Lý luận về hình thái kinh tế xã hội với sự nghiệp cách mạng việt nam hiện nay

Môc lôc ĐỀ CƯƠNG CHI TIẾT PHẦN A Giới thiệu đề tài I Khái niệm về hình thái kinh tế xã hội II Tính cấp thiết của đề tài III Mục đích, ý nghĩa của việc nghiên cứu đề tài PHẦN B Nội dung I Học thuyết Hì[.]

ĐỀ CƯƠNG CHI TIẾT

PHẦN A: Giới thiệu đề tài

I Khái niệm về hình thái kinh tế xã hội

II Tính cấp thiết của đề tài

III Mục đích, ý nghĩa của việc nghiên cứu đề tài

PHẦN B: Nội dung

I Học thuyết Hình thái kinh tế xã hội Nền tảng lý luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử

1 Những cơ sở xuất phát để phân tích đời sống xã hội

2 Lý luận về hình tháI kinh tế xã hội

2.1 Hình tháI kinh tế xã hội và quan niệm duy vật lịch sử

2.2 Kết cấu và chức năng của các yếu tố cấu thành hình tháI kinh tế xã hội

2.2.1 Yếu tố lực lượng sản xuất

2.2.2 Yếu tố quan hệ sản xuất

2.2.3 Yếu tố kiến trúc thượng tầng

3 Sự phát triển của các hình tháI kinh tế xã hội

II Quá độ lên Chủ nghĩa Xã hội,con đường phát triển tất yếu của cách mạng Xã hội Chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

1 Hình tháI kinh tế xã hội của Marx trong cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

2 Nhận thức về chủ nghĩa xã hội và thời kỳ quá độ

2.1 Nhận thức về chủ nghĩa xã hội

2.2 Về thời kỳ quá độ

2.3 Nước ta quá độ lên xã hội chủ nghĩa

3 Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay

3.1 Mục tiêu xây dựng

3.2 Phương hướng xây dựng

PHẦN C: Kết luận

Danh mục tài liệu tham khảo

MỤC LỤC

Lời giới thiệu……… 3

PHẦN A

Giới thiệu đề tài

I Khái niệm về hình thái kinh tế xã hội 4

II Tính cấp thiết của đề tài 4III .Mục đích và ý nghĩa của việc nghiên cứu đề tài

5

PHẦN B

Nội dung

I Học thuyết Hình thái kinh tế xã hội 5

II Quá độ lên Chủ nghĩa Xã hội, con đường phát triển tất yếu của cách mạng Xã hội Chủ nghĩa ở nước ta hiện nay 11

PHẦN C

Kết luận 18

Danh mục tài liệu tham khảo 20

LỜI GIỚI THIỆU

Môn “Triết học Mác - LêNin” có thể nói là một môn học rất khó để có thể hiểu được cặn kẽ, rõ ràng về nó Do vậy việclàm bài Tiểu luận Triết học cũng hẳn không nằm ngoài mục đích giúp cho sinh viên có thể hiểu sâu, rộng hơn về môn học này.Muốn vậy mỗi người phải tự tìm tòi, tra khảo các tài liệu để phục vụ cho việc hoàn thành bài tiểu luận của mình, vì thế bề dày kiếnthức của mỗi người sẽ được tăng lên

Một nước xã hội chủ nghĩa là một điều lý tưởng khi mà mọi người có được sự tự do thực sự theo khẩu hiệu: “làm theonăng lực, hưởng theo nhr cầu” , một cách nói khác là “tạo lập sự bình đẳng trên cơ sở bất bình đẳng tuyệt đối” Nhưng sức cuốnhút ghê gớm để tạo ra cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa trong lịch sử là nhờ ở vẻ đẹp lý tưởng của xã hội chủ nghĩa, đó là niềm hivọng mãnh liệt của loài người vào một tương lai tốt đẹp hơn vậy chúng ta có thể làm gì để cảI tạo thế giới, để vươn tới một tương

lai tốt đẹp hơn Việc nghiên cứu đề tài “Lý luận về Hình thái kinh tế - xã hội với sự nghiệp cách mạng Việt Nam hiện nay” là

rất bổ ích và cần thiết đối với chúng ta nhất là giới trẻ – những chủ nhân trong tương lai không xa của đất nước vì từ xưa conngười đã muốn tìm hiểu về chính mình, về thế giới xung quanh mà vấn đề đặt ra hết sức quan trọng là Kinh tế - Xã hội Nó baotrùm lên tất cả các hoạt động của đời sống, nó gắn liền với mỗi người mà ở đây hình thái Kinh tế - Xã hội của Marx là một bướcđột phá, là nền tảng lý luận của Chủ nghĩa duy vật lịch sử Vì vậy việc nghiên cứu các hình tháI kinh tế xã hội để vận dụng vàothực tiễn nước ta là hết sức cần thiết

Từ những suy nghĩ trên em đã mạnh dạn chọn đề tài này làm đề tài cho bài tiểu luận của mình Trong quá trình nghiên cứu vàlàm đề tài, mặc dù đã rất cố gắng nhưng chắc chắn còn nhiều thiếu sót, em rất mong có được sự góp ý của thầy giáo để bài làm cóthể hoàn thiện hơn

PHẦN A

GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI

I Khái niệm về Hình thái kinh tế Xã hội.

Hình thái Kinh tế - Xã hội là một phạm trù cơ bản của Chủ nghĩa duy vật lịch sử dùng để chỉ một cấu trúc xã hội ở từng giaiđoạn lịch sử, dựa trên một phương thức sản xuất nhất định với kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho cơ sở kinh tế của xã hội, vớimột kiến trúc thượng tầng được xây dựng trên cơ sở đó Các hình tháI kinh tế xã hội đã có trong lịch sử qua các chế độ khác nhau:công xã nguyên thuỷ, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa là những nấc thang kế tiếp nhau trong quátrình phát triển của nhân loại như một quá trình phát triển của lịch sử tự nhiên Không phảI tất cả các quốc gia, dân tộc đều tuần tựtrảI qua tất cả các nấc thang của quá trình phát triển xã hội nói trên Trong những hoàn cảnh lịch sử và điều kiện kinh tế xã hộinhất định của thời đại, có nhiều quốc gia, dân tộc có thể bỏ qua một hoặc hai nấc thang của qúa trình phát triển xã hội để tiến thẳnglên một hình tháI xã hội cao hơn Mỗi hình tháI kinh tế xã hội cũng là một cơ thể xã hội cụ thể bao gồm trong đó tất cả các thànhphần vốn có và các hiện tượng xã hội trong sự thống nhất hữu cơ và sự tác động biện chứng Mỗi một hình tháI kinh tế xã hội đều

có cấu trúc phổ biến và tính quy luật chung, có những mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, giữakiến trúc thượng tầng và cơ sở hạ tầng, giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội Sự tác động lẫn nhau giữa các thành phần cơ bản nóitrên là động lực bên trong thúc đẩy sự vận động của hình tháI kinh tế xã hội, sự tiến bộ lịch sử, làm chuyển biến xã hội từ hình tháIkinh tế xã hội thấp lên hình tháI xã hội cao hơn, thường là thông qua những chuyển biến có tính cách mạng về xã hội

II Tính cấp thiết của đề tài.

Karx Marx đã nghiên cứu sự thay thế nhau của các hình tháI kinh tế xã hội trong lịch sử: từ nguyên thuỷ đến nô lệ, phongkiến, tư bản, cộng sản chủ nghĩa Học thuyết của Mác về Hình thái Kinh tế - Xã hội ra đời là một cuộc cách mạng trong toàn bộquan niệm về lịch sử xã hội, là cơ sở phương pháp luận của sự phát triển khoa học về quá trình vận động và phát triển xã hội Nhờ

có lý luận Hình thái Kinh tế - Xã hội này lần đầu tiên trong lịch sử Marx đã chỉ rõ được bản chất của từng chế độ xã hội trong đóKarx Marx nghiên cứu rất kỹ mô hình xã hội tư bản, vạch ra các quy luật phát sinh, phát triển và diệt vong tất yếu của nó, đồngthời dự báo về sự ra đời của một hình tháI kinh tế xã hội cao hơn – hình tháI cộng sản chủ nghĩa mà giai đoạn đầu là chủ nghĩa xãhội Sau này V.I.Lênin đã kế thừa và phát triển quan điểm của Karx Marx trong điều kiện mới trong đó đặc biệt đề cập tới conđường tiến lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chủ nghĩa tư bản ở các nước lạc hậu Vận dụng điều này vào hoàn cảnh cụ thể ở nước tahiện nay chúng ta có cơ sở khoa học để chứng minh rằng con đường quá độ lên Chủ nghĩa xã hội bỏ qua Tư bản chủ nghĩa ở nước

ta - cả trong điều kiện hiện nay - vẫn là tất yếu và hoàn toàn có khả năng thực hiện được Điều đó cho thấy lý luận hình thái Kinh

tế - Xã hội giúp chúng ta nghiên cứu một cách đúng đắn và khoa học về sự vận hành của xã hội trong giai đoạn phát triển nhấtđịnh.

Như vậy, việc nghiên cứu đề tài: "Lý luận về Hình thái kinh tế - xã hội với sự nghiệp cách mạng Việt Nam hiện nay” là

vấn đề cấp bách và cần thiết cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn

III Mục đích và ý nghĩa của việc nghiên cứu đề tài.

Với bối cảnh xã hội hiện nay, chúng ta thường có xu hướng bị những thành kiến lệch về một phía, có nhiều người ủng hộchủ nghĩa tư bản và kinh tế thị trường, xem thường chủ nghĩa xã hội và học thuyết Marx và ngược lại, mặc dù những thành kiến đóthường xuất phát từ các nguyên nhân chính trị nhiều hơn là vì tính chất khoa học của nó Trên thực tế kinh tế và chính trị là hailĩnh vực khác nhau có mối quan hệ tương tác với nhau tuỳ theo từng thể chế chính sách của mỗi quốc gia Mặc dù theo Marx thìkinh tế quyết định chính trị nhưng bản thân chính trị lại có sự độc lập nhất định và vận dụng theo quy luật của riêng nó Vì vậy

nghiên cứu đề tài “Lý luận về Hình thái kinh tế - xã hội với sự nghiệp cách mạng Việt Nam hiện nay” giúp chúng ta thêm

phần hiểu rõ về hình thái Kinh tế - Xã hội của Mác và áp dụng lý luận này vào thực tiễn ở nước ta hiện nay

Việc nắm vững bản chất khoa học của lý luận về hình thái Kinh tế Xã hội sẽ thể hiện được chính xác những vấn đề còn yếukém của đời sống xã hội Mà muốn thực hiện tốt một điều gì thì phải hiểu được bản chất của nó, do vậy đối với cách mạng Chủnghĩa Xã hội mà ở đây ta nói đến là nước ta quá độ lên Chủ nghĩa Xã hội bỏ qua chế độ Tư bản thì việc nghiên cứu kĩ về Hình tháiKinh tế Xã hội để áp dụng nó thật linh động vào thực tiễn ở nước ta là một việc làm hết sức quan trọng và cần thiết

PHẦN B

NỘI DUNG

I Học thuyết về Hình thái Kinh tế - Xã hội Nền tảng lý luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử.

1 Những cơ sở xuất phát để phân tích đời sống xã hội

Khi xây dựng quan niệm duy vật về lịch sử, Marx và F.Ănghen đã xuất phát từ tiêu đề: “Tiên đề đầu tiên của toàn bộ lịch

sử nhân loại thì dĩ nhiên là sự tồn tại của những cá nhân, con người sống” Xã hội dưới bất kì một hình thức nào cũng là sự

liên hệ và tác động qua lại giữa người với người Ngay từ khi mới ra đời, con người đã có nhu cầu tìm hiểu về chính mình và vềThế giới xung quanh Các nhà tư tưởng đã từng tiếp cận vấn đề con người dưới nhiều hình thức, nhiều góc độ khác nhau và cónhiều đóng góp quý báu: Phát hiện ra nhiều thuộc tính, phẩm chất, năng lực phong phú, kì diệu của con người về mọi mặt sinhhọc, xã hội cũng như tâm lý, ý thức Trên cơ sở đó, họ có đề xuất những con đường, biện pháp hướng con người đến cuộc sống tốtđẹp Nhưng do những hạn chế lịch sử, nên những nhà tư tưởng trước đây chưa có cái nhìn đầy đủ về tồn tại của con người cũngnhư về lịch sử xã hội loài người nên họ đã mắc sai lầm lớn Để khắc phục điều này, triết học Marx đã có những phát hiện mới,những đóng góp mới Lần đầu tiên Marx vạch ra phương thức tồn tại của con người, xuất phát từ cuộc sống của con người hiện

thực Marx đưa ra một trong những luận điểm được coi là quan trọng nhất trong quan điểm duy vật về lịch sử của ông: “Trong tính hiện thực của nó, bản chất của con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội” Theo K.Marx con người tồn tại trong xã

hội với tư cách là sản phẩm của xã hội, hơn nữa con người không phải là sản phẩm của xã hội nói chung mà bao giờ cũng là sảnphẩm của một hình thái xã hội nhất định

Mặt khác, Marx nhận thấy phương thức tồn tại của con người chính là hoạt động của họ Các quy định hành vi lịch sử đầu tiên

và cũng là động lực thúc đẩy con người hoạt động trong suốt lịch sử của mình là nhu cầu và lợi ích F.Ănghen đã viết: “ đã phát hiện ra quy luật phát triển của lịch sử loài người nghĩa là tìm ra sự thực đơn giản là trước hết con người cần phải ăn mặc, ở uống trước khi có thể lo đến chuyện làm chính trị, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo ” Như vậy, nhu cầu tồn tại của

con người hình thành một cách khách quan và có nhiều thang bậc mà trước đó là nhu cầu sống (ăn, uống, mặc, ở ) sau đó mới đếnnhu cầu khác như giao tiếp và tham gia vào các sinh hoạt cộng đồng, nhu cầu phát triển tâm hồn và trí tuệ Vì vậy mà hoạt độnglịch sử đầu tiên của con người là sản xuất ra những tư liệu cần thiết để thoả mãn nhu cầu của mình Với quan niệm đó K.Marx đã

đi đến kết luận rằng: Phương thức sản xuất là cái quyết định toàn bộ đời sống xã hội và nhưng mặt cơ bản của hoạt động xã hội thểhiện ra với tư cách là những hình thức khác của sản xuất vật chất Sản xuất vật chất chính là yếu tố nền tảng vì nó tạo ra nhữngđiều kiện vật chất cho xã hội tồn tại, là động lực phát triển của xã hội, chi phối những yếu tố khác trong cấu trúc xã hội, là cơ sở

của lịch sử loài người, tạo ra những tư liệu sinh hoạt, mà những tư liệu sinh hoạt này đáp ứng nhu cầu sống của con người, tạo ranhững tư liệu sản xuất mà những tư liệu sản xuất này tạo ra những thời đại lịch sử của loài người Cũng như trong quá trình sảnxuất vật chất thì con người tự tạo ra và hoàn thiện chính bản thân mình.

Như vậy, sản xuất vật chất là điều kiện không thể thiếu trong bất kì một xã hội nào Tuy nhiên sản xuất chỉ là yếu tố nền tảngcủa hoạt động sản xuất Trên cơ sở vật chất và sản xuất vật chất hay trên cơ sở tồn tại xã hội thì con người đã sản sinh ra ý thức

mà đặc trưng là hệ tư tưởng đạo đức, tôn giáo Các nhà sáng lập ra chủ nghĩa duy vật lịch sử đã đặt ra và giải quyết đúng đắn mốiquan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội này K.Marx xác lập nguyên lý có tính chất phương pháp luận để giải

quyết vấn đề này là : “không phải ý thức con người quyết định tồn tại của họ, trái lại, chính sự tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ ”

Xã hội là bộ phận đặc thù của thế giới vật chất, vận động và phát triển theo quy luật khách quan Quy luật xã hội là những mốiliên hệ bản chất, tất yếu, lắp đi lắp lại của các quá trình, hiện tượng của đời sống xã hội, đặc trưng cho khuynh hướng cơ bản pháttriển của xã hội từ thấp đến cao

2 Lý luận về Hình thái Kinh tế - Xã hội

a) Hình thái Kinh tế - Xã hội và quan niệm duy vật lịch sử

Trong tác phẩm “Tuyên ngôn của Đảng cộng sản” của Marx và Anghen, ngay ở đầu tác phẩm, các ông đã khai quát, phânđịnh toàn bộ lịch sử phát triển xã hội loài người theo các cặp giai cấp tiêu biểu đặc thù, đối kháng nhau về cơ sở kinh tế – xã hội vàđấu tranh quyết liệt với nhau trên bình diện chính trị - xã hội, từ đó rút ra các chế độ xã hội tương ứng là: xã hội thời kỳ tiền sử,chưa “thành văn”, tức công xã nguyên thuỷ và các xã hội thời kỳ “thành văn”, bao gồm: xã hội cổ đại, chiếm hữu nô lệ với các giaicấp đối kháng cơ bản là người tự do và nô lệ, quý tộc và bình dân; xã hội trung cổ phong kiến với chúa đất và nông nô; xã hội tưbản hiện đại với tư sản và vô sản; xã hội cộng sản văn minh tương lai sẽ ra đời từ sự diệt vong của xã hội tư bản Trong nhữngphần sau, Marx – Anghen tập trung tiến hành việc nghiên cứu xã hội tư bản trước hết ở nền tảng kinh tế - xã hội và phương thứcsản xuất của nó Từ đây các ông đã vạch ra được quy luật về mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất: sự pháttriển tới hạn của lực lượng sản xuất sẽ dẫn đến chỗ phávỡ quan hệ sản xuất cũ, thúc đẩy phương thức sản xuất phát triển lên trình

độ cao hơn, cách mạng hoá toàn bộ đời sống xã hội

Thứ nhất, với tính cách là “cái cụ thể trong hiện thực”, hình thái kinh tế - xã hội phản ánh lịch sử xã hội loài người bao gồmcác giai đoạn với các loại hình, chế độ cơ bản khác nhau, kế tiếp và tương đối tách biệt nhau trong đó mỗi thời kỳ, giai đoạn lịch

sử, mỗi loại hình, chế độ này lại có những nội dung, tính chất, đặc điểm riêng biệt khác nhau nhất định về lực lượng sản xuất và

quan hệ sản xuất, về cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, về cơ cấu và mâu thuẫn giai cấp xã hội, về hệ thống chính trị và đờisống tinh thần.

Thứ hai, với tính cách là “cái cụ thể trong tư duy”, hình thái kinh tế - xã hội kết hợp với hệ thống các nguyên lý, quy luật,phạm trù triết học duy vật lịch sử để tạo thành một quan niệm duy vật lịch sử có nội dung chung vừa khái quát vừa sinh động, vừamang tính logic vừa mang tính lịch sử, vừa bao hàm cái chung vừa thể hiện cái riêng, vừa khẳng định cái phổ biến vừa phản ánhcái đặc thù…

Với ý nghĩa như vậy, quan niệm duy vật lịch sử trở thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học để nhận thức và địnhhướng cho hoạt động cải tạo thế giới

Hình thái kinh tế – xã hội với tính cách là một đối tượng nghiên cứu chỉnh thể cũng được Marx và Anghen đi sâu phân tích

kỹ lưỡng hơn cũng theo phương pháp “cụ thể – trừu tượng – cụ thể” Nhờ vậy các ông đã phác hoạ, khái quát toàn bộ lịch trìnhtiến triển xã hội loài người thành “mô hình” mang tính “chuẩn hoá” gồm 5 hình thái kinh tế xã hội, trong đó sự vận động, pháttriển của mỗi hình thái kinh tế xã hội cũng như bước chuyển từ hình thái kinh tế xã hội này sang hình thái kinh tế xã hội khác đềutuân theo các quy luật duy vật lịch sử chung nhất, phổ biến, tất yếu Đồng thời Marx và Anghen cũng luôn xem xét đến đời sốnglịch sử hiện thực của nhiều loại hình xã hội đã từng tồn tại ở Tây Âu và các khu vực khác trên thế giới, từ đó hai ông đã đạt đếnnhận thức toàn diện về cả cái lịch sử lẫn cái logic, cái đặc thù lẫn cái phổ biến, cái riêng lẫn cái chung…Kết quả cuối cùng của sựnghiên cứu theo phương pháp này là sự thống nhất của chúng thành “cái cụ thể trong tư duy” vừa sinh động vừa sâu sắc và hoànchỉnh hơn

b) Kết cấu và chức năng của các yếu tố cấu thành Hình thái Kinh tế - Xã hội.

Xã hội không phải là tổng số những hiện tượng, sự kiện rời rạc, những cái nhìn riêng lẻ, xã hội là một chỉnh thể toàn diện có

cơ cấu phức tạp Trong đó có những mặt cơ bản nhất là Lực lượng sản xuất, Quan hệ sản xuất và Kiến trúc thượng tầng Mỗi mặt

đó có vai trò nhất định và tác động lên những mặt khác tạo nên sự vận động của cơ thể xã hội Chính tính toàn vẹn đó được phảnánh bằng khái niệm Hình thái Kinh tế - Xã hội

b1) Lực lượng sản xuất.

Lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất, kỹ thuật mà mỗi Hình thái Kinh tế - Xã hội Sự hình thành và phát triển của mỗiHình thái Kinh tế - Xã hội xét đến cùng là do Lực lượng sản xuất quyết định Lực lượng sản xuất phát triển qua các Hình tháiKinh tế - Xã hội nối tiếp nhau từ thấp đến cao thể hiện tính liên tục trong sự phát triển của xã hội loài người Lực lượng sản xuấtbao gồm :

+ Người lao động với những kinh nghiệm sản xuất, thói quen lao động, biết sử dụng tư liệu sản xuất để tạo ra của cải vậtchất.

+ Tư liệu sản xuất do xã hội tạo ra bao gồm Tư liệu lao động và Đối tượng lao động Đối tượng lao động là bộ phận củagiới tự nhiên được đưa vào trong sản xuất như là đất canh tác, nước ngoài ra, còn có đối tượng không có sẵn trong tự nhiên màcon người sáng tạo ra Tư liệu lao động là những vật thể mà con người dùng để tác động vào đối tượng lao động nhằm tạo ranhững tư liệu sinh hoạt nhằm phục vụ cho nhu cầu của con người Tư liệu lao động chỉ trở thành lực lượng tích cực cải biến đốitượng lao động khi chúng kết hợp vơí lao động sống Chính con người với trí tuệ và kinh nghiệm của mình đã chế tạo ra tư liệulao động và sử dụng nó để thực hiện sản xuất Tư liệu lao động dù có ý nghĩa lớn lao đến đâu nhưng nếu tách khỏi người lao động

thì cũng không phát huy được tác dụng, không thể trở thành lực lượng sản xuất của xã hội LêNin viết: "lực lượng sản xuất hấp dẫn của toàn thể nhân loại là công nhân, là người lao động" Giữa các yếu tố của lực lượng sản xuất có sự tác động biện

chứng Sự tác động của tư liêu lao động phụ thuộc vào trí thông minh, sự hiểu biết, kinh nghiệm của con người,đồng thời bản thânnhững phẩm chất của con người, những kinh nghiệm và thói quen của họ đều phụ thuộc vào Tư liệu sản xuất hiện có, phụ thuộcvào chỗ họ sử dụng những tư liệu lao động nào