Luận văn thạc sĩ sư phạm toán dạy học khám phá với chủ đề tam giác đồng dạng trong chương trình hình học trung học cơ sở

` ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ HẰNG DẠY HỌC KHÁM PHÁ VỚI CHỦ ĐỀ TAM GIÁC ĐỒNG DẠNG TRONG CHƢƠNG TRÌNH HÌNH HỌC TRUNG HỌC CƠ SỞ LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM TOÁN HÀ NỘI – 2017[.]

`

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ HẰNG

DẠY HỌC KHÁM PHÁ VỚI CHỦ ĐỀ TAM GIÁC ĐỒNG DẠNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH HÌNH HỌC TRUNG HỌC CƠ SỞ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

HÀ NỘI – 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ HẰNG

DẠY HỌC KHÁM PHÁ VỚI CHỦ ĐỀ TAM GIÁC ĐỒNG DẠNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH HÌNH HỌC TRUNG HỌC CƠ SỞ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN TOÁN)

Mã số: 8 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Minh Tuấn

HÀ NỘI – 2017

i

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên trong luận văn này, tác giả xin trân trọng cảm ơn các thầy, cô giáo của trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy, hết lòng giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu Đặc biệt, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Minh Tuấn- người đã trực tiếp hướng dẫn và tận tình chỉ bảo tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài này

Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy cô giáo và các

em học sinh trường THCS Hưng Hóa, huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ đã tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong quá trình thực hiện thực nghiệm sư phạm góp phần hoàn thiện luận văn

Cùng với đó là sự quan tâm, giúp đỡ của bạn bè, đồng nghiệp, của các bạn trong lớp Cao học Lý luận và Phương pháp dạy học môn Toán K11 trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội Đặc biệt, gia đình tôi là nguồn động viên cổ vũ to lớn đã tiếp thêm sức mạnh cho tác giả trong suốt những năm học tập và thực hiện đề tài

Mặc dù có nhiều cố gắng, tuy nhiên luận văn vẫn không tránh khỏi những sai sót Tác giả mong được nhận những ý kiến đóng góp quý báu của các thầy cô

và bạn bè

Hà Nội, tháng 9 năm 2017

Tác giả

Nguyễn Thị Hằng

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các bảng iv

Danh mục các biểu đồ .v

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN .4

1.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học 4

1.2 Phương pháp dạy học tích cực 5

1.2.1 Quan niệm về phương pháp dạy học tích cực 5

1.2.2 Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực 6

1.3 Dạy học khám phá 7

1.3.1 Một số quan điểm về dạy học khám phá 7

1.3.2 Đặc trưng của dạy học khám phá 9

1.3.3 Phương pháp tổ chức dạy học khám phá .10

1.3.4 Quy trình, hình thức tổ chức dạy học khám phá 11

1.3.5 Ưu điểm và hạn chế của dạy học khám phá 12

1.3.6 Những vấn đề lưu ý khi dạy học khám phá 13

1.4 Dạy học theo chủ đề với chủ trương đổi mới giáo dục hiện nay 13

1.4.1 Thế nào là dạy học theo chủ đề 13

1.4.2 Ưu thế của dạy học chủ đề so với dạy học theo cách tiếp cận truyền thống hiện nay 15

1.4.3 Tại sao nên quan tâm đến dạy học theo chủ đề trong tiến trình đổi mới giáo dục hiện nay? 16

1.5 Cơ sở thực tiễn 18

1.5.1 Tìm hiểu thực tiễn dạy học Toán và dạy học chủ đề Tam giác đồng dạng trong chương trình hình học Trung học cơ sở 18

1.5.2 Cấu trúc nội dung và mục tiêu dạy học chủ đề Tam giác đồng dạng 19

Kết luận Chương 1 21

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ MỘT SỐ GIÁO ÁN DẠY HỌC ĐỐI VỚI CHỦ ĐỀ TAM GIÁC ĐỒNG DẠNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH HÌNH HỌC TRUNG HỌC CƠ SỞ BẰNG DẠY HỌC KHÁM PHÁ ……… 22

2.1 Dạy học khái niện và định lý bằng dạy học khám phá 22

2.1.1 Dạy học khái niệm bằng dạy học khám phá 22

2.1.2 Dạy học định lý bằng dạy học khám phá 26

2.2 Dạy học giải bài tập bằng dạy học khám phá 27

2.2.1 Vị tr và chức năng của việc dạy học giải toán 27

2.2.2 Các yêu cầu đối với lời giải 28

2.2.3 Dạy giải toán theo hướng khám phá 28

2.3 Thiết kế một số giáo án dạy học đối với chủ đề Tam giác đồng dạng bằng phương pháp khám phá .29

2.3.1 Quy trình thiết kế giáo án dạy học theo chủ đề bằng phương pháp dạy học khám phá 29

2.3.2 Giáo án 1 31

2.3.3 Giáo án 2 45

2.3.4 Giáo án 3 57

2.3.5 Giáo án 4 66

Kết luận Chương 2 .73

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 74

3.1 Mục đ ch, phương pháp, nội dung thực nghiệm sư phạm 74

3.1.1 Mục đ ch thực nghiệm sư phạm 74

3.1.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 74

3.1.3 Tổ chức và nội dung của thực nghiệm sư phạm 74

3.2 Phương pháp đánh giá thực nghiệm sư phạm 75

3.2.1 Phương pháp đánh giá thực nghiệm 75

3.2.2 Các đề kiểm tra 76

3.3 Đánh giá kết quả của thực nghiệm sư phạm 80

3.3.1 Kết quả định tính 80

3.3.2 Kết quả định lượng 82

Kết luận Chương 3 86

KẾT LUẬN 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

PHỤ LỤC 91

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Bảng tổng hợp kết quả các bài kiểm tra 84 Bảng 3.2 Bảng so sánh định lượng kết quả các bài kiểm tra 84 Bảng 3.3 Bảng tổng hợp các số đặc trưng của lớp thực nghiệm và lớp đối

chứng 85

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 Kết quả bài kiểm tra số 1 85 Biểu đồ 3.2 Kết quả bài kiểm tra số 2 86 Biểu đồ 3.3 Kết quả bài kiểm tra số 3 86

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việc học.Vì vậy, nhất định phải thực hiện thành công việc đổi mới phương pháp dạy học, chuyển từ phương pháp dạy học theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất Đồng thời phải đổi mới kiểm tra đánh giá, chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra

tr nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, coi trọng cả kiểm tra đánh giá kết quả học tập với kiểm tra đánh giá trong quá trình học tập để có thể tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của các hoạt động dạy học và giáo dục ([2])

Phong trào đổi mới phương pháp dạy học đã và đang được đẩy mạnh ở tất cả các cấp học và đã đạt được những thành tựu nhất định Có nhiều phương pháp dạy học hiện đại nhằm phát huy t nh t ch cực, chủ động, sáng tạo của học sinh đã được vận dụng như: phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, phương pháp dạy học hợp tác, dạy học khám phá, dạy học

dự án, Trong các phương pháp dạy học t ch cực kể trên thì phương pháp dạy học khám phá tỏ ra có hiệu quả và dễ vận dụng vào trong trường trung học cơ

sở hiện nay, phương pháp dạy học này giúp học sinh phát huy t nh t ch cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức phát triển năng lực của bản thân

Trong chương trình toán trung học cơ sở, phân môn Hình học là môn

có t nh lôgic cao, kết hợp chặt chẽ giữa t nh trực quan và tư duy trừu tượng Phần tam giác đồng dạng trong chương trình hình học lớp 8 là một phần kiến thức cơ bản và quan trọng, các nội dung của chương đều gắn liền với thực tiễn cuộc sống Đặc biệt, phần kiến thức về tam giác đồng dạng thường xuyên

xuất hiện trong các đề tuyển sinh vào trung học phổ thông, thi học sinh giỏi các cấp Tuy nhiên, khi học phần này học sinh thường học thụ động, thiếu

t nh trực quan, đa số học sinh gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp thu cũng như vận dụng kiến thức hình học, một bộ phận học sinh luôn có cảm giác sợ học hình học nên hiệu quả của việc dạy và học phần này không cao Do đó, giáo viên cần phải đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh, k ch th ch khả năng tìm tòi, khám phá cho học sinh nhằm đạt được hiệu quả trong quá trình dạy học

Với tất cả những l do nói trên, tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu của

mình là: “ Dạy học khám phá với chủ đề Tam giác đồng dạng trong

chương trình hình học trung học cơ sở”

2 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở l luận về dạy học khám phá

- Thiết kế một số giáo án dạy học theo chủ đề Tam giác đồng dạng vận dụng phương pháp dạy học khám phá góp phần nâng cao chất lượng dạy học nội dung này

- Thực nghiệm sư phạm kiểm nghiệm t nh khả thi và hiệu quả của đề tài

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Dạy học khám phá đối với chủ đề Tam giác đồng dạng trong chương trình hình học Trung học cơ sở

- Khách thể nghiên cứu: Học sinh lớp 8 trường THCS Hưng Hóa, huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ

4 Phạm vi nghiên cứu

- Chủ đề Tam giác đồng dạng trong chương trình hình học THCS

- Học sinh lớp 8 trường trung học cơ sở Hưng Hóa, huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ

- Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 11 năm 2016 đến tháng 9 năm 2017

5 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng dạy học khám phá với chủ đề Tam giác đồng dạng giúp học sinh nắm vững kiến thức và phát triển tư duy tốt hơn, từ đó nâng cao hiệu quả của việc dạy và học

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nhiệm vụ 1: Nghiên cứu cơ sở lý luận của đề tài

- Nhiệm vụ 2: Điều tra thực trạng việc đổi mới phương pháp dạy học toán trong trường trung học cơ sở và việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá trong dạy học phần Tam giác đồng dạng

- Nhiệm vụ 3: Xác định việc sử dụng phương pháp dạy học khám phá phù hợp với từng nội dung, bài dạy

- Nhiệm vụ 4: Thiết kế các giáo án giảng dạy học khám phá theo chủ đề phần Tam giác đồng dạng

- Nhiệm vụ 5: Thực nghiệm sư phạm kiểm tra giả thuyết của đề tài

7 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu l luận: Nghiên cứu các tài liệu l luận về

phương pháp dạy và học, phương pháp dạy học t ch cực, dạy học khám phá

- Phương pháp điều tra quan sát: Dự giờ, phỏng vấn, trao đổi, tham khảo ý kiến một số giáo viên, tìm hiểu thực tiễn giảng dạy phần Tam giác đồng dạng

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tiến hành dạy thực nghiệm một

số giáo án soạn theo chủ đề sử dụng phương pháp dạy học khám phá

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn được trình

bày trong ba chương:

Chương 1: Cơ sở l luận và thực tiễn Chương 2: Thiết kế một số giáo án dạy học đối với chủ đề Tam giác đồng dạng trong chương trình hình học trung học cơ sở bằng dạy học khám phá

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm, Nghị quyết hội nghị trung ương 8 khóa XI (2013) về đổi mới căn bản, toàn

diện giáo dục và đào tạo đã nêu rõ:“Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích

tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập

đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” "Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học” ([13])

Phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực không chỉ chú ý t ch cực hoá học sinh về hoạt động tr tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động tr tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Những định hướng chung, tổng quát về đổi mới phương pháp dạy học các môn học thuộc chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực là:

- Phải phát huy t nh t ch cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin, ), trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy (xem [4], [5], [7])

- Chọn lựa một cách linh hoạt các phương pháp chung và phương pháp đặc thù của môn học để thực hiện, nhưng dù sử dụng bất kỳ phương pháp nào

cũng phải đảm bảo được nguyên tắc “Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên”

- Tuỳ theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà có những hình thức tổ chức th ch hợp như học cá nhân, học nhóm; học trong lớp, học ở ngoài lớp Cần chuẩn bị tốt về phương pháp đối với các giờ thực hành

để đảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hứng thú cho người học (xem [4], [5], [7])

- Cần sử dụng đủ và hiệu quả các thiết bị dạy học môn học tối thiểu đã qui định; có thể sử dụng các đồ dùng dạy học tự làm nếu xét thấy cần thiết với nội dung học và phù hợp với đối tượng học sinh; t ch cực vận dụng công nghệ thông tin trong dạy học (xem [4], [5], [7])

1.2 Phương pháp dạy học tích cực

1.2.1 Quan niệm về phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học t ch cực (active teaching and learning) một thuật ngữ rút gọn, được sử dụng để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy t nh t ch cực, độc lập, sáng tạo của người học Phương pháp dạy học t ch cực hướng tới việc t ch cực hóa hoạt động học tập, nhận thức của người học, tập trung vào phát huy t nh t ch cực của người học chứ không phải

là tập trung vào phát huy t nh t ch cực của người dạy

Phương pháp dạy học hiện đại (dạy học theo lối phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh - là phương pháp dạy học tích cực) coi trọng việc phát

triển năng lực cho người học, giáo viên là người giữ vai trò định hướng, điều khiển tiến trình dạy học, giúp cho người học tự tìm kiếm, khám phá những tri thức Dưới sự hướng dẫn của người thầy, học sinh được được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, sinh được chủ động chọn vấn đề mà mình quan tâm, ham th ch, tự lực tìm hiểu nghiên cứu và

trình bày kết quả, thông qua đó tự lực khám phá những kiến thức mới (xem

[2], [3], [5], [6], [7])

Trong các phương pháp dạy học t ch cực, phương pháp dạy học khám phá phát huy được các ưu điểm của dạy học t ch cực Đó là, giảm bớt thuyết trình, diễn giải; tăng cường dẫn dắt, điều khiển, tổ chức nhằm phát huy năng lực tư duy, phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề của học sinh nhằm khám phá

ra tri thức mới một cách chủ động (xem [5], [6], [7], [8])

1.2.2 Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực

Việc đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên theo hướng t ch cực được thể hiện qua bốn đặc trưng cơ bản sau:

- Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh: Dạy học t ch cực không chỉ cung cấp những tri thức mà còn phải hướng tới hành động Giáo viên không cung cấp, áp đặt kiến thức có sẵn mà là người tổ chức, điều khiển và chỉ đạo học sinh tiến hành các hoạt động học tập như nhớ lại kiến thức cũ, phát hiện kiến thức mới, vận dụng sáng tạo kiến thức đã biết vào các tình huống học tập hoặc tình huống thực tiễn, từ đó giúp học sinh tự khám phá những điều chưa biết chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức được sắp đặt sẵn

- Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học: Mục tiêu của dạy học t ch cực là rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh, quan tâm chú trọng đến việc rèn luyện cho học sinh những tri thức phương pháp học tập mà cốt lõi là phương pháp tự học để họ biết cách đọc sách giáo khoa và các tài liệu học tập, biết cách tự tìm lại những kiến thức đã có, biết cách suy luận để tìm tòi và phát hiện kiến thức mới, khuyến kh ch người học tự lực khám phá những điều chưa biết trên cơ sở những điều đã biết và đã qua trải nghiệm

- Tăng cường hoạt động học tập của mỗi cá nhân, phối hợp với học tập hợp tác: Tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác theo phương