pháp dạy học SGK Sách giáo khoa

TBDH Thiết bị dạy học THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Nhóm kĩ năng tổ chức và quản lí của năng lực hợp tác 12

Bảng 1.2 Nhóm kĩ năng hoạt động của năng lực hợp tác 13

Bảng 1.3 Nhóm kĩ năng đánh giá của năng lực hợp tác 13

Bảng 1.4 So sánh dạy học truyền thống và dạy học theo chủ đề [20] 21

Bảng 3.1 Thống kê điểm số 78

Bảng 3.2 Thống kê số học sinh đạt từ điểm xi trở xuống 78

Bảng 3.3 Các tham số thống kê 79

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1 Các thành phần cấu trúc của năng lực 7 Hình 1.2 Sơ đồ tiến trình dạy học chủ đề nhằm phát triển năng lực hợp tác của học sinh 38 Hình 3.1: Học sinh nhóm thực nghiệm báo cáo kết quả 73 Hình 3.2: Một số sản phẩm của học sinh lớp thực nghiệm sau giờ học 74

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 1.1 Kết quả khảo sát về phương pháp dạy học 42 Biểu đồ 1.2 Nhận thức của giáo viên về tiến trình dạy học chủ đề 42 Biểu đồ 3.1 Các đường phân bố tần suất luỹ tích hội tụ lùi 79 Biểu đồ 3.2 Kiến thức học sinh thu nhận được khi áp dụng dạy học chủ đề 82 Biểu đồ 3.3 Phát triển kĩ năng của học sinh thông qua dạy học chủ đề 83 Biểu đồ 3.4 Lợi ích mà dạy học chủ đề mang lại cho học sinh 84 Biểu đồ 3.5 Những hạn chế của dạy học chủ đề theo đánh giá của học sinh 85 Biểu đồ 3.6 Những khó khăn mà học sinh gặp phải khi học theo chủ đề 86 Biểu đồ 3.7 Nhận định tổng quan của học sinh về phương pháp 87

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 2

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

6 Phương pháp nghiên cứu 3

7 Đóng góp mới của đề tài 3

8 Kết cấu của luận văn 3

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 4

1.1 Năng lực 4

1.1.1 Khái niệm về năng lực 4

1.1.2 Cấu trúc của năng lực 7

1.1.3 Mô hình năng lực theo OECD 9

1.2 Năng lực hợp tác 9

1.2.1 Khái niệm năng lực hợp tác 9

1.2.2 Năng lực giao tiếp và hợp tác 10

1.2.3 Cấu trúc của năng lực hợp tác 11

1.2.3 Biểu hiện của năng lực hợp tác 13

1.3 Dạy học dự án 14

1.3.1 Khái niệm dạy học dự án 14

1.3.2 Các đặc trưng cơ bản của dạy học dự án 14

1.4 Dạy học chủ đề 15

1.4.1 Khái niệm dạy học theo chủ đề 15

1.4.2 Các đặc trưng cơ bản của dạy học theo chủ đề 16

1.4.3 Ưu thế của dạy học theo chủ đề so với dạy học truyền thống 21

1.4.4 Lợi ích mang lại cho học sinh khi áp dụng dạy học theo chủ đề vào giảng dạy môn Vật lí 24

1.4.5 Các bước chuẩn bị cho dạy học theo chủ đề 25

1.4.6 Tiến trình dạy học cụ thể cho chủ đề học tập 28

1.5 Dạy học chủ đề Vật lí theo hướng phát triển năng lực hợp tác của học sinh ở trường THCS 30

1.5.1 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển năng lực hợp tác của học sinh Trung học cơ sở 30

1.5.2 Dạy học Vật lí phát triển năng lực hợp tác của học sinh 34

1.5.3 Quy trình dạy học chủ đề Vật lí ở trường THCS theo hướng phát triển năng lực hợp tác của học sinh 37

1.5.4 Một số biện pháp phát triển năng lực hợp tác trong dạy học Vật lí theo chủ đề ở trường THCS 38

1.5.5 Những chú ý khi sử dụng các biện pháp phát triển năng lực hợp tác của học sinh trong dạy học Vật lí theo chủ đề ở trường THCS 39

1.6 Thực trạng dạy học chủ đề ở trường THCS 40

1.6.1 Khái quát về khảo sát thực trạng 40

1.6.2 Kết quả khảo sát 41

1.6.3 Đánh giá thực trạng 45

1.7 Kết luận chương 1 46

CHƯƠNG 2: DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “NHẬT THỰC – NGUYỆT THỰC” – VẬT LÍ 7 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CỦA HỌC SINH 48

2.1 Đặc điểm bộ môn Vật lí ở trường THCS 48

2.2 Nội dung, cấu trúc chủ đề “Nhật thực – Nguyệt thực” – Vật lí 7 51

2.2.1 Mục tiêu dạy học chủ đề “Nhật thực – Nguyệt thực” – Vật lí 7 51

2.2.2 Cấu trúc chủ đề “Nhật thực – Nguyệt thực” theo sách giáo khoa 52

2.2.3 Những khó khăn khi dạy và học chủ đề “Nhật thực – Nguyệt thực” – Vật lí 7 52

2.3 Thiết kế chủ đề dạy học “Nhật thực – Nguyệt thực” – Vật lí 7 nhằm phát triển năng lực hợp tác của học sinh 53

2.3.1 Cấu trúc lại nội dung chủ đề “Nhật thực – Nguyệt thực” 53

2.3.2 Xây dựng nội dung chủ đề 54

2.4 Kết luận chương 2 67

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 68

3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 68

3.2 Đối tượng và nội dung của thực nghiệm 68

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm 68

3.2.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm 68

3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 69

3.3.1 Chuẩn bị thực nghiệm 69

3.3.2 Phương thức tổ chức quá trình thực nghiệm sư phạm 69

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 71

3.4.1 Phân tích định tính 71

3.4.2 Đánh giá năng lực hợp tác của học sinh sau giờ học thực nghiệm sư phạm 74

3.4.3 Phân tích kết quả định lượng 77

3.5 Những thuận lợi và khó khăn trong quá trình thực nghiệm sư phạm 81

3.5.1 Thuận lợi 81

3.5.2 Khó khăn 81

3.6 Đánh giá hiệu quả của dạy học chủ đề đối với việc phát triển năng lực hợp tác của học sinh 82

3.6.1 Những tiêu chí đánh giá hiệu quả của dạy học chủ đề 82

3.6.2 Những hạn chế và khó khăn khi áp dụng dạy học chủ đề 85

3.6.4 Một số ý kiến đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả của phương pháp dạy học chủ đề 87

3.7 Kết luận chương 3 88

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

PHỤ LỤC 94

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Việt Nam đang bước trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đòi hỏi người lao động phải có khả năng thích ứng, vận dụng linh hoạt, sáng tạo vào hoàn cảnh thực tiễn Ngành Giáo dục – Đào tạo phải có những đổi mới căn bản, mạnh mẽ, đồng bộ về tất cả các mặt nhằm tạo ra nguồn lực đáp ứng được nhu cầu của xã hội Trong đó, đặc biệt chú trọng đến đổi mới phương pháp và phương tiện dạy học Nghị quyết TW2 khóa VIII đã chỉ rõ:

“Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ

một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh…”[1]

Hiện nay, rất nhiều phương pháp dạy học tích cực được nghiên cứu và

áp dụng thành công ở nhiều nước trên thế giới trong đó có Việt Nam Tuy nhiên, phương pháp dạy học theo chủ đề đang còn tương đối mới ở Việt Nam

Dạy học chủ đề là phương pháp lấy người học làm trung tâm, chính vì vậy nó sẽ làm cho học sinh tham gia một cách tích cực vào bài học, làm thay đổi vai trò của giáo viên và học sinh Giáo viên sẽ chỉ là người hướng dẫn giúp học sinh tự tìm ra tri thức cho mình Không chỉ vậy, dạy học chủ đề còn góp phần gắn lí thuyết với thực hành, tư duy và hành động, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, tinh thần trách nhiệm và khả năng hợp tác của người học

Trong dạy học Vật lí, có rất nhiều đề tài nghiên cứu về dạy học chủ đề nhưng hầu như là các đề tài nghiên dành cho học sinh dạy học ở THPT mà chưa có nhiều đề tài nghiên cứu dạy học chủ đề ở cấp THCS Chính vì vậy, là một giáo viên dạy học ở THCS, tôi nhận thấy việc nghiên cứu tổ chức dạy học theo chủ đề - Vật lí 7 là một nghiên cứu hay, hấp dẫn, đáp ứng một phần đòi hỏi của thực tiễn dạy học Vật lí hiện nay Với hi vọng có thể giúp học sinh

vận dụng được các kiến thức Vật lí vào đời sống thực tiễn, giải thích được các hiện tượng trong thực tế, khơi dậy hứng thú, lòng say mê và phát triển năng

lực hợp tác của học sinh, tôi lựa chọn đề tài: “Tổ chức dạy học chủ đề Nhật

thực – Nguyệt thực – Vật lí 7 nhằm phát triển năng lực hợp tác của học sinh”

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng và sử dụng chủ đề dạy học “Nhật thực – Nguyệt thực” – Vật

lí 7 nhằm phát triển năng lực hợp tác và nâng cao kết quả học tập của học sinh THCS

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Nội dung chủ đề “Nhật thực – Nguyệt thực” – Vật lí 7

- Phạm vi nghiên cứu: Dạy học chủ đề nhằm phát triển năng lực hợp tác của học sinh

4 Giả thuyết khoa học

Nếu thiết kế được tiến trình dạy học chủ đề “Nhật thực – Nguyệt thực” phù hợp với đặc điểm môn Vật lí trường THCS thì sẽ phát triển được năng lực hợp tác và nâng cao kết quả học tập của học sinh

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài xác định các nhiệm vụ nghiên cứu gồm:

- Nghiên cứu năng lực hợp tác của học sinh

- Nghiên cứu các quan điểm dạy học hiện đại, trong đó đặc biệt quan tâm đến lí luận dạy học dự án

- Tìm hiểu thực trạng về dạy học chủ đề trong dạy học Vật lí nhằm phát

huy năng lực hợp tác của học sinh trong học tập

- Đề xuất cách thực hiện dạy học chủ đề trong dạy học Vật lí nhằm phát huy năng lực hợp tác của học sinh trong học tập

- Nghiên cứu nội dung kiến thức chủ đề “Nhật thực – Nguyệt thực”

- Tìm hiểu thực tế dạy và học môn Vật lí đặc biệt là dạy và học theo chủ đề “Nhật thực – Nguyệt thực”

- Thiết kế tiến trình dạy học cho chủ đề “Nhật thực – Nguyệt thực” – Vật lí 7 nhằm phát triển năng lực hợp tác của học sinh

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm theo nội dung và tiến trình đã soạn

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp thực nghiệm

7 Đóng góp mới của đề tài

- Làm rõ cơ sở lí luận về dạy học chủ đề trong dạy học Vật lí

- Vận dụng cơ sở lí luận của dạy học chủ đề khi dạy học các kiến thức của chủ đề “Nhật thực – Nguyệt thực” – Vật lí 7

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung luận văn bao gồm 03 chương: Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của dạy học theo chủ đề nhằm phát triển năng lực hợp tác của học sinh Trung học cơ sở

Chương 2: Dạy học chủ đề “Nhật thực – Nguyệt thực” – Vật lí 7 nhằm phát triển năng lực hợp tác của học sinh

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ

NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.1 Năng lực

1.1.1 Khái niệm về năng lực

Năng lực là một phạm trù từng được bàn đến trong mọi lĩnh vực của cuộc sống xã hội Đã có nhiều định nghĩa khác nhau về năng lực

Khái niệm năng lực (competency) có nguồn gốc bắt nguồn từ tiếng Latinh “competentia” Năng lực được hiểu như sự thành thạo, khả năng thực hiện của cá nhân đối với một công việc Năng lực cũng được hiểu là khả năng, công suất của một doanh nghiệp, thẩm quyền pháp lí của một cơ quan Khái niệm năng lực được dùng ở đây là đối tượng của tâm lí, giáo dục học

Theo từ điển tiếng Việt “năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc

tự nhiên sẵn có để thực hiện một hành động nào đó Năng lực là phẩm chất tâm lí và sinh lí tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao”[15]

Theo quan điểm của những nhà tâm lí học, năng lực là tổng hợp các đặc điểm, thuộc tính tâm lí của cá nhân phù hợp với yêu cầu đặc trưng của một hoạt động, nhất định nhằm đảm bảo cho hoạt động đó đạt hiệu quả cao Các năng lực hình thành trên cơ sở của các tư chất tự nhiên của cá nhân mới đóng vai trò quan trọng, năng lực của con người không phải hoàn toàn do tự nhiên mà có, phần lớn do công tác, do tập luyện mà có Đứng về góc độ tâm lí học, năng lực trở thành đối tượng nghiên cứu chuyên sâu từ thế kỷ XIX, trong các công trình thực nghiệm của F.Ganton năng lực có những biểu hiện như tính nhạy bén, chắc chắn, sâu sắc và dễ dàng trong quá trình lĩnh hội một hoạt động mới nào đó Người có năng lực là người đạt hiệu suất và chất lượng hoạt động cao trong các hoàn cảnh khách quan và chủ quan như nhau Năng lực

gắn bó chặt chẽ với tính định hướng chung của nhân cách Từ điển tâm lí học đưa ra khái niệm, năng lực là tập hợp các tính chất hay phẩm chất của tâm lí

cá nhân, đóng vai trò là điều kiện bên trong tạo thuận lợi cho việc thực hiện

tốt một dạng hoạt động nhất định Theo Cosmovici thì: “Năng lực là tổ hợp

đặc điểm của cá nhân, giải thích sự khác biệt giữa người này với người khác

ở khả năng đạt được những kiến thức và hành vi nhất định” Còn

A.N.Leonchiev cho rằng: “Năng lực là đặc điểm cá nhân quy định việc thực

hiện thành công một hoạt động nhất định” Nhà tâm lí học A.Rudich đưa ra quan niệm về năng lực như sau: “Năng lực đó là tính chất tâm sinh lí của con người chi phối quá trình tiếp thu các kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo cũng như hiệu quả thực hiện một hoạt động nhất định”[dẫn theo 10]

Theo quan điểm của Tâm lí học Mác xít, năng lực của con người luôn gắn liền với hoạt động của chính họ Như vậy, khi nói đến năng lực thì không phải là một thuộc tính tâm lí duy nhất nào đó (ví dụ như khả năng tri giác, trí nhớ…) mà là sự tổng hợp các thuộc tính tâm lí cá nhân (sự tổng hợp này không phải phép cộng của các thuộc tính mà là sự thống nhất hữu cơ, giữa các thuộc tính tâm lí này diễn ra mối quan hệ tương tác qua lại theo một hệ thống nhất định và trong đó một thuộc tính nổi lên với tư cách chủ đạo và những thuộc tính khác giữ vai trò phụ thuộc) đáp ứng được những yêu cầu hoạt động

và đảm bảo hoạt động đó đạt được kết quả mong muốn Năng lực của con người không chỉ là kết quả của sự phát triển và giáo dục mà còn là kết quả hoạt động của các đặc điểm bẩm sinh hay còn gọi là năng khiếu Năng lực đó

là năng khiếu đã được phát triển, có năng khiếu chưa có nghĩa là nhất thiết sẽ biến thành năng lực Muốn vậy phải có môi trường xung quanh tương ứng và phải có sự giáo dục có chủ đích Đa số các quan niệm đều thống nhất rằng, năng lực là tổ hợp các thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu của một hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạt động có kết quả tốt Năng lực vừa là tiền đề vừa là kết quả của hoạt động, năng lực vừa là điều kiện cho