Luận án tiến sĩ lịch sử việt nam những biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp ở thành phố hồ chí minh (2000 2015)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ĐỖ CAO PHÚC NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA ĐỘI NGŨ CÔNG NHÂN CÔNG NGHIỆP Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH (2000 2015) Chuyên ngành Lịch sử Việt Nam Mã số[.]

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

ĐỖ CAO PHÚC

NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA ĐỘI NGŨ CÔNG NHÂN CÔNG NGHIỆP Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH (2000-2015)

Chuyên ngành : Lịch sử Việt Nam

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ VIỆT NAM

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS.TS NGUYỄN ĐỨC HÒA

2 TS LÊ VĂN ĐẠT

Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2022

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Những kết quả và nội dung của luận án là trung thực, chưa được công bố ở những công trình nghiên cứu khác

Tác giả

Đỗ Cao Phúc

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan i

Mục lục iii

Danh mục các kí hiệu, các chữ viết tắt vi

Danh mục các bảng vii

Danh mục biểu đồ ix

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 8

1.1 Những công trình nghiên cứu có liên quan đề đề tài 8

1.1.1 Cơ sở lý luận về khái niệm và những biến đổi của giai cấp công nhân 8

1.1.2 Nhóm công trình nghiên cứu lí luận giai cấp công nhân 12

1.1.3 Nhóm các công trình nghiên cứu giai cấp công nhân Việt Nam 16

1.1.4 Nhóm các công trình nghiên cứu về sự biến đổi của công nhân công nghiệp Việt Nam và công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh 19

1.2 Những vấn đề luận án kế thừa từ các công trình nghiên cứu trên 34

1.3 Những vấn đề đặt ra luận án cần tiếp tục nghiên cứu 35

Tiểu kết chương 1 37

Chương 2 NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA CÔNG NHÂN CÔNG NGHIỆP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN TIẾN HÀNH CÔNG NGHIỆP HÓA - HIỆN ĐẠI HÓA (2000 – 2007) 38

2.1 Tình hình đội ngũ công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh trước năm 2000 38

2.2 Bối cảnh lịch sử và nhân tố tác động đến những biến đổi đội ngũ công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (2000-2007) 41

2.2.1 Bối cảnh lịch sử 41

2.2.2 Các yếu tố tác động tạo nên sự biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp thành phố Hồ Chí Minh 43

2.3 Những biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2000-2007 52

2.3.1 Về số lượng và cơ cấu đội ngũ 52

2.3.2 Về trình độ học vấn và chuyên môn kĩ thuật 58

2.3.3 Về đời sống vật chất và tinh thần 63

2.3.4 Về hoạt động của tổ chức công đoàn 75

Tiểu kết chương 2 78

Chương 3 NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA CÔNG NHÂN CÔNG NGHIỆP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA - HIỆN ĐẠI HÓA VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ (2008 – 2015) 80

3.1 Bối cảnh và những yếu tố tạo nên sự biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp thành phố Hồ Chí Minh 80

3.1.1 Bối cảnh lịch sử 80

3.1.2 Chủ trương của Thành phố Hồ Chí Minh đối với sự phát triển của đội ngũ công nhân công nghiệp 83

3.2 Sự biến đổi của công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2008 - 2015 85

3.2.1 Biến đổi số lượng và cơ cấu đội ngũ 85

3.2.2 Biến đổi trình độ học vấn và chuyên môn kĩ thuật 89

3.2.3 Biến đổi đời sống vật chất và tinh thần 97

3.2.4 Biến đổi trong hoạt động công đoàn của công nhân 117

Tiểu kết chương 3 123

Chương 4 MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA ĐỘI NGŨ CÔNG NHÂN CÔNG NGHIỆP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH (2000-2015) 125

4.1 Đặc điểm những biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh 125

4.1.1 Về số lượng, cơ cấu đội ngũ 125

4.1.2 Về trình độ học vấn và khả năng tiếp cận khoa học công nghệ 128

4.1.3 Về thành phần xuất thân 131

4.1.4 Về đời sống vật chất, tinh thần và nhận thức chính trị 135

4.1.5 Tính truyền thống, năng động, sáng tạo, thu nhập và đời sống 139

4.1.6 Khả năng liên minh với giai cấp 141

4.1.7 Phản kháng của công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh 144

4.2 Sự biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp tác động đến đời sống xã hội ở Thành phố Hồ Chí Minh 145

4.2.1 Trên lĩnh vực kinh tế 146

4.2.2 Trên lĩnh vực văn hóa – xã hội 149

4.2.3 Trên lĩnh vực chính trị, an ninh 151

Tiểu kết chương 4 156

KẾT LUẬN 157

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 162

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 163 PHỤ LỤC PL1

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CNH-HĐH Công nghiệp hóa – hiện đại hóa

DNFDI Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài KCX, KCN Khu chế xuất, khu công nghiệp

CDCCKT Chuyển dịch cơ cấu kinh tế

HEPZA Ban Quản lý các Khu chế xuất, khu công

nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh

CNVC-LĐ Công nhân viên chức – lao động

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Số lượng công nhân công nghiệp trong các KCX, KCN Thành phố

Hồ Chí Minh (2000-2007) 53 Bảng 2.2 Tỷ lệ nữ công nhân trong KCX, KCN Thành phố Hồ Chí Minh

(2000-2007) 57 Bảng 2.3 Trình độ học vấn của công nhân công nghiệp trong các KCX, KCN

Thành phố Hồ Chí Minh (2001-2007) 59 Bảng 2.4 Số lượng tuyển dụng vào các KCX, KCN Thành phố Hồ Chí Minh

(2000-2007) 62 Bảng 2.5 Kênh tuyển dụng công nhân công nghiệp tại các KCX, KCN Thành

phố Hồ Chí Minh (2001-2004) 64 Bảng 2.6 Thu nhập bình quân theo loại hình doanh nghiệp và tính chất công

việc (2006) 67 Bảng 2.7 Lương của công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh theo

trình độ lao động (năm 2006) 67 Bảng 2.8 Đời sống tinh thần của công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí

Minh năm 2006 73 Bảng 3.1 Số lượng công nhân công nghiệp trong các KCX, KCN Thành phố

Hồ Chí Minh (2008-2015) 86 Bảng 3.2 Công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh phân theo loại

hình hình doanh nghiệp (2008-2015) 88 Bảng 3.3 Trình độ học vấn của công nhân công nghiệp tại KCX, KCN Thành

phố Hồ Chí Minh (2008-2015) 90 Bảng 3.4 Trình độ chuyên môn kỹ thuật của đội ngũ công nhân công nghiệp

Thành phố Hồ Chí Minh (2008-2015) 93 Bảng 3.5 Cơ cấu cung và cầu lao động theo trình độ chuyên môn kĩ thuật của

công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (2010-2015) 94 Bảng 3.6 Kênh giới thiệu việc làm của công nhân công nghiệp KCX, KCN

Thành phố Hồ Chí Minh (2018) 98

Bảng 3.7 Trình độ lao động của công nhân công nghiệp thành phố Hồ Chí

Minh trước khi vào làm việc (năm 2018) 99 Bảng 3.8 Lương bình quân của đội ngũ công nhân công nghiệp Thành phố

Hồ Chí Minh (2006 – 2015) 105 Bảng 3.9 Thu nhập của công nhân công nghiệp theo nghề tại Thành phố Hồ

Chí Minh (2012-2015) 106 Bảng 3.10 Tình hình xây dựng nhà lưu trú cho công nhân công nghiệp tại các

KCX, KCN Thành phố Hồ Chí Minh (2010-2015) 112 Bảng 3.11 Tình hình xây dựng siêu thị phục vụ công nhân công nghiệp tại các

KCX, KCN ở Thành phố Hồ Chí Minh (2010-2015) 113

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1 Cơ cấu doanh nghiệp sản xuất công nghiệp theo loại hình doanh

nghiệp ở thành phố Hồ Chí Minh 2001-2006 55 Biểu đồ 2.2 Công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh theo thành phần

kinh tế (2000-2007) 56 Biểu đồ 4.1 Tỷ lệ công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh theo khu

vực kinh tế (2000-2015) 126 Biểu đồ 4.2 Trình độ lao động của công nhân công nghiệp tại KCX, KCN

Thành phố Hồ Chí Minh (2001-2015) 130

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, thực dân Pháp tiến hành công cuộc khai thác thuộc địa ở Đông Dương dẫn đến sự ra đời của giai cấp công nhân Việt Nam Thông qua đội tiên phong là Đảng Cộng sản Việt Nam, giai cấp công nhân là lực lượng chủ yếu gắn liền với cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và quá trình xây dựng chủ nghĩa

xã hội Thành tựu cơ bản của công cuộc đổi mới là ra tạo bước ngoặt quan trọng cho Việt Nam, từ một quốc gia lấy nông nghiệp là chủ yếu đã chuyển thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại Khi đất nước tiến hành đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, giai cấp công nhân Việt Nam đã có những biến đổi tích cực: tăng nhanh về số lượng, đa dạng về cơ cấu, chất lượng và ý thức giác ngộ chính trị được nâng lên Cùng với các giai tầng khác, giai cấp công nhân Việt Nam đóng góp

to lớn vào quá trình phát triển kinh tế của đất nước

Sự phát triển của giai cấp công nhân Việt Nam là nhân tố then chốt để đưa công cuộc đổi mới đi đến thắng lợi Mục tiêu xây dựng giai cấp công nhân đến năm

2020 được nêu rõ trong Nghị Quyết số 20-NQ/TƯ (28/01/2008) là: “xây dựng giai cấp công nhân mạnh về số lượng và nâng cao về chất lượng, giải quyết những vấn đề bức xúc, cấp bách của giai cấp công nhân, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của công nhân (về nhà ở tại các khu công nghiệp, tiền lương và thu nhập…)”

Thành phố Hồ Chí Minh trung tâm công nghiệp, vùng kinh tế trọng điểm ở phía Nam… Nhờ có thế mạnh về cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất, hệ thống

42 cảng sông, biển lớn nhỏ (cảng Sài Gòn, Tân Cảng…) nên nơi đây được xem là đầu mối trung chuyển hàng hóa, tiêu thụ mạnh nhất giữa các địa phương, tỉnh thành trên

cả nước và quốc tế Đồng thời, Thành phố Hồ Chí Minh là thị trường lao động sôi nổi nhất vùng kinh tế trọng điểm phía Nam với sự phát triển mạnh mẽ của các ngành công nghiệp Do đó, Thành phố chủ trương thành lập khu chế xuất, khu công nghiệp

để định hướng, quy hoạch nền kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việc thành lập các khu chế xuất, khu công nghiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh từ năm

1991 đến 2015 đã tạo ra một thị trường lớn thu hút lực lượng công nhân nhập cư, tại chỗ để tìm kiếm việc làm, thu hút nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước đầu tư

Từ năm 2000 trở đi, dưới tác động từ công cuộc đổi mới đất nước, quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã tạo nên những biến đổi đội ngũ công nhân công nghiệp trong các khu chế xuất, khu công nghiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh, đó

là sự tăng nhanh về số lượng và nâng cao chất lượng, góp phần rất quan trọng vào tăng trưởng kinh tế của thành phố Từ năm 2008, Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh xác định công nhân công nghiệp: “là lực lượng tiên phong trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ chủ nghĩa xã hội, xây dựng và bảo vệ thành phố… là lực lượng chủ yếu vận hành, sử dụng các công cụ sản xuất hiện đại; một bộ phận công nhân có trình độ học vấn, tay nghề cao đáp ứng được yêu cầu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập kinh tế quốc tế; có tác phong và kỹ năng lao động trong môi trường công nghiệp hiện đại, thích nghi nhanh với cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa…” (Thành

ủy Thành phố Hồ Chí Minh, 2008, trang 1) Năm 2009, tác động từ cuộc suy thoái toàn cầu phần nào ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế Việt Nam trên trường quốc tế, đặc biệt là thị trường lao động ở Thành phố Hồ Chí Minh làm cho đội ngũ công nhân công nghiệp có nhiều biến đổi Trước bối cảnh đó, chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục khẳng định, xác định vai trò, nhiệm vụ hàng đầu của đội ngũ công nhân công nghiệp để có những chính sách hợp lý nhằm thúc đẩy những biến đổi theo chiều hướng tích cực Từ năm 2010 đến 2015, quá trình hội nhập quốc tế, toàn cầu hóa diễn

ra mạnh mẽ, vị thế kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh từng bước khẳng định được ở khu vực Đông Nam Á, đây là tiền đề quan trọng để công nhân công nghiệp từng bước thích nghi, biến đổi phù hợp với bối cảnh lịch sử mới Do vậy, việc nghiên cứu về những biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn này để thấy rõ bản chất cơ bản của những biến đổi, đánh giá đúng hơn mặt tích cực, hạn chế mà đội ngũ này đã bộc lộ

Ngoài ra, lý do nữa để chúng tôi nghiên cứu về vấn đề này là những đề tài trước đó chỉ nghiên cứu về những biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh trước năm 2000, nên vẫn còn khoảng trống ở giai đoạn từ năm 2000 đến 2015 khi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa tiếp tục được đẩy mạnh, nền kinh tế thị trường phát triển theo định hướng xã hội hội chủ nghĩa, toàn cầu hóa diễn

ra quy mô, chuỗi cung ứng toàn cầu đã tác động và làm biến đổi căn bản đến đội ngũ công nhân công nghiệp vẫn còn chưa được làm rõ

Từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Những biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh (2000-2015)” làm luận án tiến

sĩ lịch sử

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ những biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp đang làm việc tại các khu chế xuất, khu công nghiệp ở Thành phố

Hồ Chí Minh Luận án từng bước làm sáng tỏ tác động của những biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp đến một số lĩnh vực như: kinh tế, văn hóa – xã hội, chính trị, quốc phòng an ninh Đồng thời, luận án góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của công nhân công nghiệp trong sự phát triển kinh tế đất nước thời hiện đại

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhằm đạt được mục đích đặt ra, chúng tôi tập trung giải quyết các nhiệm vụ cụ thể như sau:

Thứ nhất, tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan trực tiếp đến đề tài của

luận án Qua đó, chúng tôi tiếp thu, chọn lọc được các công trình trước đó và xác định những nội dung mà luận án cần tiếp tục làm rõ

Thứ hai, phân tích về bối cảnh lịch sử, đặc điểm điều kiện tự nhiên và kinh tế -

xã hội của Thành phố Hồ Chí Minh tác động đến biến đổi của công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (2000 - 2015)

Thứ ba, từ các nguồn tư liệu, số liệu thống kê… luận án tái hiện, phục dựng một

cách khách quan, khoa học những biến đổi về số lượng, chất lượng, đời sống vật chất

và tinh thần của đội ngũ công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (2000 - 2015)

Thứ tư, rút ra những đặc điểm nổi bật của những biến đổi và tác động của sự

biến đổi này trên lĩnh vực kinh tế, văn hóa - xã hội, chính trị, quốc phòng an ninh trong sự phát triển bền vững tại Thành phố Hồ Chí Minh

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là những biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2000 đến 2015

Là một bộ phận của giai cấp công nhân Việt Nam, đội ngũ công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh là lực lượng sản xuất nòng cốt, đang phát triển lớn mạnh Tuy nhiên, luận án chỉ tập trung nghiên cứu những người lao động làm công hưởng lương trong các loại hình doanh nghiệp sản xuất công nghiệp thuộc khu vực: nhà nước, ngoài nhà nước, có vốn đầu tư nước ngoài (không bao gồm các chủ doanh nghiệp, các chuyên gia và lao động người nước ngoài) tại các khu chế xuất, khu công nghiệp trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Nội dung nghiên cứu của luận án về những biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh gồm nhiều yếu tố cấu thành, đây là một vấn đề có nội hàm rất rộng Trong phạm vi tiếp cận của luận án, chúng tôi tập trung bốn vấn đề then chốt trong biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh về: số lượng và cơ cấu, trình độ học vấn và chuyên môn kĩ thuật, đời sống vật chất và tinh thần của công nhân công nghiệp, hoạt động của tổ chức Công đoàn

- Thời gian: luận án nghiên cứu từ năm 2000 đến 2015, chọn mốc năm 2000 bởi đây là năm tiến hành Đại hội Đại biểu Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh lần thứ VII (12/2000) tạo định hướng mạnh phát triển công nghiệp Thành phố; hai là đánh dấu thời điểm Thành phố Hồ Chí Minh kết thúc thế kỉ XX chuẩn bị bước vào kỉ nguyên mới của thế kỉ XXI trong bối cảnh hợp tác khu vực Năm 2015, kết thúc Đại hội Đảng

bộ Thành phố Hồ Chí Minh lần IX, đồng thời nhằm đánh giá chặng đường lịch sử mà đội ngũ công nhân công nghiệp có những biến đổi và tác động của sự biến đổi đối với của sự phát triển chung Thành phố Hồ Chí Minh

- Không gian nghiên cứu: công nhân công nghiệp đang làm việc tại các khu chế xuất, khu công nghiệp trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh