Vấn đề minh bạch và kiểm soát tài sản thu nhập trong pháp luật của một số quốc gia trên thế giới dưới góc độ so sánh

1 LỜI MỞ ĐẦU 1 Tính cấp thiết của đề tài Tham nhũng là một vấn đề xã hội được chi phối mạnh mẽ bởi các quốc gia và khu vực Nó cũng là một chủ đề quốc tế vĩnh cửu Học giả người Úc John Girling cho rằng[.]

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tham nhũng là một vấn đề xã hội được chi phối mạnh mẽ bởi các quốc gia vàkhu vực Nó cũng là một chủ đề quốc tế vĩnh cửu Học giả người Úc John Girlingcho rằng với sự tiến bộ của đất nước và sự phát triển của hiện đại hóa, tham nhũng sẽkhông biến mất Thay vào đó, nó tạo ra một hệ thống tham nhũng hiện đại mới: thamnhũng kinh tế, tham nhũng chính trị và các nhánh tham nhũng trong các mặt kháccủa xã hội dân sự Tham nhũng là một phạm trù lịch sử, xuất hiện cùng với sự ra đờicủa Nhà nước và tồn tại cùng với sự phát triển của Nhà nước Tại Việt Nam cũngnhư các quốc gia khác trên thế giới, tham nhũng thực sự là hiểm hoạ gây nguy hạinghiêm trọng đối với nền kinh tế thế giới Theo ước tính của Ngân hàng thế giới,

“mỗi năm tham nhũng gây thiệt hại tới 2.600 tỉ USD, tương đương với hơn 5% GDP toàn cầu ” 1 Trong xu thế toàn cầu hoá, tham nhũng ngày càng có xu hướng liên kếtvới các loại tội phạm khác, đặc biệt là tội phạm có tổ chức, tội phạm kinh tế và tộirửa tiền, làm gia tăng nguy cơ gây hại đối với nền kinh tế thế giới Các vụ thamnhũng đặc biệt nghiêm trọng có liên quan đến số lượng lớn tài sản của các quốc giađược che giấu, tẩu tán ở một hoặc một số quốc gia khác đang ngày càng trở nên phổbiến, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự ổn định chính trị và phát triển bền vữngcủa các quốc gia trong khu vực cũng như trên thế giới 2 Về mặt lập pháp, có thểnhận thấy sự phát triển toàn diện trong tư duy, nhận thức về phòng, chống thamnhũng Với việc ban hành Luật Phòng chống tham nhũng năm 2018 thay thế LuậtPhòng, chống tham nhũng năm 2005 và các văn bản có liên quan trước đó, tiếp theo

là sự ra đời của Chiến lược quốc gia về Phòng, chống tham nhũng đến năm 2020,Việt Nam đã thể hiện sự chuyển hướng mạnh mẽ từ tư duy chống tham nhũng làchính sang tư duy chống tham nhũng được tiến hành song song với phòng, ngừa;trong đó phòng ngừa là biện pháp chủ yếu nhằm ngăn chặn tận gốc nguyên nhân sảnsinh ra tham nhũng

1 Tham nhũng đánh cắp 5% GDP toàn cầu, nguồn: http://www.xaluan.com/modules.php?name=

News&file=article&sid=230232

2 PGS.TS Dương Tuyết Miên, Phòng chống tham nhũng ở Hồng Kông, tạp chí Luật học, số 11/2013, tr 54-60.

Nạn tham nhũng ngày nay không còn là vấn đề riêng của mỗi quốc gia mà đãtrở thành vấn đề toàn cầu Nó đã và đang phá hoại sự phát triển bền vững của mỗiquốc gia Các quốc gia trên thế giới đang cùng nhau thực hiện các biện pháp mạnh

để phòng ngừa và đấu tranh chống tệ nạn này Đó cũng là lý do khiến nhiều quốc giatrên thế giới tham gia ký kết, áp dụng các biện pháp thực thi Công ước của Liên HợpQuốc về chống tham nhũng (United Nations Convention Against Corruption – viếttắt là UNCAC)3 Trước khi Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tham nhũngđược thông qua, các quốc gia Châu Mỹ, châu Âu, châu Phi đã cũng nhau thảo luận,thông qua công ước chống tham nhũng hoặc các tội phạm liên quan đến tham nhũngnhư: Công ước liên châu Mỹ về chống tham nhũng do Tổ chức các quốc gia châu

Mỹ thông qua ngày 29 tháng 3 năm 1996; Công ước chống tham nhũng liên quanđến công chức của các nước châu Âu và công chức của các quốc gia thành viên trongLiên hiệp châu Âu do Hội đồng Liên hiệp châu Âu thông qua ngày 26 tháng 5 năm1997; Công ước chống hối lộ công chức nước ngoài trong giao dịch kinh doanh do

Tổ chức hợp tác phát triển kinh tế thông qua ngày 21 tháng 11 năm 1977

Theo tổ chức Minh bạch Quốc tế (Transparency International), trên khắp thếgiới, hầu hết các nước đều mong đợi lãnh đạo của mình công khai tài sản Khi họkhông làm vậy hoặc những con số dường như chung chung thì có thể dẫn tới tìnhtrạng bất ổn trong quần chúng và chính trị Các chính trị gia và công chức nắm giữquyền lực đáng kể trong việc phân bổ các nguồn lực của đất nước và công dân –những người bầu họ, những người trả lương cho họ thông qua đóng thuế Công ướcLiên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC), được 166 nước phê chuẩn, đòi hỏimột khuôn khổ pháp lý việc kê khai tài sản của các quan chức chính phủ Nghiên cứucho thấy việc kê khai tài sản là cách để công chúng đảm bảo rằng các lãnh đạo của

họ không lạm dụng quyền lực vì tư lợi (tham nhũng) Kê khai tài sản là phương tiện

để bám chặt vấn đề đạo đức và liêm chính trong các lớp học chính trị và nên là mộtphần của tất cả các quy tắc ứng xử

Để đấu tranh phòng, chống tham nhũng hiệu quả đòi hỏi phải thực hiện tổngthể nhiều biện pháp khác nhau, trong đó nghiên cứu kinh nghiệm của những quốc gia

3 Công ước Liên Hợp Quốc Phòng chống tham nhũng được thông qua ngày 31 tháng 10 năm 2003 đến ngày 1 tháng 7 năm 200-, đã được 136 quốc gia trên thế giới phê chuẩn, tham gia Ở Việt Nam, ngày 30/6/2009, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đã phê chuẩn Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tham nhũng.

đã và đang ngăn ngừa, phòng chống tham nhũng hiệu quả là biện pháp cần thiết Mộttrong những biện pháp cần thiết để phòng chống tham nhũng hiệu quả rút ra từ việcphân tích, nghiên cứu kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới đó là công khai,minh bạch tài sản và kiểm soát tài sản, thu nhập.

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, để góp phần hoàn thiện pháp luật vềphòng, chống tham nhũng nói chung và tạo cơ sở pháp lý cho việc công khai, minhbạch tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn, việc triển khai nghiên cứu

đề tài “Vấn đề minh bạch và kiểm soát tài sản, thu nhập trong pháp luật của một

số quốc gia trên thế giới dưới góc độ so sánh” là cần thiết

2 Tình hình nghiên cứu

2.1 Tình hình nghiên cứu trong nước

Thời gian qua, đã có nhiều công trình nghiên cứu về tham nhũng, về công tácphòng, chống tham nhũng nói chung và về các biện pháp phòng ngừa tham nhũngnói riêng trong đó có kê khai tài sản nói riêng, thu nhập; tuy nhiên, cho đến nay, ít

có công trình khoa học trực tiếp nghiên cứu, đánh giá một cách độc lập, toàn diện,đầy đủ về mặt lý luận cũng như thực tiễn, đặc biệt là khía cạnh pháp lý vấn đề minhbạch, kiểm soát tài sản, thu nhập của đối tượng có nghĩa vụ kê khai tài sản

Khoảng trống nghiên cứu này cần được nghiên cứu và phát triển ở phạm vi sâuhơn trên cơ sở kế thừa các kết quả nghiên cứu liên quan, để làm rõ được cơ sở lýluận, pháp lý và thực tiễn của việc công khai, minh bạch tài sản, thu nhập của người

có chức vụ, quyền hạn ở Việt Nam hiện nay Những công trình ghiên cứu có liênquan, cụ thể như sau:

-Một số sách: “Một số vấn đề cơ bản về phòng ngừa và chống tham nhũng”

-Nguyễn Văn Thanh, Trần Đức Lượng, Phạm Duy Nghĩa, Nxb.Tư pháp, Hà Nội,

2004, 231 trang; “Nhận diện tham nhũng và các giải pháp phòng, chống tham

nhũng ở Việt Nam hiện nay” - Phan Xuân Sơn, Phạm Thế Lực, Nxb.CTQG, Hà Nội,

2008, 250 rang; “Tài liệu bồi dưỡng về phòng, chống tham nhũng” - Thanh tra

Chính phủ, Viện Khoa học Thanh tra, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2008, 240

trang; “Tư tưởng Hồ Chí Minh với vấn đề chống tham nhũng” - Bùi Mạnh Cường, Nxb Lao động - xã hội, Hà Nội, 2003; “Đấu tranh chống tham nhũng - trách nhiệm

của Đảng, Nhà nước, xã hội và công dân” - Lê Quỳnh s.t., tuyển chọn, Nxb Công

an nhân dân, Hà Nội, 2005 Các công trình này đã đi vào nhận diện tham nhũng, đưa

ra các chủ trương, biện pháp phòng, chống tham nhũng theo quan điểm của Chủ tịch

Hồ Chí Minh, Đảng và Nhà nước, các cơ chế giám sát thanh tra, kiểm tra trong côngtác phòng, chống tham nhũng ở nước ta, thực trạng phòng, chống tham nhũng ở ViệtNam và vấn đề đặt ra; phân tích các giải pháp phòng ngừa, phát hiện tham nhũng;

xử lý người có hành vi tham nhũng; đồng thời đề cập đến vai trò, trách nhiệm củacác cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân trong cuộc đấu tranh phòng, chống thamnhũng, phương hướng, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đấu trong phòng, chốngtham nhũng ở Việt Nam hiện nay

-Đề tài khoa học: “Đấu tranh chống tham nhũng với nhiệm vụ xây dựng nhà

nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” (Đề tài nhánh 4 của Đề tài độc lập

cấp Nhà nước: Luận cứ khoa học cho việc xây dựng chiến lược phòng ngừa và nângcao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam cho đến năm 2020) -

Đào Trí Úc, Hà Nội, 2007, 298 trang; “Luận cứ khoa học cho việc xây dựng chiến

lược phòng ngừa và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam cho đến năm 2020” - Mai Quốc Bình, Hà Nội, 2007, 255 trang; “Hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay” - Trần Đăng Vinh,

Trường đại học Luật Hà Nội, ngày bảo vệ: 30/06/2013; “Nghiên cứu, sử dụng đặc

điểm thủ đoạn gây án trong điều tra các tội phạm về tham nhũng” - Hoàng Trung

Thực, Học viện Cảnh sát nhân dân, ngày bảo vệ: 21/1/2013;… Các công trình trênphân tích nhiệm vụ đấu tranh chống tham nhũng trong quá trình xây dựng Nhà nướcpháp quyền, tình hình công tác đấu tranh chống tham nhũng ở Việt Nam, các giảipháp phòng ngừa và nâng cao hiệu quả đấu tranh chống tham nhũng, nghiên cứupháp luật về phòng, chống tham nhũng, tội phạm tham nhũng theo pháp luật hình sựViệt Nam và thực tiễn áp dụng, hướng hoàn thiện pháp luật về phòng, chống thamnhũng, nghiên cứu thực trạng sử dụng các đặc điểm thủ đoạn gây án trong điều tracác tội phạm về tham nhũng, rút ra những thủ đoạn gây án có tính phổ biến của tộiphạm; Đưa ra dự báo và đề xuất các giải pháp, góp phần nâng cao hiệu quả hoạtđộng nghiên cứu điều tra tội phạm tham nhũng Các công trình nghiên cứu này cũngphân tích, đưa ra một số các giải pháp đấu tranh phòng, chống tham nhũng nóichung, thực trạng thực hiện các giải pháp hiện nay ở nước ta cũng như đi vào phân

tích một số giải pháp cụ thể phòng, chống tham nhũng như tăng cường tính minhbạch trong hoạt động, giải pháp phòng, chống tham nhũng trong khu vực tư, tố cáohành vi tham nhũng, chống hối lộ, thanh tra thực hiện luật phòng, chống thamnhũng, tuyên truyền, phổ biến pháp luật về phòng, chống tham nhũng… Ngoài ra,còn đề cập đến nghĩa vụ chủ yếu của Việt Nam với tư cách là thành viên Công ướcLiên hợp quốc về chống tham nhũng, chủ trương và giải pháp để thực thi có hiệuquả Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng tại Việt Nam

- Ngoài ra, còn một số bài viết đăng trên các tạp chí khoa học như: “Muốn

chống tham nhũng cần xoá bỏ nguyên nhân sinh ra nó” - Nguyễn Trọng Tủ, Tạp

chí Dân chủ và pháp luật, 2007, Số 1, Tr.40-41; “Về công tác chống tham nhũng ở

nước ta hiện nay” - Nguyễn Thế Mạnh, Tạp chí Quản lý nhà nước, 2009, Tháng 5,

Số 160, tr 3338; “Tham nhũng đất đai và biện pháp nhằm hạn chế tham nhũng”

-Nguyễn Thị Phượng, Tạp chí Quản lý nhà nước, 2009, Tháng 4, Số 159, tr 34-37;

“Để công tác phòng, chống tham nhũng có hiệu quả hơn nữa”- Trần Văn Truyền,

Tạp chí Cộng Sản, 2009, Tháng 7, Số 801, tr 27-30; “Tham nhũng có phải là do

"Mặt trái của cơ chế thị trường" Hạnh Liên, Tạp chí Ngân hàng, 2006, Số 16,

Tr.64-66; “Chống tham nhũng” - Nguyễn Đình Phu, Tạp chí Xây dựng Đảng, 2007, Số 1, tr.52-53; “Những yếu tố tâm lý và xã hội của hành vi tham nhũng và biện pháp khắc

phục” - Quốc Chấn, Tạp chí Nghiên cứu con người, 2006, Số 4(25), Tr.49-53;

“Chống tham nhũng nhìn từ góc độ bảo vệ chính trị nội bộ” - Mai Chiến, Tạp chí

Xây dựng Đảng, 2006, Số 9, Tr.45-46,53;… Các bài viết trên đây phân tích về thamnhũng trên nhiều khía cạnh khác nhau, góp phần chỉ ra nguyên nhân và các biệnpháp để phòng, chống tham nhũng có hiệu quả, cả các biện pháp phòng ngừa nhưcông khai, minh bạch, kiến tạo văn hóa chống tham nhũng, hoàn thiện các cơ chếquản lý trong các lĩnh vực và các biện pháp chống tham nhũng khác

2.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước

Mức độ quan tâm nghiên cứu vấn đề minh bạch, kiểm soát tài sản, thu nhậpcủa một số quốc gia trên thế giới trong những năm qua tăng lên nhanh chóng Có thểnói, thực trạng công tác chống tham những nói chung và vấn đề minh bạch, kiểmsoát tài sản, thu nhập nói riêng có liên quan mật thiết tới đời sống chính trị, kinh tế,

xã hội của mọi quốc gia Giới chuyên gia cũng như các học giả trên thế giới đã tậptrung nghiên cứu đánh giá thực trạng chiến dịch chống tham nhũng đã góp phần

giúp những người đứng đầu một quốc gia nhìn nhận sự phản ứng, sức lan tỏa, đi sâungõ ngách quá trình điều hành đất nước từ Trung ương đến địa phương, những bứcxúc của người dân đối với tồn tại, yếu kém của chính quyền các cấp, giải quyết triệt

để mâu thuẫn nội tại; đồng thời, chỉ ra những mặt tồn tại cần điều chỉnh và thíchnghi trong quá trình chống tham nhũng quốc tế Đã có rất nhiều công trình nghiêncứu về công khai, minh bạch tài sản, kiểm soát thu nhập nhằm mục đích phòngchống, tham nhũng, bước đầu xin liệt kê một số nghiên cứu như sau:

* Một số sách:

- Loạt bài báo cáo nghiên cứu chính sách về Cải cách hành chính công và

Chống tham nhũng:“International Comparative Analysis of Anti-Corruption

Legislation: Lessons on Sanctioning and Enforcement Mechanisms for Viet Nam”

do Ông Jairo Acuña-Alfaro, Cố vấn Chính sách về Cải cách hành chính và Chốngtham nhũng của UNDP Việt Nam, điều phối và biên tập Đây là những nghiên cứuphân tích xu thế của các tiến trình và biện pháp thực hiện cải cách hành chính côngtrong các lĩnh vực cụ thể của nền hành chính công ở Việt Nam Để giải quyết nhữngthách thức về kinh tế, xã hội, chính trị và môi trường mà Việt Nam đang phải đốimặt, các nhà hoạch định chính sách cần những luận cứ thực chứng Những bàinghiên cứu chính sách này nhằm cung cấp một số nội dung cho những thảo luậnhiện nay về đổi mới chính sách, từ đó góp phần thúc đẩy hơn nữa những nỗ lực pháttriển của Việt Nam

- “Asset Declarations for Public Officials: A Tool to Prevent Corruption,

Fighting Corruption in Eastern Europe and Central Asia” do OECD xuất bản năm

2011 Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã phát triển và cung cấp

nhiều bộ công cụ nhằm giúp các quốc gia cải thiện các nỗ lực thúc đẩy quản trị tốt

và chống tham nhũng, trong đó có ấn phẩm “Quy định về kê khai tài sản đối với

công chức: Một công cụ để phòng ngừa tham nhũng” Với việc cung cấp một phân

tích Quy định về kê khai tài sản đối với công chức mang tính hệ thống về nhữngthông lệ đang được thực hiện trong lĩnh vực kê khai tài sản ở khu vực Đông Âu vàTrung Á, cũng như một số nước ở khu vực Tây Âu và Bắc Mỹ, đồng thời đưa ranhững khuyến nghị mang tính chính sách, ấn phẩm này là một tài liệu rất bổ ích đốivới việc xây dựng, cải cách và đánh giá các hệ thống kê khai tài sản ở cấp độ quốcgia

* Một số đề tài nghiên cứu khoa học của các nước trên thế giới: “Income and

asset declarations: Tools an trade-offs, 2009”- Ruxandra Burdescu, Gary J.Reid,

Stuart Gilman, Stephanie Trapnell; “Anti-corruption laws in Asia Pacific”- Norton Rose, “Guidelines on official conduct of commonwealth public servants”, Canberra 1995- M S Keating; “International Experience of Asset Declarations”- Aled Williams U4 Helpdesk, Robin Hodess, “Regulating Conflict of Interest:

International Experience with Asset Declaration and Disclosure”- Richard E.

Messick, “ADB/OECD Anti-Corruption Initiative for Asia and the Pacific”- Asian

Development Bank… Các đề tài nghiên cứu khoa học trên đều phân tích về các quyđịnh của pháp luật về kê khai tài sản, thu nhập của các công chức, viên chức trong

cơ quan hành chính nhà nước Các nước như Úc, Mỹ, Philippines, Hồng Kông đềuchỉ ra những hạn chế, bất cập trong việc thực hiện pháp luật song cũng đưa ra nhữngđịnh hướng, giải pháp nhằm khắc phục công tác minh bạch, công khai kê khai tàisản, thu nhập để phòng ngừa tham nhũng hiện hành

Vấn đề pháp luật công khai, minh bạch về kê khai tài sản, nhu nhập đượcnghiên cứu rộng rãi tại Việt Nam nói riêng và các quốc gia khác trên thế giới nóichung Công khai, minh bạch tài sản nhằm phòng chống và ngăn ngừa tham nhũng –một vấn đề nóng hổi trên khắc thế giới Sự phát triển bền vững hay không của mỗiđất nước cũng phụ thuộc một phần vào tỷ lệ tham nhũng cao hay thấp Qua đây tathấy được tính cấp thiết của đề tài, các bài viết hầu như đều chỉ ra những hạn chế,bất cập trong quy định của pháp luật và trong thực tiễn, song định hướng những giảipháp để khắc phục, giải quyết những hạn chế về kê khai tài sản, thu nhập

3 Mục đích và nhiệm vụ của việc nghiên cứu đề tài

Mục đích nghiên cứu của đề tài là cung cấp những luận cứ khoa học choviệc đề xuất các giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệuquả thực hiện pháp luật về minh bạch, kiểm soát tài sản, thu nhập của đối tượng cónghĩa vụ kê khai ở Việt Nam hiện nay

Để thực hiện mục đích trên, đề tài có những nhiệm vụ chính sau:

- Phân tích làm sáng tỏ các vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật minhbạch, kiểm soát tài sản, thu bao gồm: đưa ra khái niệm pháp luật về công khai, minh

bạch tài sản, thu nhập; làm rõ vai trò và nội dung của pháp luật về công khai, minhbạch tài sản, thu nhập của người có nghĩa vụ kê khai tài sản, thu nhập ở Việt Nam.

- Phân tích kinh nghiệm nước ngoài và quốc tế về pháp luật minh bạch,kiểm aoát tài sản, thu nhập Trên cơ sở đó tiến hành so sánh, đối chiếu để tìm ranhững điểm tương đồng và khác biệt giữa các hệ thống pháp luật được lựa chọn;đồng thời lý giải những nguyên nhân dẫn đến sự tương đồng và khác biệt đó

- Qua nghiên cứu lý luận và thực tiễn, nhóm tác giả sẽ đưa ra nhữngđịnh hướng và giải pháp cơ bản nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quảthực hiện pháp luật về minh bạch, kiểm soát tài sản, thu nhập hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu: Người viết chủ yếu tập trung vào các quy định về minhbạch và kiểm soát tài sản, thu nhập trong pháp luật của một số nước, cụ thể trên một

số phương diện cơ bản sau: mục đích của những quy định về minh bạch và kiểm soáttài sản, thu nhập trong pháp luật phòng, chống tham nhũng; chủ thể có nghĩa vụ kêkhai tài sản, thu nhập; thông tin và tần suất kê khai tài sản, thu nhập; công khai bản

kê khai và xác minh tài sản, thu nhập; xử lý vi phạm trong vấn đề này

Phạm vi nghiên cứu: Về mặt pháp luật, việc nghiên cứu dựa trên cơ sở lànhững quy định pháp luật hiện hành về công khai, minh bạch tài sản, thu nhập và cácvăn bản có liên quan Về mặt thực tiễn, người viết dựa trên kết quả phân tích thống

kê của một số quốc gia trên thế giới Năm hệ thống pháp luật được chọn cho nghiêncứu so sánh này đó là: Úc, Hồng Kông, Singapore, Mỹ và Việt Nam Mỗi quốc gia

và vùng lãnh thổ được chọn vào nghiên cứu này (cũng như Việt Nam) đã có hệthống pháp luật chống tham nhũng trong bối cảnh tham nhũng ngày càng trở nênnghiêm trọng Hồng Kông và Singapore thường được nêu lên như những ‘ngôi sao’trong công tác chống tham nhũng ở Châu Á, và thường được các quốc gia khác họchỏi kinh nghiệm (ví dụ Indonesia đã đưa nhiều nội dung từ mô hình của Hồng Kôngvào áp dụng) Úc cũng có một thiết chế chống tham nhũng đã được thiết lập chặt chẽ

và hoạt động tương đối ổn định, đồng thời cũng đã thành công trong việc truy tố một

số vụ việc nổi cộm Các thiết chế chống tham nhũng của Mỹ cũng đã có nhữngthành công nhất định trong việc truy tố, xét xử một số nhân vật chính trị cốt cán

trong bối cảnh đầy thách thức Đây là những hệ thống pháp luật có bề dày kinhnghiệm trong công tác phòng chống tham nhũng, được đánh giá cao đối với nhữngkết quả đã đạt được; đồng thời cũng là các quốc gia có nhiều điểm tương đồng vềkinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội với Việt Nam.

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp so sánh: đây là phương pháp chủ đạo được sử dụng xuyên suốtnhằm so sánh những điểm tương đồng và khác biệt giữa những quy định có liênquan với nhau về việc điều chỉnh cùng một vấn đề gắn với mỗi quốc gia trên thếgiới, để từ đó đánh giá những quy định này có phù hợp với tình hình hiện tại haykhông

Phương pháp phân tích: được sử dụng nhằm chỉ ra các quy định pháp luậtđược vận dụng như thế nào trong thực tiễn để tìm ra những ưu điểm, nhược điểmtrong những quy định của pháp luật, từ đó lấy cơ sở để sửa đổi và bổ sung các quyphạm pháp luật

Ngoài ra người viết còn sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác như: liệt

kê, dẫn chứng, tổng hợp, diễn giải…

6 Bố cục đề tài

Kết cấu của đề tài ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo,phụ lục, đề tài được kết cấu thành 3 chương như sau:

Chương 1 Những vấn đề chung về minh bạch và kiểm soát tài sản, thu nhập

Chương 2 Những quy định về minh bạch và kiểm soát tài sản, thu nhập trong phápluật của một số quốc gia trên thế giới dưới góc độ so sánh

Chương 3 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ MINH BẠCH

VÀ KIỂM SOÁT TÀI SẢN, THU NHẬP

1.1 Định nghĩa tham nhũng

Theo Tổ chức Minh bạch Quốc tế (Transparency International - TI) thì: “Tham

nhũng là hành vi của người lạm dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc cố ý làm trái pháp luật để phục vụ cho lợi ích cá nhân”4 Như vậy theo khái niệm này thì những ngườiđược nhà nước tín nhiệm và giao cho họ một số quyền lực dùng để quản lý nhưng họlại lạm dụng những quyền hạn đó, sử dụng không đúng mục đích, làm trái các quyđịnh của pháp luật để phục vụ lợi ích cá nhân thì được gọi là tham nhũng

Theo từ điển Tiếng Việt thì: “Tham nhũng là lợi dụng quyền hành để nhũngnhiểu và lấy của dân”5 Hành vi lấy của nhân dân ở đây là những tài sản của nhândân, tài sản của tập thể, của nhà nước Chủ thể của tham nhũng thì phải là người cóquyền hành và sử dụng quyền hành đó vào mục đích tham nhũng

Trong Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, “tham nhũng” được địnhnghĩa là “hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn

đó vì vụ lợi”6

Tham nhũng được định nghĩa khác nhau ở mức độ nhất định trong 5 hệ thốngpháp luật được nghiên cứu Tham nhũng có nhiều hành vi khác nhau như lợi dụngquyền hạn để chiếm đoạt tài sản, vụ lợi, lộng quyền, sách nhiễu gây khó khăn chongười khác, tham ô tài sản, và điển hình là hối lộ và nhận hối lộ Đối với tội phạmhối lộ, một đặc điểm chung của cả năm hệ thống pháp luật là quy định hành vi đưa

và hành vi nhận hối lộ (thường được gọi là hối lộ chủ động và hối lộ thụ động) cùngvới nhau và như vậy có nghĩa là đưa hối lộ cũng bị xem là tội phạm tham nhũng Một

số luật không đòi hỏi việc đưa và nhận lợi ích phải dẫn tới kết quả như người phạmtội mong muốn Ví dụ, theo Điều 9 Luật Phòng chống tham nhũng Singapore

4 Phan Xuân Sơn – Phạm Thế Lực: Nhận diện tham nhũng vá các giải pháp phòng chống tham nhũng ở Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, năm 2010, tr 27.

5 Nxb Văn hóa và Thông tin: Đại từ điển Tiếng Việt, năm 1998, tr 1523.

6 Xem khoản 1 Điều 3 Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018.

(Prevention of Corruption Act –PCA) “Chỉ hành vi đưa hoặc nhận hoặc đòi hối lộ đã

đủ để cấu thành tội phạm tham nhũng, bao gồm cả những trường hợp công chứckhông có thẩm quyền trong việc giải quyết yêu cầu của người đưa”

Theo Điều 2 Luật Phòng chống tham nhũng Singapore, một khoản hối lộ được

đề cập bằng cách sử dụng thuật ngữ “gratification” được định nghĩa rộng rãi baogồm việc cho, hứa hoặc cung cấp: tiền hoặc bất kỳ quà tặng, khoản vay, lệ phí, hoahồng, hoa hồng, có giá trịbảo mật hoặc tài sản khác hoặc lợi ích trong tài sản của bất

kỳ mô tả nào, cho dù có thể di chuyển hoặc bất động; bất kỳ văn phòng, việc làmhoặc hợp đồng; Mọi khoản thanh toán, giải phóng, thanh toán hoặc thanh lý bất kỳkhoản vay nào, nghĩa vụ hoặc trách nhiệm khác, dù là toàn bộ hay một phần; bất kỳdịch vụ khác, ủng hộ hoặc lợi thế của bất kỳ mô tả bất cứ điều gì, bao gồm bảo vệkhỏi bất kỳ hình phạt hoặc khuyết tật nào phát sinh hoặc bắt giữ hoặc từ bất kỳ hànhđộng hoặc thủ tục tố tụng nào có tính kỷ luật hoặc hình phạt, cho dù có hoặc khôngđược thực hiện, và bao gồm việc thực thi hoặc cấm thực hiện bất kỳ quyền hoặcnghĩa vụ chính thức.7

Pháp lệnh về Phòng ngừa Hối lộ 1971 (Prevention of Bribery Ordinance –POBO) của Hồng Kông, như tên gọi của nó, cũng chỉ điều chỉnh hành vi hối lộ và

để các tội tham nhũng khác như tham ô tài sản công…cho các pháp lệnh khác quyđịnh Theo Điều 2 Pháp lệnh về Phòng ngừa hối lộ, sử dụng từ trung lập là “lợi ích”thay vì dùng từ “hối lộ” Điều này làm cho một lợi thế của một người đưa hối lộ làmột mục đích bất hợp pháp mà nó được cung cấp, chào mời hoặc chấp nhận Lợi íchđược hiểu theo nghĩa rộng rãi theo POBO để nắm bắt các tình huống gần như vô hạntrong đó có thể đưa hối lộ, bao gồm, đặc biệt là tiền, quà tặng, cho vay, hoa hồng,của các hợp đồng, hợp đồng, dịch vụ, ưu đãi và thanh toán toàn bộ trách nhiệm,không có ngưỡng tối thiểu Quan điểm của chúng tôi là, với phạm vi rộng của lợi ích,các tòa án sẽ cảnh giác khi áp dụng phương pháp tối thiểu hóa và cho phép bản thân

bị ảnh hưởng bởi bản chất vô căn cứ của việc xác định liệu đó có phải là một lợi íchhay không Tuy nhiên, bằng chứng về sự phù hợp của lợi ích có thể được coi là bằngchứng có liên quan về mục đích bất hợp pháp hoặc thiết lập biện pháp phòng vệ Hối

7 Clifford Chance, A guide to anti-corruption legislation in Asia Pacific, p.32.

lộ chủ động được thực hiện bằng cách đưa ra và hứa hẹn một lợi ích nào đó còn hối

lộ thụ động được thực hiện bằng cách mời chào hoặc chấp nhận một lợi ích nào đó

Ở bang New South Wales của Úc, Luật về Ủy ban độc lập chống tham nhũng

1988 định nghĩa hành vi tham nhũng như sau: ‘…bất kì hành vi của bất kì người nào(là công chức hoặc không phải là công chức) gây ảnh hưởng xấu, hoặc có thể gâyảnh hưởng xấu, trực tiếp hoặc gián tiếp, tới tính liêm chính hoặc công bằng của việcthực thi công vụ bởi bất kì công chức nào, bất kì nhóm hoặc bộ phận công chức nàohoặc bất kì cơ quan công quyền nào” Tham nhũng được cụ thể hóa bao gồm hối lộ(kể cả hối lộ trong bầu cử), lạm dụng chức vụ đe dọa chiếm đoạt tài sản, làm tráicông vụ (bao gồm cả lạm dụng tín nhiệm, gian dối trong công tác, không thực hiệnnhiệm vụ, lạm quyền hoặc làm trái với nhiệm vụ được giao, áp bức hoặc đòi hỏi, yêusách, nhũng nhiễu trong khi thực thi nhiệm vụ), nhận hoặc đưa các khoản hoa hồngbất hợp pháp (trong các giao dịch của khu vực tư), can thiệp trái phép vào hoạt động

tư pháp (bằng thủ đoạn hối lộ hoặc lạm dụng quyền lực), tham ô tài sản, sử dụng tráiphép thông tin hoặc cơ sở vật chất mà công chức được giao quyền trong khi thực thicông vụ Định nghĩa tham nhũng nêu trên không chỉ bao hàm hành vi hối lộ mà cònbao quát tất cả các hình thức tham nhũng Như vậy một văn bản luật nhưng đã hợpnhất tất cả các dạng của hành vi tham nhũng 8

Nhìn sang Mỹ, “tham nhũng” được định nghĩa là hành vi không trung thựchoặc xúi giục người khác làm những việc sai trái bằng cách không đúng hoặc bất hợppháp (chẳng hạn như hối lộ) được thực hiện bởi những người có quyền lực chẳng hạnnhư các quan chức chính phủ hoặc cảnh sát.9 Bên cạnh đó, theo Luật Hối lộ nước

ngoài năm 1977 (Foreign Corrupt Practices Act – FCPA) thì tham nhũng còn đượchiểu là hành vi các công ty hoặc cá nhân Mỹ trả tiền hối lộ cho các quan chức nướcngoài để thực hiện một thỏa thuận kinh doanh.10

8 Painter, M., Đào Lệ Thu, Hoàng Mạnh Chiến, Nguyễn Quang Ngọc (2012) Phân tích so sánh pháp luật phòng, chống tham nhũng quốc tế: Bài học về những cơ chế xử lý và thực thi cho Việt Nam, Hà Nội: UNDP-

1.2 Khái niệm về minh bạch và kiểm soát tài sản, thu nhập

- Định nghĩa về “công khai, minh bạch”

Trong một số cuốn từ điển tiếng Việt, thuật ngữ công khai được hiểu là “khônggiấu giếm, bí mật mà cho mọi người cùng biết” hoặc “công khai là việc không giữkín, mà để cho mọi người đều có thể biết”11 Thuật ngữ công khai cũng thường được

sử dụng gắn liền với minh bạch và chúng ta thường hiểu “minh bạch” là sự rõ ràng,không bị hiểu nhầm về một việc làm hoặc một quy định nào đó

Nếu như thuật ngữ “công khai” đã được sử dụng nhiều trong đời sống xã hộitheo nghĩa phổ thông là việc thông tin cho các chủ thể biết được một sự việc hoặcvấn đề nào đó thì thuật ngữ “minh bạch” chỉ được sử dụng phổ biến, đặc biệt làtrong lĩnh vực quản trị công kể từ khi Việt Nam ký kết và thực hiện Hiệp địnhthương mại song phương Việt Nam - Hoa kỳ (BTA) - có hiệu lực từ tháng 12/2001.Hiệp định này có riêng một chương quy định về minh bạch và quyền khiếu kiện(Chương VI) Kể từ đó đến nay, cụm từ “công khai, minh bạch” đã trở nên phổ biếntrong xã hội cũng như đời sống pháp lý, đặc biệt là khi đề cập đến mối quan hệ giữanhà nước - xã hội và nghiên cứu về các biện pháp phòng ngừa tham nhũng Côngkhai, minh bạch được coi là biện pháp quan trọng đầu tiên để ngăn ngừa thamnhũng

Công khai, minh bạch là thuật ngữ pháp lý được sử dụng khá rộng rãi, đặc biệt

là trong các văn bản pháp luật về phòng, chống tham nhũng Theo Khoản 4, Điều 3,Luật Phòng, chống tham nhũng hiện hành thì “Công khai, minh bạch về tổ chức và

hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị là việc công bố, cung cấp thông tin, giải trình về tổ chức bộ máy, việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm trong khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, đơn vị” Nói cách khác,

những gì công khai tức là người khác biết hoặc có thể được biết Công khai là hoạtđộng của các cơ quan, tổ chức, cá nhân nhằm công bố hoặc phổ biến để mọi ngườidân có thể biết, có thể tiếp cận được một cách dễ dàng

Tuy đã trở thành thuật ngữ pháp lý được sử dụng phổ biến nhưng trong rấtnhiều trường hợp quy định của pháp luật cũng như thực tiễn chưa làm rõ bản chất

11 Viện Ngôn ngữ học - Trung tâm Từ điển học, Từ điển Tiếng Việt, NXB Đà Nẵng, 2006.

của “công khai” và “minh bạch” nên nhiều trường hợp còn có sự nhầm lẫn khi sửdụng cụm từ này Về bản chất thì công khai thường được sử dụng như một hoạtđộng của chủ thể, đó là hình thức công bố thông tin ra bên ngoài để người khác biết

về sự vật, hiện tượng hoặc sự việc nào đó Minh bạch là cụm từ dùng để chỉ trạngthái biểu hiện rõ ràng ra bên ngoài của sự vật, hiện tượng hoặc sự kiện nào đó Cóthể thấy rằng công khai chỉ là phương thức thực hiện để hướng tới mục đích là sựminh bạch Như vậy, minh bạch không thể đồng nghĩa với công khai nhưng muốnđạt được sự minh bạch, đòi hỏi phải công khai

- Quan niệm về tài sản, thu nhập

“Tài sản” là một từ ngữ quen thuộc đối với bất kì ai, đó là vấn đề trọng tâm củacác quan hệ xã hội nói chung và trong quan hệ pháp luật nói riêng Tài sản tồn tạidưới nhiều dạng khác nhau, phong phú và đa dạng Theo quy định của pháp luật vềdân sự của Việt Nam (Bộ luật Dân sự năm 2015), tài sản được liệt kê khép kín gồm:vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản

“Thu nhập” là “nhận được tiền bạc, của cải, vật chất từ một hoạt động nàođó”12 Thực tế bất cứ cá nhân nào đều có thể có thu nhập của riêng mình Người laođộng có thu nhập từ tiền công, tiền lương, thu nhập từ những của cải, vật chất cóđược thông qua hoạt động sản xuất, kinh doanh, đầu tư vốn, chuyển nhượng vốn,chuyển nhượng bất động sản và các thu nhập khác như trúng thưởng xổ số, trúngthưởng dưới các hình thức khuyến mại, trò chơi có thưởng, thu nhập từ tiền bảnquyền; thu nhập từ thừa kế, quà tặng là cổ phiếu, trái phiếu, quyền sở hữu doanhnghiệp

Với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường, đa dạng hóa các thànhphần kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, nguồn chi trả thu nhậpcũng ngày càng đa dạng Nguồn thu nhập ngoài nhận được từ Nhà nước, còn có cáckhoản thu nhập nhận được từ các tổ chức kinh tế trong nước và ngoài nước

Trên cơ sở những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm “công khai, minhbạch tài sản, thu nhập là việc công bố, giải trình, xác minh thông tin về tài sản, thunhập của cán bộ, công chức, viên chức và những người hưởng lương từ ngân sách

12 Viện Ngôn ngữ học - Trung tâm Từ điển học, Từ điển Tiếng Việt, NXB Đà Nẵng, 2006.

nhà nước theo quy định pháp luật trong cơ quan hành chính nhà nước nhằm phòngngừa, phát hiện và xử lý hành vi vi phạm pháp luật về vấn đề này”

- Quan niệm về kiểm soát tài sản, thu nhập

Theo Từ điển tiếng Việt, “kiểm soát” là “xem xét để phát hiện, ngăn chặnnhững gì trái với quy định”13 Tức là khi thực hiện chức năng kiểm soát, pháp luật sẽxây dựng các tiêu chí nhận diện hành vi được coi là vi phạm pháp luật và nhận diệncác chủ thể có khả năng thực hiện hành vi đó Từ khung pháp lý chung, các cá nhân,

tổ chức có trách nhiệm kiểm soát sẽ đối chiếu vào thực tế để xác định chủ thể thỏamãn những điều kiện, tiêu chí trở thành đối tượng thuộc phạm vi kiểm soát; đồngthời chủ động tiến hành theo dõi các hành vi của chủ thể nhằm phát hiện những dấuhiệu vi phạm các quy tắc đã thừa nhận Nếu chủ thể có hành vi vi phạm nghiêmtrọng, gây ảnh hưởng đến các nguyên tắc kiểm soát đã đặt ra thì tùy từng trường hợp

sẽ bị áp dụng các chế tài hình sự, hành chính, kỷ luật, hoặc dân sự để xử lý

Ở góc độ lý luận, khái niệm “kiểm soát” được nhận diện gần giống với kháiniệm “giám sát” Giám sát được hiểu là "sự theo dõi, kiểm tra việc thực hiện nhữngđiều đã quy định” 14, hay là “sự theo dõi mang tính chủ động thường xuyên của cơquan, tổ chức hoặc nhân dân với hoạt động của các đối tượng chịu sự giám sát và tắcđộng bằng các biện pháp tích cực để hướng các hoạt động đó đi đúng quỹ đạo, quychế nhằm đạt được mục đích, hiệu quả đã được xác định từ trước”15.Cả hai khái niệmnày đều cho thấy việc quan sát, theo dõi mang tính chủ động của chủ thể có quyềnvới các chủ thể chịu sự giám sát, kiểm soát16 Qua kiểm soát, giám sát mà phát hiệnhành vi vi phạm sẽ có những tác động nhất định nhằm hướng các hoạt động đi đúngquỹ đạo để đạt được mục đích đề ra, bảo đảm cho các quy định của pháp luật đượctuân thủ nghiêm chỉnh Tuy nhiên, hai biện pháp này có một số khác biệt như: Khigiám sát, chủ thể giám sát thường hướng các đối tượng chịu sự giám sát thực hiện

13 Viện khoa học pháp lý (2006), Từ điển luật học, Nxb Bách khoa - Nxb tư pháp, tr 674.

14 Viện khoa học pháp lý (2006), Từ điển luật học, Nxb Bách khoa - Nxb tư pháp, tr 507.

15 Viện chính sách công và pháp luật (2013), Các thiết chế độc lập: Kinh nghiệm quốc tế và triển vọng ở Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, tr 292,

16 UNODC (2011), Hướng dẫn tăng cường năng lực và liêm chính tư pháp, Phòng thư viện và Xuất bản, Văn

phòng Liên hợp quốc, tr.219-220.

đúng các quy định để đạt được kết quả, trong khi đó, kiểm soát không chỉ dừng lại ởviệc yêu cầu thực hiện các hệ quả được mô tả mà còn xem xét hành động dựa trên lẽphải, sự công bằng và trong những trường hợp nhất định sẽ thực hiện mục đích ngănchặn, loại bỏ những hoạt động sai trái, vi phạm Mặt khác, giám sát thường chỉ dừnglại ở việc phát hiện các hành vi và khuyến nghị đối tượng chịu sự giám sát thực hiệnđúng pháp luật, trường hợp có vi phạm nghiêm trọng thì kiến nghị cơ quan, tổ chức,

cá nhân có thẩm quyền xử lý, còn trong hoạt động kiểm soát, chủ thể thực hiện chứcnăng kiểm soát sẽ trực tiếp xem xét, áp dụng các biện pháp ngăn chặn và đưa ra chếtài xử lý theo quy định của pháp luật

Việc kiểm soát thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn không chỉ đơnthuần là phát hiện, ngăn chặn những gì trái với quy định pháp luật Ví dụ, kiểm soátthu nhập của người có chức vụ, quyền hạn không chỉ nhằm mục đích để thu thuế thunhập đối với những khoản thu nhập chịu thuế mà người có chức vụ, quyền hạnkhông kê khai, mà sâu xa hơn, ý nghĩa hơn đó là nhằm ngăn chặn, phát hiện nhữngkhoản thu nhập bất minh của người có chức vụ, quyền hạn, từ đó đưa ra các biệnpháp phòng ngừa, xử lý trách nhiệm và thu hồi tài sản tham nhũng

Vì vậy, để phát hiện, ngăn chặn những thu nhập, tài sản bất minh của người cóchức vụ, quyền hạn thì cơ quan có thẩm quyền phải theo dõi, nắm bắt được sự biếnđộng của mọi tài sản, thu nhập của họ ở mọi thời điểm, không chỉ việc tăng tài sản,thu nhập mà ngay cả việc giảm tài sản, thu nhập cũng tiềm ẩn khả năng có những viphạm pháp luật liên quan đến hành vi tham nhũng của người có chức vụ, quyền hạn.Đồng thời, phải có những chế tài cụ thể trong việc xử lý và thu hồi tài sản không giảitrình được nguồn gốc thì hoạt động kiểm soát mới có hiệu quả

Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm về kiểm soát thu nhập nhưsau: “Kiểm soát thu nhập tổng thể những biện pháp, cách thức mà Nhà nước sử dụng

để theo dõi biến động về tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn, qua đóphát hiện, ngăn chặn việc người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng chức vụ, quyền hạncủa mình để tham nhũng; áp dụng các biện pháp hình sự, hành chính, kỷ luật, dân sự

để xử lý người có hành vi tham nhũng và thu hồi tài sản tham nhũng”

1.3 Mục đích của những quy định về minh bạch và kiểm soát tài sản, thu nhập trong pháp luật phòng, chống tham nhũng

Thứ nhất, minh bạch tài sản, thu nhập góp phần phòng, chống tham nhũng.

Ở Việt Nam theo thống kê của Tổ chức Minh bạch Quốc tế thì năm 2018 ViệtNam đứng thứ 117/180 quốc gia được báo cáo theo dõi, với CPI17 đạt 33/100 điểm.Với những chỉ số trên có thể thấy được Việt Nam nằm trong số những nước có tệnạn tham nhũng cao trên thế giới Tuy về mặt thống kê, xét trên thang điểm từ 0 –

100 của CPI, trong đó 0 là rất tham nhũng và 100 là rất trong sạch, thì tham nhũngtrong khu vực công ở Việt Nam vẫn được xem là “rất nghiêm trọng,” theo TT18

Trong nhiều năm qua Chính phủ đã rất nỗ lực trong việc đấu tranh với tham nhũngbằng nhiều kế hoạch, chỉ tiêu, những biện pháp cụ thể nhằm cụ thể hóa quyết tâmcủa Đảng, nhà nước và nhân dân trong việc phòng, chống tham nhũng trong hoàncảnh hội nhập nền kinh tế thế giới hiện nay Việc ra đời của Nghị định 68/2011/NĐ-

CP của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 37/2007/NĐ-CP củaChính phủ về minh bạch tài sản, thu nhập là một bước tiến quan trọng thể hiện rõquyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc đấu tranh, phòng ngừa tệ nạn thamnhũng hiện nay

Minh bạch tài sản, thu nhập là một trong những nhân tố quan trọng để phòng,chống tham nhũng Có thể thấy được điều này thông qua việc bộ máy hành chínhnhà nước được điều hành và hoạt động bởi những đối tượng là cán bộ, công chức,những người được giao quyền hạn để thực hiện một công vụ nào đó Tham nhũng làhành vi có mục đích vụ lợi và chiếm đoạt những giá trị vật chất và tinh thần củanhân dân, của nhà nước Nếu có thể minh bạch thật rõ ràng nguồn tài sản, thu nhậpcủa những người làm việc công trong bộ máy hành chính nhà nước thì liệu họ códám tham nhũng không khi những tài sản bất minh do tham nhũng là khối tài sảnkhông rõ nguồn gốc và khi bị phát hiện sẽ chịu chế tài của pháp luật Những tài sảnphi pháp có thể bằng cách này hay cách khác được hợp thức hóa thành tài sản cónguồn gốc rõ ràng Nhưng nếu cơ chế công khai, minh bạch tài sản, thu nhập đượcthực hiện triệt để và quyết liệt thì sự tác động của nó đến công tác phòng, chốngtham nhũng sẽ là rất hiệu quả và tích cực Việc minh bạch tài sản, thu nhập dẫn đến

17 Chỉ số cảm nhận tham nhũng (Corruption Perceptions Index).

18 T heo công bố của tổ chức hướng tới Minh bạch (Towards Transparency-TT) ngày 29/1.

một hệ quả là những nguồn tài sản bất minh bị phơi bày ra và lộ diện những đốitượng có hành vi tham nhũng và gian lận, đây là hành vi “chống” tham nhũng khi đãxảy ra tham nhũng Công khai, minh bạch tài sản, thu nhập để giúp cho mọi cơ quan,

cá nhân, tổ chức và toàn thể người dân có thể kiểm tra, giám sát những người cóchức vụ, quyền hạn về sự thanh liêm, trong sạch của những người quản lý bộ máyhành chính nhà nước Việc kiểm tra, giám sát được thực thi một cách nghiêm túc thìnhững nguồn tài sản bất minh không thể trở thành tài sản hợp pháp được Cho nên

dù có tham nhũng mà không thể hợp pháp được tài sản tham nhũng thì cũng vôdụng, thậm chí còn chịu trách nhiệm hình sự nếu bị phát hiện khối tài sản đó là tàisản tham nhũng Đây là cách “phòng ngừa” tham nhũng hiệu quả nhất phù hợp vớitình hình phát triển kinh tế hiện nay

Công khai, minh bạch tài sản, thu nhập được xem là một yếu tố quan trọnggóp phần vào sự thành công của công tác phòng chống tham nhũng hiện nay Tuynhiên, để công tác phòng chống tham nhũng đạt được hiệu quả như mong đợi thì cácyếu tố khác cũng cần được chú trọng và quan tâm đúng mức Một công trình muốnđược xây vững chắc thì cần phải có sự kết dính của nhiều yếu tố tạo nên nó Côngtác phòng, chống tham nhũng là một sự kết hợp của nhiều yếu tố đòi hỏi không chỉ

là công việc của các cấp lãnh đạo mà là sự kết hợp có tính hệ thống giữa các cơ quanhành chính nhà nước, các tổ chức chính trị, chính trị - xã hội với toàn thể nhân dâncùng tham gia thì mới có thể mang đến những hiệu quả trong công tác công tácphòng, chống tham nhũng hiện nay

Thứ hai, minh bạch tài sản, thu nhập nhằm kiểm soát xung đột lợi ích.

UNCAC đặc biệt chú ý đến khả năng xảy ra xung đột lợi ích và lấy đó làm mấuchốt vấn đề để đưa ra quy định về những loại thông tin cần kê khai Điều này phảnánh thực tế rằng kiểm soát xung đột lợi ích là một trong những mục đích chung củaviệc yêu cầu kê khai tài sản, thu nhập đối với công chức Có quan điểm cho rằngviệc ngăn chặn xung đột lợi ích nên tập trung giới hạn vào những lợi ích nhất định cóthể ảnh hưởng đến quá trình thực thi công vụ Cũng có ý kiến quan ngại về tráchnhiệm giải trình của công chức, từ đó yêu cầu phải đánh giá cả các hoạt động củacông chức, bao gồm cả những động cơ mà công chức có thể có 19

19 Ngô Mạnh Hùng, Kiểm soát “xung đột lợi ích” trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị nhằm phòng, chống tham nhũng, nguồn: http://noichinh.vn/nghien-cuu-trao-doi/201502/kiem soat xung dot loi

Thứ ba, quy định về kê khai tài sản nhằm làm tăng tính minh bạch và trách

nhiệm giải trình.

Nhiều quốc gia có chung mối quan tâm về sự minh bạch, trách nhiệm giải trình,

lòng tin và sự liêm chính của công chức Quyền yêu cầu thông tin đối với chính phủ

đã được mở rộng sang quyền được biết về những thông tin mà chính phủ đang nắmgiữ Ở những quốc gia nơi mà các bản kê khai tài sản của công chức được công khai,công cụ này đã khiến cho quyền được thông tin của người dân được mở rộng sangnhững dữ liệu riêng tư của quan chức chính quyền

Thứ tư, quy định về minh bạch tài sản giúp chứng minh tính hợp pháp của thu nhập và tài sản

Các tiêu chuẩn quốc tế không liên kết một cách cụ thể việc kê khai với sự cầnthiết phải giám sát tài sản của công chức Trái ngược với vấn đề phòng ngừa xungđột lợi ích và trách nhiệm giải trình, các quốc gia thường hướng đến mục tiêu kiểmsoát tài sản và thu nhập của tất cả, chứ không phải một số công dân.Tuy nhiên, ở một

số quốc gia, người ta cho rằng các bản kê khai tài sản nên được coi là công cụ đặcbiệt để giám sát hoạt động của công chức Lý do là công chức thì cần phải chịu sựgiám sát chặt chẽ hơn là những công dân khác Ví dụ như ở Anbani, mục đích củaLuật về kê khai, kiểm toán tài sản và các nghĩa vụ tài chính của những người đượcbầu cử và một số công chức khác được xác định rõ là để “quyết định các quy tắc kêkhai và kiểm toán tài sản, tính hợp pháp của nguồn gốc hình thành của tài sản đó, cácnghĩa vụ tài chính của những người được bầu, công chức, gia đình của họ và nhữngngười có liên quan đến họ”20

Thứ năm, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ công chức thanh liêm, trong sạch.

Muốn xây dựng một nền chính trị ổn định, một nền kinh tế phát triển thì việccần làm là xây dựng một bộ máy hành chính công không có dấu hiệu của thamnhũng, quan liêu để tạo niềm tin trong nhân dân Và việc xây dựng đội ngũ cán bộ,

ichtronghoatdongcuacoquantochucdonvigopphanphongnguathamnhung, truy caaph 07/03/2019.

20 Điều 1, Luật về kê khai tài sản và kiểm toán tài sản và các nghĩa vụ tài chính của những người được bầu cử

và một số công chức khác của Albani

công chức thanh liêm, trong sạch là một nhiệm vụ quan trọng nhất để đảm bảo sựphát triển của cả đất nước

Việc thực hiện công tác công khai, minh bạch tài sản, thu nhập của cán bộ,công chức nhằm mục đích đảm bảo cho sự trong sạch không chỉ cho những cá nhânlàm việc trong nền hành chính công mà còn cho cả một hệ thống cơ quan hành chínhnhà nước

Về mục đích, đề tài đã phân tích mục đích của pháp luật về công khai, minhbạch tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan hành chínhnhà nước dưới các khía cạnh: tạo cơ sở pháp lý để phòng chống tham nhũng, qua đókiểm soát xung đột lợi ích, tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, chứngminh tính hợp pháp của tài sản và cuối cùng là để xây dựng đội ngũ cán bộ thanhliêm, trung thực, nói không với tham nhũng.

Qua đó, chương 1 đã khái quát, hệ thống hóa các vấn đề cơ bản về công khai,minh bạch tài sản, thu nhập dưới góc độ so sánh các khái niệm tham nhũng của 5quốc gia Mỹ, Úc, Singapore, Hồng Kông và Việt Nam để chỉ ra mục đích của việccông khai, minh bạch tài sản, thu nhập, xem đó như là một công cụ hữu hiệu của nhànước để ngăn ngừa, phòng chống tham nhũng

CHƯƠNG 2 NHỮNG QUY ĐỊNH VỀ MINH BẠCH VÀ KIỂM SOÁT TÀI SẢN, THU NHẬP TRONG PHÁP LUẬT CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA

TRÊN THẾ GIỚI DƯỚI GÓC ĐỘ SO SÁNH

2.1 Đối tượng có nghĩa vụ kê khai tài sản

Giữa các quốc gia có sự khác nhau rất lớn trong cách thức quy định về việcnhững nhóm công chức nào là đối tượng của các hệ thống kê khai Một trong nhữngnội dung quan trọng để ngăn ngừa tham nhũng là xác định đúng đối tượng có nghĩa

vụ kê khai tài sản nhằm kiểm soát thu nhập của họ Để kiểm soát được tài sản, thunhập của người có chức vụ, quyền hạn, tiến tới kiểm soát được tài sản, thu nhậptrong xã hội thì nhất thiết phải mở rộng đối tượng kê khai tài sản, thu nhập theohướng tiệm cận với đối tượng là người có chức vụ, quyền hạn Kinh nghiệm quốc tếcho thấy việc mở rộng đối tượng kê khai tài sản tới tất cả hoặc hầu hết công chức đềudẫn tới những thất bại Điều này thường mang tính hình thức và có thể gây khó khănrất lớn cho công tác thực thi hoặc kiểm soát việc kê khai tài sản một cách có hiệuquả Hậu quả là quá trình kê khai gây mất tín nhiệm căn bản do việc nó tạo ra sự thờ

ơ, thiếu trách nhiệm trong việc kê khai ở mức cao nhất và sự gian dối ở mức thậm tệnhất.21 Những quyết sách về phạm vi, đối tượng cần phải liên hệ với mục tiêu của hệthống (chẳng hạn như khả năng phát hiện và thu thập thông tin về những người cóđịa vị chính trị), cũng như phải có đủ nguồn lực và năng lực thể chế

Không có tiêu chuẩn chung về quy định đối tượng công chức nào nên bắtbuộc phải nộp bản kê khai Các quốc gia cần phải thảo luận kỹ lưỡng, cân đối chi phí

và lợi ích của việc mở rộng (sẽ nhiều gánh nặng và tốn kém hơn) hay thu hẹp phạm

vi đối tượng Không có bằng chứng thuyết phục về việc nếu mở rộng tối đa phạm vibắt buộc kê khai thì sẽ dẫn tới hiệu quả phòng ngừa tham nhũng cao hơn Cần lưutâm thích đáng đến việc thiết lập các nghĩa vụ một cách riêng biệt phù hợp với cấp

21 Painter, M., Đào Lệ Thu, Hoàng Mạnh Chiến, Nguyễn Quang Ngọc (2012) Phân tích so sánh pháp luật phòng, chống tham nhũng quốc tế: Bài học về những cơ chế xử lý và thực thi cho Việt Nam, Hà Nội: UNDP-

DFID; UNDP (2005), tr.9

bậc và trách nhiệm của công chức Trong khi nghĩa vụ đối với các quan chức cao cấpcần tương đối nặng, thì nghĩa vụ đối với những công chức bình thường, đặc biệt làcông chức bậc thấp và bậc trung, có thể nhẹ Phạm vi bao trùm của các hệ thống kêkhai không nên mang lại gánh nặng cho số lượng lớn những người không phải làcông chức, nhất là nếu những thông tin được kê khai sẽ được công khai trước ngườidân do mối quan ngại ngày càng lớn về sự bảo vệ đối với quyền riêng tư.22

Đi sâu tìm hiểu những quy định ở các quốc gia sẽ thấy rằng không tồn tại mộtphạm vi chủ thể có nghĩa vụ kê khai tài sản giống nhau hoàn toàn giữa các nước.Việc quy định những ai buộc phải công khai minh bạch tài sản, thu nhập của mìnhphụ thuộc vào điều kiện hoàn cảnh của từng quốc gia Cụ thể:

Ở Mỹ, Luật Đạo đức trong Chính phủ được Quốc hội thông qua năm 1978

(Ethics in Government Act of 1978) đưa ra quy định về nhóm đối tượng buộc phảicông khai tài sản, thu nhập Theo đó, tại Điều 101, nghĩa vụ tiết lộ thông tin chi tiết vềtài chính hàng năm thuộc về những nhân vật cấp cao thuộc cả 3 nhánh lập pháp, hànhpháp, tư pháp; cụ thể bao gồm: Tổng thống, Phó Tổng thống, các quan chức và nhânviên chính phủ kiếm được bằng hoặc trên một mức lương cụ thể theo luật định hoặcnhững người có trách nhiệm hoạch định chính sách, thành viên Quốc hội, thẩm phánliên bang

 Trong khi đó, nền công vụ của Úc được chia thành ba nhóm chính gồm công

chức hành chính, quản lý trung cấp và quản lý cấp cao Chỉ quản lý cấp cao đượcthành lập theo quy định của Đạo luật Dịch vụ công cộng năm 1999 (Public Service1999), bao gồm nhóm những chuyên gia nghiệp vụ và những người có kỹ năng hoạchđịnh chính sách và quản lý cấp cao mới phải kê khai lợi ích, tài sản theo quy định củapháp luật Úc Liên bang Úc thực hiện công khai, minh bạch tài sản, thu nhập của cánhân và người thân cùng chung sống Cấp liên bang chỉ bắt buộc kê khai tài sản đốivới các quan chức cao cấp, yêu cầu quan chức cấp cao và nhân thân báo cáo thu nhập

và bất động sản của mình Thiết lập các cơ quan Chính phủ và các tổ chức phi Chínhphủ để kiểm tra lối sống của công chức nhằm phát hiện thu nhập bất chính.23

22 Vụ Hợp tác quốc tế - Thanh tra Chính phủ, Quy định về kê khai tài sản đối với công chức, một công cụ để phòng ngừa tham nhũng, Nxb Lao động, 2015, tr.24

23 Nguyễn Văn Hùng, Văn phòng Ban chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, Tăng cường tính liêm chính trong hoạt động hành chính công tại Australia.

Tại Singapore, có rất nhiều văn bản pháp luật về phòng chống tham nhũng và

những văn bản pháp luật khác về lĩnh vực hành chính quan tâm điều chỉnh vấn đề kêkhai tài sản, yếu tố mấu chốt trong việc ngăn ngừa và phát hiện tham nhũng Hiệnnay, hệ thống công chức của nước này được chia thành bốn loại: công chức hànhchính và có liên quan; công chức ngành cơ khí và có liên quan; công chức ngành y tế

và khoa học; công chức xã hội và cộng đồng, nội chính Trong đó, công chức hànhchính bao gồm các công chức cao cấp và các nhân viên phục vụ trong các lĩnh vựcnhư nhân sự, quan hệ với dân, tài chính, nghiên cứu và thông tin, hay hoạt động theongành dọc của các bộ Tuy nhiên, không phải tất cả công chức thuộc bốn loại nêutrên đều có nghĩa vụ kê khai tài sản, mà chỉ có công chức cấp cao thuộc loại côngchức hành chính mới có nghĩa vụ này Hàng năm, họ phải làm bản kê khai chi tiết tất

cả các tài sản, bao gồm cả những tài sản của những thành viên mới trong gia đình,gửi tới người đứng đầu cơ quan

Tại Hồng Kông, vấn đề minh bạch tài sản, thu nhập được quy định trong Bộ

luật Dịch vụ dân sự cùng với một loạt các Thông tư như Thông tư số 02/2004 củaVăn phòng Dịch vụ Dân sự (Civil Service Bureau – CSB) quy định về xung đột lợiích, Thông tư số 08/2006 được sửa đổi bằng Thông tư số 14/2008 của CSB về kêkhai các khoản đầu tư của công chức Theo đó, phụ lục B của Thông tư 14/2008 quyđịnh cán bộ, công chức được phân vào một trong 2 bậc trước khi thực hiện việc kêkhai tài sản và thu nhập Bậc 1 bao gồm các chức danh do Trung ương chỉ định nhưcác bộ trưởng, các thành viên nội các Bậc 2 bao gồm các quan chức giúp việc và thư

ký cho các chức danh ở Bậc 1, các quan chức quản lý do các Bộ chỉ định. 24

Nhìn ở lăng kính gần hơn, tại Việt Nam, về đối tượng có nghĩa vụ phải kê

khai, theo quy định của Luật phòng, chống tham nhũng năm 2018, không phải mọicán bộ, công chức đều phải có nghĩa vụ kê khai tài sản, mà chỉ cán bộ có chức vụ từphó trưởng phòng của cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh trở lên hoặctương đương trong các cơ quan, tổ chức, đơn vị và cán bộ, công chức làm tại một số

vị trí nhất định (sẽ do Chính phủ quy định) Người có chức vụ, quyền hạn bao gồm:cán bộ, công chức, viên chức; sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốcphòng trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ,

sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn - kỹ thuật trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân

24 http://ideas.org.my/wp-content/uploads/2015/05/IDEAS-Asset-Declaration_softcopy_RGB-2.pdf

dân; cán bộ lãnh đạo, quản lý trong doanh nghiệp của Nhà nước; cán bộ lãnh đạo,quản lý là người đại diện phần vốn góp của Nhà nước tại doanh nghiệp; người đượcgiao thực hiện nhiệm vụ, công vụ có quyền hạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ

đó Nhìn chung, nhóm đối tượng này có đặc điểm đặc thù so với các nhóm đối tượngkhác như: họ thường là những người có quá trình công tác và cống hiến nên có nhiềukinh nghiệm; được đào tạo có hệ thống, là những chuyên gia trên nhiều lĩnh vực khácnhau; là những người có quan hệ rộng và có uy tín xã hội nhất định và thậm chí có thếmạnh về kinh tế Những đặc điểm này của chủ thể hành vi tham nhũng chính là yếu tốgây khó khăn cho việc phát hiện, điều tra, xét xử hành vi tham nhũng

Như vậy, không phải ai cũng có nghĩa vụ phải kê khai tài sản, thu nhập Quyđịnh pháp luật của các quốc gia và vùng lãnh thổ nêu trên đều tập trung vào việc thuthập, yêu cầu bản kê khai tài sản của công chức giữ chức vụ lãnh đạo cấp cao trong bộmáy nhà nước thay vì áp dụng ở một phạm vi quá rộng Điều này phần nào giúp giảmbớt những khó khăn và sự tốn kém cho công đoạn xử lý và giám sát việc kê khai.Việc hạn chế phạm vi đối tượng để tập trung vào những vị trí cao cấp hay có nguy cơrủi ro cao sẽ bảo đảm cho cơ quan quản lý không bị dàn trải nguồn và có đủ năng lực

và để thực hiện được đầy đủ những chức năng được giao về công khai tài chính Cácquốc gia Mỹ, Úc, Singapore, Hồng Kông và Việt Nam quyết định công chức nàocũng phải kê khai căn cứ vào vị trí việc làm nghĩa là xác định đối tượng theo chức vụ(Bộ trưởng, Vụ trưởng…) thay vì xác định đối tượng theo chức trách (quản lý nguồnthu, quản lý mua sắm công, cấp phúc lợi, giấy phép…) Khi tìm hiểu các quy định củapháp luật về đối tượng có nghĩa vụ kê khai tài sản, thu nhập trong phạm vi 5 nướcđược nghiên cứu, ta nhận thấy việc mở rộng đối tượng là mọi cán bộ, công chức đều

có nghĩa vụ kê khai tài sản, thu nhập lần đầu nhằm tạo cơ sở dữ liệu so sánh, đốichiếu với tài sản thu nhập tăng thêm khi được đề bạt, bổ nhiệm Việc xác định đốitượng như vậy có ưu điểm trong việc hạn chế bỏ lọt các đối tượng nắm giữ chức vụquyền hạn có nguy cơ tham nhũng cao nhưng lại có những hạn chế là có khả năng bỏlọt các đối tượng giữ vị trí dễ trục lợi về mặt tài chính như những công chức thực hiệnviệc giao thầu, cấp đất, xây dựng chính sách hay dự thảo các văn bản pháp luật

2.2 Nội dung, thông tin phải kê khai

Mặc dù các quốc gia thường sử dụng thuật ngữ “kê khai tài sản” (assetsdeclarations) nhưng trên thực tế, người có nghĩa vụ còn phải công bố, kê khai nhữngthông tin khác nhau không chỉ riêng tài sản Phạm vi thông tin phải kê khai phụ thuộcvào mục đích của việc kê khai Kiểm soát xung đột lợi ích đòi hỏi phải kê khai thôngtin về những lợi ích tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến việc thực thi công vụ, chứ khôngnhất thiết phải là một bức tranh toàn cảnh về tất cả thu nhập, tài sản, công việc bênngoài cũng như các hoạt động khác Mặt khác, việc kiểm soát tài sản một cách hợp lýchỉ có thể thực hiện được khi mà thông tin được kê khai phản ánh một cách trung thựctất cả các nguồn thu nhập và tài sản chính cũng như những biến động từ đó mà ra Nộidung, thông tin phải kê khai (bao gồm bất động sản, các loại động sản), những lợi íchbằng tiền và không bằng tiền, xác định vợ/chồng, người thân và những người có liênquan Cụ thể:

- Thu nhập: đây là một trong những thông tin phổ biến nhất được yêu cầu trongbản kê khai tài sản Cách tiếp cận nghiêm khắc nhất là yêu cầu thông tin về con sốchính xác của thu nhập (tiền lương, các khoản phí, lợi ích, cổ tức thu được từ việc bánhoặc cho thuê tài sản, tiền bồi thường bảo hiểm, trúng xổ số, thừa kế, quà tặng bằngtiền, ) và xác định nguồn gốc chính xác của những thu nhập đó

- Tài sản: có nhiều loại tài sản phải khai báo như: bất động sản, động sản (xe

cộ, tàu thuyền, đồ cổ, các tác phẩm nghệ thuật, đồ trang sức, động vật…), thậm chí

cả vật liệu xây dựng, cổ phần, các khoản cho vay, các khoản tiết kiệm…

- Quà tặng: đây có thể được coi là một loại thu nhập đặc biệt Đặc điểm của

nó thường nằm ở chỗ nó mang tính chất không chính thức và không thường xuyên.Đặc điểm của chúng là thường không được hình thành bởi hợp đồng, thường khôngphải chịu thuế, và không được tặng – cho thường xuyên Tuy nhiên, đối với một sốngười, quà tặng cũng có thể coi là một nguồn làm giàu đáng kể

- Những lợi ích bằng tiền và không bằng tiền: Hình thức chủ yếu của loại lợiích bằng tiền là các công việc, nghề nghiệp được trả lương ngoài công việc chínhthức (trong quá trình làm việc, và đôi khi là trước khi tiếp nhận vị trí hoặc sau khi kếtthúc nhiệm kỳ ở vị trí đó) Ngoài thu nhập, tài sản và việc làm bên ngoài, những lợiích bằng tiền khác là: những khoản nợ, bảo lãnh giả định, các thỏa thuận chính thức

và không chính thức mà hứa hẹn sẽ có thu nhập trong tương lai, các thỏa thuận bảohiểm, kế hoạch lương hưu, Khi những lợi ích này có giá trị lớn về tài chính thìchúng cho thấy một nguy cơ cao về xung đột lợi ích và thậm chí là tham nhũng.25

- Các khoản chi tiêu: Các khoản chi tiêu của một công chức thường khôngphải là một mục cần có trong các bản kê khai, mặc dù về nguyên tắc thì thông tin vềcác khoản chi tiêu có thể được sử dụng để giám sát tài sản Ít nhất thì về mặt lýthuyết, một công chức có thể sử dụng khoản thu nhập bất hợp pháp của mình bằngcách tiêu nó đi theo cách mà không làm gia tăng đáng kể về tài sản của mình, và do

đó không thể bị phát hiện qua các bản kê khai tài sản, nhưng có thể thấy được quaphần kê khai về chi tiêu.26

- Xác định vợ/chồng, người thân và những người có liên quan khác: một sốquốc gia không đòi hỏi công chức phải tiết lộ thông tin về thu nhập và tài sản củavợ/chồng, người thân và những người có liên quan, nhưng vẫn yêu cầu phải chỉ đíchdanh những người này trong tờ khai.27

- Các khoản nợ: bao gồm tất cả các nghĩa vụ, khoản vay, thế chấp, bảo lãnh

và đồng ký kết

Các công chức Singapore phải giải trình, kê khai tài sản với mức độ điều tra là

rất kỹ, bao gồm tài sản như cổ phần, đất, nhà ở và các tài sản của vợ, con Bên cạnh

đó, các công chức cấp cao còn phải kê khai các loại tài sản khác như các suất họcbổng, quà tặng mà vợ, con người đó được nhận; các công ty do vợ, con người đótham gia góp vốn

Các công chức cấp cao ở Mỹ và Úc được yêu cầu kê khai nhiều loại lợi ích và

tài sản hơn các quốc gia và vùng lãnh thổ nghiên cứu khác Bên cạnh việc kê khai tàisản thu nhập, hai quốc gia này cũng yêu cầu các công chức cấp cao của họ kê khai cảnhững khoản nợ Các công chức cấp cao ở Mỹ được yêu cầu khai báo những khoản

nợ vượt quá 10.000 USD của chính những công chức đó cũng như của vợ/chồng và

25 Vụ Hợp tác quốc tế - Thanh tra Chính phủ, Quy định về kê khai tài sản đối với công chức, một công cụ để phòng ngừa tham nhũng, Nxb Lao động, 2015, tr 102

26 Vụ Hợp tác quốc tế - Thanh tra Chính phủ, Quy định về kê khai tài sản đối với công chức, một công cụ để phòng ngừa tham nhũng, Nxb Lao động, 2015, tr 101

27 OECD, Fighting Corruption in Eastern Europe and Central Asia – Asset Declarations for Public Officials,

a tool to prevent corruption, 2011, p.62

những đứa con phụ thuộc của họ từ bất cứ chủ nợ nào trong bất cứ thời điểm nào củathời kỳ kê khai Các công chức điều hành cấp cao ở Úc có nghĩa vụ phải khai báo vớingười đứng đầu cơ quan bằng văn bản những thông tin chi tiết liên quan đến lợi ích cánhân và lợi ích về tài chính của mình Đối với các công chức cao cấp ở Úc phải cung

cấp các văn bản kê khai lợi ích riêng của họ và những lợi ích của các thành viên giađình họ Các bộ phận thường có các mẫu kê khai định dạng chuẩn cho nhân viên đểkhai các lợi ích, tài sản Thông thường các bản kê khai của những người đứng đầuđược nộp lên Bộ trưởng và các bản kê khai của các công chức điều hành cấp cao sẽđược nộp cho người đứng đầu cơ quan

Trong khi đó ở Hồng Kông, công chức cấp cao không bị yêu cầu kê khai các

khoản nợ Các công chức ở cả Bậc I và Bậc II chỉ phải kê khai về nghề nghiệp của vợ,chồng của công chức đó Mặc dù một công chức cấp cao được yêu cầu kê khai bất cứkhoản đầu tư nào dưới tên vợ, chồng của người đó hoặc của bất cứ cá nhân nào kháchoặc đại lý hoặc công ty nào mà của công chức đó là đại diện nhưng không yêu cầuphải kê khai lợi ích của vợ, chồng hoặc con còn phụ thuộc của họ

Dưới góc độ so sánh, pháp luật Việt Nam tương đối giống với nhiều quốc gia

nghiên cứu nêu trên ở chỗ liệt kê khá chi tiết những loại thông tin gì cần phải kêkhai Tuy nhiên, một nội dung chưa được quy định trong luật pháp Việt Nam cũngnhư các quốc gia khác trên thế giới, đó là việc kê khai những lợi ích, khoản đầu tưgia đình phải kê khai hoặc các khoản chi phí lớn của quan chức, ví dụ việc các quanchức trả được các khoản nợ lớn bất thường so với lương, các sự kiện như cưới xin,tiệc tùng, chi phí cho con cái đi du học tự túc ở nước ngoài, các khoản bồi hoàn vàchi phí đi lại hoặc kê khai khi vợ, chồng, con chi tiêu mua những tài sản cá nhânv.v

Các quốc gia, vùng lãnh thổ này đều chú trọng vào việc phát hiện và ngănngừa xung đột lợi ích thông qua việc nhấn mạnh vào kê khai các nguồn thu nhập vàxác định lợi ích kinh doanh Mục đích của nguyên tắc kê khai tài sản này nhằmphòng, chống xung đột lợi ích Ngoài ra, Mỹ, Việt Nam và Hồng Kông cũng chútrọng vào việc giám sát những thay đổi trong tài sản nhằm mục đích ngăn ngừa vàphát hiện các trường hợp làm giàu bất chính Điều này được thể hiện thông qua việcnhấn mạnh vào công khai các giá trị tài sản Cụ thể, ở Mỹ các công chức phải kê khaicác khoản bồi thường trị giá từ 5000 USD trở lên, trong khi Việt Nam yêu cầu kê khai

các quà tặng, giao dịch vượt quá 50 triệu đồng trở lên và vượt quá 200.000 đô laHồng Kông đối với công chức cấp cao ở Hồng Kông.

Có thể tổng hợp các loại tài sản, thu nhập phải kê khai ở 5 quốc gia như sau:

Bảng 1: So sánh các loại tài sản, thu nhập phải kê khai

- Vai trò lãnhđạo trong cáccông ty

- Quan hệ đốitác

- Các mục đầu

tư khác

- Các tài sảnkhác

- Nguồn thunhập quantrọng khác

- Quà tặng, cácchuyến du lịchđược tài trợ,

- Quyền sử dụngđất, nhà ở, côngtrình xây dựng

và tài sản khácgắn liền với đất,nhà ở, côngtrình xây dựng;

- Kim khí quý,

đá quý, tiền,giấy tờ có giá vàđộng sản khác

mà mỗi tài sản

có giá trị từ50.000.000 đồngtrở lên;

- Tài sản, tàikhoản ở nướcngoài;

- Tổng thu nhậpgiữa 02 lần kêkhai

Bậc I

- Các khoảnđầu tư bêntrong, bênngoài HồngKông hàng năm

- Các giao dịchđầu tư tươngđương hoặc

200.000 đô laHồng Kôngtrong 7 ngày

- Các lợi ích tàichính công khaithanh tra hàngnăm

Bậc II

- Các khoảnđầu tư bêntrong và bênngoài HồngKông hai nămmột lần

- Bất cứ giaodịch đầu tư nàolên đến hoặctương đương200.000 đô laHồng Kônghoặc 3 thánglương

Các quốc gia cần có sự cân đối giữa yêu cầu về thông tin kê khai để đạt đượcmục tiêu đề ra đồng thời không gây phiền phức quá mức cho người kê khai và cơquan quản lý. Tuy nhiên, những công chức bị xác định là đã lạm dụng chức vụ, quyềnhạn để tư lợi sẽ tìm cách để né tránh hệ thống giám sát Nhận thấy rằng các công chứctham nhũng thường che giấu tài sản của mình dưới tên của họ hàng, vợ, chồng và các

cá nhân khác Lợi ích, tài sản bất hợp pháp có thể bị che đậy dưới tên của người nhàbao gồm cả vợ, chồng, con cái Do đó, cần giám sát không chỉ tài sản của công chức,

mà còn cả tài sản của họ hàng gần hoặc thành viên trong gia đình công chức đó Điềunày có thể làm được thông qua hệ thống kê khai tài sản của công chức hoặc thông qua

hệ thống thuế, hoặc bằng cách sử dụng các cơ quan thực thi pháp luật.28

Dưới đây là những nhóm người phổ biến nhất mà công chức phải kê khaithông tin về họ trong bản kê khai của mình Những nhóm này phản ánh một nguyêntắc quan trọng, đó là kê khai thông tin về những người có mối quan hệ gần gũi nhấtvới công chức trong đời sống riêng tư Danh sách các nhóm được sắp xếp theo thứ tự

từ phạm vi hẹp nhất đến rộng nhất:

• Vợ/chồng/người sống chung nhưng không kết hôn

• Con, các thành viên khác trong gia đình/họ hàng

28 Vụ Hợp tác quốc tế - Thanh tra Chính phủ, Quy định về kê khai tài sản đối với công chức, một công cụ để phòng ngừa tham nhũng, Nxb Lao động, 2015, tr 24

• Những người sống trong hộ - tiêu chí này có thể áp dụng với nhữngngười sống chung trong căn hộ cùng với công chức nhưng không nhất thiết phải là họhàng hay vợ/chồng của người đó.29

Để ngăn chặn với nguy cơ này một số quốc gia đã mở rộng phạm vi quy địnhnghĩa vụ kê khai bắt buộc đối với thành viên gia đình đặc biệt là vợ, chồng, con Việcyêu cầu kê khai cả lợi ích của các thành viên trong gia đình của công chức đặt ra một

số vấn đề như sau: bảo đảm quyền riêng tư của thành viên gia đình và liệu một côngchức có biết đầy đủ những lợi ích của các thành viên trong gia đình mình có thể phátsinh Dưới đây là bảng so sánh yêu cầu kê khai tài sản, thu nhập trong gia đình:

Bảng 2 - So sánh yêu cầu kê khai tài sản, thu nhập của gia đình

- Tài sản của

vợ, chồng vàcon còn phụthuộc tàichính

- Kê khai khi

vợ, chồng,con còn phụthuộc tài

những tài sản

cá nhân

- Lợi ích tàichính của vợ,chồng và conchưa thành niêntheo quy địnhcủa pháp luật:

- Tài sản, thunhập

- Biến động vềtài sản, thunhập

Bậc INghề nghiệpcủa vợ, chồngBậc II

Nghề nghiệpcủa vợ, chồng

2.3 Tần suất kê khai tài sản, thu nhập

Tần suất kê khai của công chức được quyết định dựa trên các yếu tố sau:

(1) giá trị của những thông tin mới tạo điều kiện cho hệ thống hoàn thành nhiệm vụ;

29 Vụ Hợp tác quốc tế - Thanh tra Chính phủ, Quy định về kê khai tài sản đối với công chức, một công cụ để phòng ngừa tham nhũng, Nxb Lao động, 2015, tr 85

(2) năng lực của cơ quan quản lý trong xử lý khối lượng thông tin;

(3) tránh quy định kê khai phiền hà đối với công chức làm nảy sinh nguy cơ khôngtuân thủ

Theo đa số các quốc gia, việc kê khai lợi ích, tài sản của công chức được thựchiện vào thời điểm khi công chức mới nhậm chức và khi rời vị trí trong một khoảngthời gian nhất định và kê khai thường kỳ mỗi năm một lần hoặc khi có phát sinh thayđổi đáng kể trong giá trị thu nhập, tài sản (kê khai đột xuất) Tuy nhiên để việc kêkhai đột xuất đạt hiệu quả đòi hỏi phải có quy định phù hợp về ngưỡng (mức) tăngđột xuất của thu nhập, tài sản Nếu đặt ngưỡng quá thấp sẽ có nguy cơ tạo gánh nặngcho cơ quan quản lý khi lượng tăng không cần thiết Nếu đặt ngưỡng quá cao thì cơquan quản lý sẽ bị cho là thiếu nghiêm khắc trong giám sát sự thay đổi tài sản dẫn đếngiảm uy tín của cơ chế kiểm soát Mức ngưỡng tối ưu sẽ khác nhau tuỳ tình hình vàtheo loại hành vi mục tiêu mà mỗi quốc gia muốn giám sát

Ở Mỹ, tất cả các công chức cấp cao đều được yêu cầu hoàn thiện mẫu kê khai

tài chính công trong thời gian 30 ngày kể từ ngày được bổ nhiệm vào vị trí và tiếp tục

kê khai hàng năm sau đó và cả khi nghỉ việc tại cơ quan Nghĩa là Mỹ ứng dụng kêkhai vào thời điểm đầu, cuối và định kỳ Quy định này được ban hành bởi Bộ trưởngCông vụ để quản lý các dịch vụ công. Mỹ là một quốc gia điển hình tập trung vào haiđặc điểm: cách tiếp cận đa tầng hệ thống kiểm soát và hiệu quả của việc người dânđược tiếp cận thông tin của hệ thống kê khai. Hệ thống của Mỹ giám sát các bản kêkhai tài sản được công khai cũng như những bản kê khai thuộc diện được bảo mật Ởcấp Liên bang, ứng cử viên cho những vị trí bầu cử, công chức được bầu và các côngchức cấp cao được bổ nhiệm phải nộp bản báo cáo kê khai tài chính cá nhân và báocáo này sẽ được công khai rộng rãi Yêu cầu báo cáo tương tự cũng được áp dụng đốivới các đại diện được bầu trong ngành lập pháp và các Thẩm phán liên bang Trongngành hành pháp, cũng có một yêu cầu kê khai tài chính đối với công chức ở cấp thấphơn làm việc ở những vị trí cần ra quyết định và những bản kê khai này không đượccông khai Hàng năm có hơn 20.000 công chức trong ngành hành pháp và hàng nghìncông chức trong ngành lập pháp phải nộp báo cáo kê khai Ngoài ra, còn có khoảng280.000 báo cáo kê khai tài chính được giữ bí mật Sự tiếp cận của người dân đối vớicác thông tin được kê khai không những góp phần tăng cường tính minh bạch nói

chung của hệ thống mà còn là một chất xúc tác để cải thiện hệ thống quản lý bản kêkhai tài sản

Nhìn sang Singapore, tất cả các công chức đều phải kê khai lợi ích hoặc

những khoản đầu tư của họ khi họ vừa được bổ nhiệm, trúng tuyển vào làm việctrong hệ thống công của Singapore và việc khai báo này vẫn được duy trì hàng nămsau đó Một công chức phải kê khai hàng năm lợi ích hoặc các khoản đầu tư trongnhững công ty tư nhân hoặc công ty nhà nước: đất, nhà hoặc các tài sản khác với tưcách là chủ sở hữu hoặc tư cách khác Công chức đó cũng phải kê khai trong thời hạnmột tuần khi người đó mua một tài sản cá nhân nào đó, đồng thời cũng sẽ phải kêkhai trong thời hạn một tuần khi vợ, chồng hoặc con cái của họ mua bán bất cứ tàisản cá nhân nào.30 Các công chức Singapore phải báo cáo đầu tư và nắm giữ tài sảncũng như tài sản cá nhân và cổ phần trong các công ty đóng cửa; họ cũng được yêucầu tuyên bố mỗi năm rằng họ không có nợ.31

Trong khi đó ở Hồng Kông, các quan chức Bậc 1 và 2 có nghĩa vụ phải kê

khai tất cả các khoản đầu tư trong nước hàng năm và các khoản đầu tư ngoài nước cứmỗi 2 năm một lần, bao gồm các cổ phần sở hữu hoặc các lợi ích trực tiếp và gián tiếp

từ bất cứ công ty nào, lợi tức từ đất hoặc nhà ở trong và ngoài Hồng Kông, các chứngkhoán được niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán Hồng Kông, các hợp đồngtương lai và các sản phẩm chứng khoán khác, và bất cứ khoản đầu tư thuộc về quanchức đó nhưng do vợ hoặc bất cứ người đại diện nào khác đứng tên hộ Ngoài ra,quan chức bậc 1 còn phải kê khai hằng năm các lợi ích tài chính nhằm mục đích thanhtra Các lợi ích này bao gồm đất và nhà (bao gồm nhà đang ở), việc sở hữu tư nhânhoặc làm giám đốc của các công ty, việc nắm giữ 1% hoặc hơn số cổ phần đã chàobán của bất kỳ công ty tư nhân, đại chúng hoặc niêm yết nào.32

30 Ngô Thu Trang, Viện khoa học thanh tra, Kê khai tài sản, thu nhập - Kinh nghiệm của một số quốc gia và vùng lãnh thổ là thành viên của diễn đàn kinh tế châu Á Thái Bình Dương, nguồn: http://giri.ac.vn/ke-khai-tai- san-thu-nhap-kinh-nghiem-cua-mot-so-quoc-gia-va-vung-lanh-tho-la-thanh-vien-cua-dien-dan-kinh-te-chau-a- thai-binh-duong_t104c2717n2573tn.aspx?fbclid=IwAR3yG50YnFGMkREFBEN-

Đối với các công chức cao cấp ở Úc, theo khoản 1 Điều 51 Luật Dịch vụ

Công cộng 1999 có quy định như sau: Sau khi kết thúc mỗi năm tài chính, các quanchức cấp cao phải gửi bản báo cáo kê khai cho Bộ trưởng Bộ Dịch vụ Công cộng, đểtrình bày trước Quốc hội, về các hoạt động của Ủy viên Bảo vệ Công đức trong năm.Như vậy, pháp luật Úc quy định về tần suất kê khai là một năm một lần và vào thángcuối của mỗi năm

Ở Việt Nam, Luật cũ không đề cập đến phương thức và thời điểm kê khai thìnay, Luật Phòng chống tham nhũng 2018 quy định khá cụ thể được quy định tại Điều

36 Theo đó, việc kê khai tài sản thu nhập được thực hiện theo các phương thức sau:

- Kê khai lần đầu áp dụng đối với cán bộ, công chức; Sĩ quan; Người giữ chức

vụ từ Phó trưởng phòng và tương đương trở lên Việc kê khai phải hoàn thành trước31/12

- Kê khai bổ sung áp dụng với người có nghĩa vụ kê khai có biến động về tàisản, thu nhập trong năm có giá trị từ 300 triệu đồng trở lên Việc kê khai hoàn thànhtrước ngày 31/12 năm có biến động tài sản

- Kê khai hàng năm áp dụng với người giữ chức vụ từ Giám đốc Sở và tươngđương trở lên; Người làm công tác cán bộ, quản lý tài sản công Việc kê khai hoànthành trước ngày 31/12

Trước khi có Luật Phòng chống tham nhũng 2018 thì Việt Nam lựa chọnphương thức kê khai định kỳ, được thực hiện khi cán bộ, công chức còn đang tại

chức Trong khi đó, chỉ có pháp luật Mỹ quy định các công chức có nghĩa vụ kê khai

tài sản phải kê khai từ ngày được bổ nhiệm chức vụ và tiếp tục kê khai định kỳ và cảkhi nghỉ việc tại cơ quan Việc kê khai được thực hiện vào một thời điểm nhất địnhsau khi chính thức rời khỏi chức vụ là một phương thức được đánh giá là hợp lý.Trong những trường hợp đó, các bản kê khai được xem như một công cụ để kiểmsoát sự tuân thủ đối với những quy định về vấn đề sau khi thôi chức33 Singapore cũng

quy định tương tự đó là yêu cầu kê khai tài sản, thu nhập, những khoảng lợi ích khác

32 TS Phan Văn Tâm, ThS Lê Cảnh Dương, ThS Võ Thị Mai Hương, Kê khai tài sản của cán bộ, công chức tại Việt Nam, bài học từ các quốc gia trên thế giới, Trang thông tin điện tử tổng hợp của Ban nội chính trung

ương, 2013, nguồn: viet-nam-bai-hoc-tu-cac-quoc-gia-tren-the-gioi-292223/

http://noichinh.vn/nghien-cuu-trao-doi/201309/ke-khai-tai-san-cua-can-bo-cong-chuc-tai-33 Vụ Hợp tác quốc tế - Thanh tra Chính phủ, Quy định về kê khai tài sản đối với công chức, một công cụ để phòng ngừa tham nhũng, Nxb Lao động, 2015, tr 106

khi vừa được bổ nhiệm, trúng tuyển vào làm việc và duy trì kê khai định kỳ hàngnăm Như vậy có nghĩa là Mỹ và Singapore đều yêu cầu kê khai vào thời điểm đầu,cuối và định kỳ Mỹ đã áp dụng phương thức kê khai này suốt thời gian qua và đạt

được nhiều kết quả tích cực Còn lại, Hồng Kông và Úc cũng lựa chọn phương thức

kê khai đó là kê khai định kỳ Việc không kê khai khi bắt đầu và kết thúc nhiệm kỳ

sẽ gây khó khăn cho việc xác minh tài sản, thu nhập của cơ quan có thẩm quyền, bởi

vì như vậy sẽ không có cơ sở để so sánh, đánh giá tình hình thu nhập, tài sản của cán

bộ, công chức trước khi bắt đầu nhiệm vụ và sau khi rời vị trí, bởi có thể có trườnghợp mặc dù không còn tại chức, nhưng cựu cán bộ, công chức vẫn có thể dựa vàoảnh hưởng từ chức vụ cũ của mình để thực hiện các hành vi làm giàu bất chính Mộtthời điểm khác để nộp bản kê khai là trong khi đang nắm giữ chức vụ và có sự biếnđộng lớn về tài sản (hoặc có sự thay đổi so với những thông tin đã kê khai từ trước)hoặc có những lợi ích cá nhân mới xuất hiện34 Đến nay, Luật Phòng chống thamnhũng hiện hành đã có quy định cụ thể hơn về tần suất kê khai, trong đó có kê khai

bổ sung khi có sự biến động về tài sản, thu nhập trong năm có giá trị từ 300 triệuđồng trở lên Lý do ở đây là thay đổi về những lợi ích cá nhân quan trọng có thể cầnđược kiểm soát để ngăn chặn ngay lập tức những xung đột về lợi ích, và do đó sựchậm chễ trong việc kê khai là không thỏa đáng35 Việc thực hiện yêu cầu đối vớiviệc nộp bản kê khai bổ sung khi có sự thay đổi nhất định về tài sản, thu nhập có thể

sẽ khó khăn, tuy nhiên, điều này góp phần làm tăng tính minh bạch và trách nhiệmgiải trình đối với đối tượng có nghĩa vụ kê khai tài sản, thu nhập của Việt Nam nóiriêng và các quốc gia khác nói chung

2.4 Công khai bản kê khai tài sản, thu nhập

Việc công khai bản kê khai tài sản nhằm tranh thủ sự tham gia của tổ chức xãhội dân sự trong giám sát tờ khai, tăng cường cưỡng chế, từ đó nâng cao uy tín của cơchế công khai thu nhập, tài sản Vì vậy, công khai thông tin sẽ là một biện pháp răn đe

bổ sung đối với những đối tượng lạm dụng công quyền, dựa trên khả năng giám sát

34 Vụ Hợp tác quốc tế - Thanh tra Chính phủ, Quy định về kê khai tài sản đối với công chức, một công cụ để phòng ngừa tham nhũng, Nxb Lao động, 2015, tr 106

35 Vụ Hợp tác quốc tế - Thanh tra Chính phủ, Quy định về kê khai tài sản đối với công chức, một công cụ để phòng ngừa tham nhũng, Nxb Lao động, 2015, tr 107

tăng cường mà nó mang lại Việc công chúng tiếp cận thông tin kê khai vốn gây ranhiều tranh cãi tại các nước Mặc dù trên thế giới hiện nay đang phát triển xu thế côngkhai thông tin rộng rãi hơn, nhưng để đạt được sự cân bằng giữa việc công khai thôngtin và bảo vệ quyền riêng tư thì đây vẫn là một vấn đề gây tranh cãi Có nhiều lý dohợp lý để công khai, ít nhất là một phần, các dữ liệu về công chức làm chính trị,chẳng hạn như các nghị sĩ Các chính trị gia nên chuẩn bị sẵn sàng để giải trình vềnhững thông tin đã được công khai, nếu có bất kỳ quan ngại nào từ phía truyền thônghoặc xã hội dân sự Liên quan đến những công chức ở bậc thấp hơn, nên xác định mộtmức độ công khai thông tin phù hợp trên cơ sở cân đối và tính toán cẩn trọng, chẳnghạn như truyền thống, cảm nhận về tham nhũng ở một quốc gia cụ thể, những quanngại về sự an toàn, và các mối nguy hiểm khác.36

Có hai mức độ công khai, đó là:

Công khai rộng rãi toàn bộ, nghĩa là mọi thông tin được cung cấp trong bản kê

khai đều được công khai rộng rãi để người dân có thể giám sát Đây là đặc điểmthường thấy ở những hệ thống đăng ký/kê khai có phạm vi thông tin tương đối hạnchế và chỉ giới hạn trong nhóm các công chức cấp cao

Công khai hạn chế: Có rất nhiều cuộc tranh luận ở nhiều quốc gia về việc vấn

đề công khai bản kê khai thu nhập và tài sản có thể ảnh hưởng như thế nào đến quyềnriêng tư Trong hầu hết các trường hợp, vấn đề là phải cân bằng được giữa việc côngkhai với bảo vệ quyền riêng tư Không có tiêu chuẩn quốc tế nào quy định về nghĩa

vụ phải đảm bảo công khai các thông tin đã được kê khai, và có lẽ sẽ không bao giờ

có một tiêu chuẩn chung để có sự cân bằng tuyệt đối giữa việc công khai với quyềnriêng tư Do đó, tập quán pháp lý và xã hội của mỗi quốc gia vẫn là một nhân tố thenchốt trong việc quyết định một chính sách phù hợp nhất

Việc công khai các bản kê khai có thể thực hiện theo nhiều hình thức Chúng

có thể được đăng tải theo hình thức điện tử (có vẻ như việc đăng tải bằng văn bảngiấy đang ngày càng ít đi) Ở một số quốc gia, chỉ bản kê khai của một số công chứccấp cao là được công khai trên mạng Thêm vào đó, quyền tiếp cận có thể được cungcấp đối với những hồ sơ kê khai thực tế, bất kể là hình thức bằng giấy hay qua con

36 Vụ Hợp tác quốc tế - Thanh tra Chính phủ, Quy định về kê khai tài sản đối với công chức, một công cụ để phòng ngừa tham nhũng, Nxb Lao động, 2015, tr.28

đường điện tử Dưới đây sẽ tóm tắt về các hệ thống kê khai của các quốc gia, thôngtin được tổng hợp qua các phiếu hỏi.37

Luật Đạo đức của Chính Phủ 1978 tại Mỹ cũng yêu cầu các thông tin kê khai

phải được minh bạch, công khai đầy đủ trong thời gian là sáu năm, ngoại trừ cáctrường hợp ngoại lệ hạn chế được quy định tại Điều 105 khoản a Các trường hợpngoại lệ giới hạn áp dụng cho: các thành viên của cộng đồng tình báo (nếu Tổngthống thấy rằng việc tiết lộ thông tin của những người đó sẽ làm tổn hại đến an ninhquốc gia) và các thành viên của ngành tư pháp Mỗi năm, Văn phòng Hành chính củaTòa án Hoa Kỳ phải đệ trình báo cáo lên Quốc hội quy định chi tiết về các yêu cầuđiều chỉnh, loại thông tin nào đã được xử lý lại và những thủ tục nào được đưa ra đểđảm bảo có đủ thông tin công khai theo quy định pháp luật tại khoản c Điều 105 Bêncạnh đó, ở cấp liên bang, ứng cử viên vào những vị trí do bầu cử, cán bộ được bầu vàcác công chức cấp cao được bổ nhiệm phải nộp bản báo cáo kê khai tài chính cá nhân

và báo cáo này sẽ được công khai rộng rãi Yêu cầu báo cáo tương tự cũng được ápdụng đối với các đại diện được bầu trong ngành lập pháp và các thẩm phán cấp liênbang Trong ngành hành pháp, cũng có một yêu cầu kê khai tài chính đối với côngchức ở cấp thấp hơn làm việc ở những vị trí cần ra quyết định và những bản kê khainày không được công khai Mỗi năm ở Mỹ có khoảng hơn 25.000 tờ khai được công

bố và 250.000 tờ khai được giữ bí mật (trong đó quy định mọi tờ khai phải được kiểmtra và mọi đối tượng phải được hướng dẫn về những xung đột lợi ích có thể nảy sinhtrong vòng 60 ngày kể từ ngày nộp) Đi kèm với đó, một số lượng nhân lực và hệthống kỹ thuật, công nghệ hùng hậu cũng được huy động để xử lý, xác minh khốilượng lớn thông tin được kê khai đó Trong số các nước được nghiên cứu, Hoa Kỳ cóyêu cầu rộng rãi nhất về việc công khai bản kê khai tài sản

Tại Singapore, những bản kê khai này sẽ không được đưa ra công khai.Ngoài ra, tất cả các tờ khai được coi là thông tin mật và không được sử dụng cho việcthanh tra công khai.38 Tuy nhiên, các chuyên viên chính cần phải thông báo với người

37 Vụ Hợp tác quốc tế - Thanh tra Chính phủ, Quy định về kê khai tài sản đối với công chức, một công cụ để phòng ngừa tham nhũng, Nxb Lao động, 2015, tr.144

38 Ngô Thu Trang, Viện Khoa học thanh tra, Kê khai tài sản, thu nhập - Kinh nghiệm của một số quốc gia và vùng lãnh thổ là thành viên của diễn đàn kinh tế châu Á Thái Bình Dương, nguồn: http://giri.ac.vn/ke-khai-tai- san-thu-nhap-kinh-nghiem-cua-mot-so-quoc-gia-va-vung-lanh-tho-la-thanh-vien-cua-dien-dan-kinh-te-chau-a- thai-binh-duong_t104c2717n2573tn.aspx?fbclid=IwAR3yG50YnFGMkREFBEN-

đứng đầu của cơ quan nếu họ mua cổ phiếu ở bất kì thời điểm nào, họ cũng được yêu

cầu tuyên bố mỗi năm rằng họ không có nợ

cấp truy cập công khai nội dung bản kê khai của công chức Trong đó, cho phép côngchúng truy cập tuỳ theo cấp bậc của đối tượng kê khai Công chức có vị trí càng caothì càng phải công khai nội dung kê khai Bản kê khai của các công chức Bậc I

(những vị trí do trung ương bổ nhiệm, gồm 24 vị trí chủ chốt trong chính phủ) đượccông khai trước công chúng, trong khi tờ khai của công chức Bậc II được giữ bí mật.Tuy nhiên, các bản kê khai của công chức Bậc I không được đăng tải trên Internet mà

thay vào đó những bên quan tâm phải yêu cầu bản sao và trực tiếp đến lấy Úc cũng

có nét tương đồng với Hồng Kông khi có một hệ thống công khai trực tuyến bản kêkhai tài sản của một bộ phận người có nghĩa vụ công khai tài sản

Còn tại Việt Nam, Điều 39 của Luật phòng chống tham nhũng năm 2018 đãquy định về công khai bản kê khai tài sản của người có nghĩa vụ kê khai tài sản tại cơquan, tổ chức đơn vị nơi người đó thường xuyên làm việc; bản kê khai của người dựkiến được bổ nhiệm giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý tại cơ quan, tổ chức, đơn vị phảiđược công khai tại cuộc họp lấy phiếu tín nhiệm; hoặc một số đối tượng khác thì bản

kê khai được thực hiện theo quy định của Ủy ban Thường vụ Quốc hội

Như vậy, so sánh những quốc gia trong phạm vi nghiên cứu thì thấy rằngkhông nước nào hiện nay lựa chọn mô hình công khai toàn bộ thông tin về tài sảncủa tất cả công chức có nghĩa vụ kê khai tại cơ quan nơi họ làm việc giống Việt Nambởi phương thức này ảnh hưởng đến sự riêng tư của cá nhân; xuất hiện nhiều yêu cầugiải trình, xác minh mà đôi khi là bất hợp lý, không có căn cứ; bên cạnh đó cũng cónhững vấn đề khó khăn trong việc lưu trữ, công khai thông tin, nhất là khi hệ thống

kê khai tài sản chưa được số hoá Còn đại đa số các nước lựa chọn cách thức côngkhai thông tin của một bộ phận người có nghĩa vụ kê khai tài sản như Hồng Kông,

Mỹ, Úc hoặc không công khai thông tin về thu nhập, tài sản của bất cứ cá nhân nàotrừ trường hợp đặc biệt như Singapore

v_vf3C1xZ4e2nMVzv7pJKRuD8YMO-JPWFrQJFNU, truy cập 09/03/2019.

Bàn về hệ thống kê khai, Hồng Kông và Úc có sự giống nhau về hệ thốngcông khai trực tuyến bản kê khai tài sản, thu nhập trên Internet Việc làm này có ưuđiểm là xây dựng sự tin tưởng trong lòng công chúng, giúp cho công chúng và báochí dễ dàng truy cập, tiếp cận thông tin về tài sản, thu nhập của các công chức caocấp Từ đó họ sẽ có một niềm tin lớn rằng công tác phòng chống tham nhũng ngàycàng được cải thiện, có chuyển biến tích cực trong xã hội, bên cạnh cũng góp phầnlàm tăng tính minh bạch về tài sản, thu nhập của những người giữ chức vụ cao trong

cơ quan hành chính nhà nước

2.5 Xác minh tài sản, thu nhập

Việc xác minh tài sản, thu nhập góp phần răn đe đối với những vi phạm vềlàm giàu bất chính và xung đột lợi ích Lý do cơ bản cho chức năng này phần nhiềukhông phải là để đạt được mục đích của riêng hệ thống (đặc biệt là nếu vấn đề đượcxem xét là vấn đề xung đột lợi ích chứ không phải là vấn đề giám sát tài sản) mà là

để duy trì tính liêm chính của hệ thống kê khai Nếu công chức biết rằng nhữngthông tin được đưa vào bản kê khai sẽ không bao giờ được xác minh thì sẽ có mộtnguy cơ là hệ thống sẽ tích lũy được một khối lượng lớn những “thông tin” vô bổ vàhầu như chẳng có chút liên hệ nào với thực tế

Nhìn chung, trên thế giới, quy định về vấn đề xác minh kê khai tài sản, thunhập khá phong phú và đa dạng về căn cứ xác minh, nội dung thông tin phải xácminh, trình tự thủ tục xác minh Hầu hết các hệ thống kê khai tài sản đều chịu tácđộng tích cực của một loại quy trình xác minh nào đó, đặc biệt là nếu số lượng côngchức thuộc diện kê khai là lớn và mức độ tham nhũng được cảm nhận là cao, trongkhi niềm tin của người dân vào chính phủ thấp và xã hội dân sự yếu Cụ thể là, việcxác minh được khuyến nghị thực hiện nhằm duy trì tính toàn vẹn của thông tin trong

hệ thống (thí dụ, để loại trừ việc tích lũy dữ liệu sai một cách hệ thống) hoặc để giảiquyết những lo ngại của người dân về lối sống của một số công chức liên quan đếnnhững thông tin được kê khai Cho dù việc lựa chọn các bản kê khai để xác minhđược thực hiện một cách ngẫu nhiên, dựa trên yếu tố rủi ro hay được thực hiện bằngmột phương pháp khác, thì cũng nên có sự cân đối giữa việc xác minh mang tínhchất hệ thống dựa trên những tiêu chí cứng và việc áp dụng một cách tiếp cận nhất