Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ văn học và văn hoá việt nam truyện thơ mở trời dựng đất dưới góc nhìn văn hóa

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ VUI TRUYỆN THƠ MỞ TRỜI DỰNG ĐẤT DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM THÁI NGUYÊN 2019 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ VUI

TRUYỆN THƠ MỞ TRỜI DỰNG ĐẤT

DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2019

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ VUI

TRUYỆN THƠ MỞ TRỜI DỰNG ĐẤT

DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA

Ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS TS NGÔ THỊ THANH QUÝ

THÁI NGUYÊN - 2019

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả trình bày trong luận văn là trung thực và nội dung này chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào trước đó

Nội dung luận văn có sử dụng tài liệu, thông tin được đăng tải trên các tạp chí, các trang web theo danh mục tài liệu tham khảo của luận văn

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2019

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Vui

ii

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Ngô Thị Thanh Quý - người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em về tri thức, phương

pháp và kinh nghiệm nghiên cứu trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Em xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Quý Thầy Cô giáo khoa Ngữ văn, phòng đào tạo Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợi cho em trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu tại trường

Em cũng xin được bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới người thân, đồng nghiệp, bạn bè đã động viên, quan tâm chia sẻ và tạo mọi điều kiện giúp đỡ em hoàn thành tốt luận văn này

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2019

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Vui

iii

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

2.1 Những công trình nghiên cứu chung về truyện thơ……….2

2.2 Những công trình nghiên cứu về văn học dân gian Sán Dìu……… 3

2.2.1 Các cuộc phỏng vấn với nhà văn Ôn Thái Trần 3

2.2.2 Về các bài báo 3

2.2.3 Về các luận văn, đề tài, công trình nghiên cứu khoa học 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

3.1 Đối tượng nghiên cứu 6

3.2 Phạm vi nghiên cứu 6

4 Mục đích nghiên cứu 6

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

6 Phương pháp nghiên cứu 7

7 Đóng góp của luận văn 8

8 Cấu trúc của luận văn……….8

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ VĂN HÓA - VĂN HỌC VÀ TRUYỆN THƠ MỞ TRỜI DỰNG ĐẤT 9

1.1 Tìm hiểu chung về văn hóa và văn học 9

1.1.1 Định nghĩa về văn hóa 9

1.1.2 Văn học 12

1.2 Vai trò, vị trí của văn hóa và văn học 14

iv

1.2.1 Văn học phản ánh, soi chiếu văn hóa 14

1.2.2 Văn học góp phần lưu giữ, phát huy các giá trị văn hóa 16

1.2.3 Phương pháp nghiên cứu văn học dưới góc nhìn văn hóa 18

1.3 Tiếp cận văn hóa với truyện thơ Mở trời dựng đất 20

1.3.1 Khái niệm truyện Nôm 22

1.3.2 Vài nét về dân tộc Sán Dìu 22

1.3.3 Truyện thơ Mở trời dựng đất 26

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 28

Chương 2N I DUNG TRUYỆN THƠ MỞ TRỜI DỰNG ĐẤTDƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA 29

2.1 Văn hóa giáo dục đạo lý trong truyện thơ Mở trời dựng đất 29

2.1.1 Triết lý giáo dục đạo đức của dân tộc Sán Dìu 30

2.1.2 Giáo dục gắn với thực tiễn trong truyện thơ Mở trời dựng đất 35

2.1.3 Mười điều khuyên về mối quan hệ trong gia đình 39

2.2 Văn hóa ứng xử trong truyện thơ Mở trời dựng đất 45

2.2.1 Văn hóa ứng xử trong gia đình 46

2.2.2 Văn hóa ửng xử ngoài xã hội 48

2.3 Bản sắc văn hóa dân tộc Sán Dìu trong truyện thơ Mở trời dựng đất 50

2.3.1 Tín ngưỡng dân gian trong truyện thơ Mở trời dựng đất 50

2.3.2 Phong tục, tập quán trong truyện thơ Mở trời dựng đất 54

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 57

Chương 3 NGHỆ THUẬT CỦA TRUYỆN THƠ MỞ TRỜI DỰNG ĐẤT DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA 58

3.1 Dấu ấn văn hóa Sán Dìu trong nghệ thuật xây dựng nhân vật truyện thơ Mở trời dựng đất 58

3.1.1 Khái niệm 58

v

3.1.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện thơ Mở trời dựng đất… 60

3.2 Dấu ấn văn hóa Sán Dìu trong ngôn ngữ, hình ảnh và giọng điệu truyện thơ Mở trời dựng đất 68

3.2.1 Hệ thống ngôn ngữ, hình ảnh mang đậm dấu ấn văn hóa Sán Dìu 69

3.2.2 Dấu ấn văn hóa trong giọng điệu truyện thơ Mở trời dựng đất 74

3.3 Dấu ấn văn hóa Sán Dìu trong kết cấu truyện thơ Mở trời dựng đất 78

3.3.1 Khái niệm 78

3.3.2 Kết cấu truyện thơ Mở trời dựng đất 79

3.3.3 Sự kết hợp kết cấu tự sự - trữ tình 83

3.4 Không gian thời gian nghệ thuật truyện thơ Mở trời dựng đất 87

3.4.1 Khái niệm không gian, thời gian nghệ thuật 87

3.4.2 Không gian nghệ thuật trong truyện thơ Mở trời dựng đất 88

3.4.3 Thời gian nghệ thuật trong truyện thơ Mở trời dựng đất 92

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 96

KẾT LUẬN 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việt Nam là quốc gia có 54 dân tộc sinh sống trên cùng một lãnh thổ Cộng đồng các dân tộc chung sống đoàn kết, thương yêu đùm bọc lẫn nhau như anh em ruột thịt, trong đó có dân tộc Sán Dìu Người Sán Dìu ở Việt Nam có dân số 146.821 người, có mặt tại 59 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố Dân tộc Sán Dìu có nền văn hóa dân gian rất phong phú và độc đáo, đó là làn điệu hát ví Soọng cô, truyện thơ, ca dao, tục ngữ… mang dấu ấn bản sắc văn hóa Sán Dìu Đặc trưng mang tính truyền thống đó là một trong những điểm nổi bật của văn học và văn hóa dân gian

Văn học dân gian là một trong các bộ phận hợp thành của văn học Việt Nam, và đặt nền móng quan trọng cho văn học viết sau này VHDG như một bức tranh đa sắc màu, mỗi câu ca dao, mỗi lời vè, câu hát dân ca đều mang đậm màu sắc truyền thống văn hóa, cùng với đó là sự đa dạng về thể loại như: Thần thoại, sử thi, truyền thuyết… hàm chứa trong tác phẩm là kho tàng tri thức quý báu của ông cha để lại, luôn được thế hệ sau gìn giữ phát huy những giá trị tốt đẹp Truyện thơ dân gian là một trong những thể loại chính của VHDG, người

Thái có truyện thơ Tiễn dặn người yêu, người H’Mông có truyện thơ Tiếng hát

làm dâu, người Mường có truyện thơ Nàng Nga hai mối và tô điểm thêm vẻ

đẹp bức tranh đa sắc màu đấy là văn học Sán Dìu với truyện thơ dân gian đặc

sắc, tiêu biểu tác phẩm Mở trời dựng đất được nhà văn Ôn Thái Trần sưu tầm

và dịch, tác phẩm là sự hội tụ tinh hoa văn hóa dân tộc Sán Dìu

Từ trước đến nay có khá nhiều công trình hoặc bài viết nghiên cứu về văn hóa, văn học dân tộc Sán Dìu Những nghiên cứu đấy cho chúng ta biết nguồn gốc, đời sống, phong tục, tập quán, tín ngưỡng văn hóa truyền thống cho đến sự phát triển kinh tế xã hội của người Sán Dìu Về mảng văn học dân gian chưa có công trình nào đi sâu vào tìm hiểu truyện thơ dân tộc Sán Dìu Vì vậy chúng tôi

lựa chọn đề tài Truyện thơ Mở trời dựng đất dưới góc nhìn văn hóa để có cái

2

nhìn toàn diện về giá trị văn hóa, văn học cũng như nội dung và nghệ thuật truyện thơ Sán Dìu

Bản thân tôi là người dân tộc Sán Dìu sống tại địa phương có nhiều người Sán Dìu sinh sống với mong muốn bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ đất nước hội nhập và phát triển Chúng tôi muốn gìn giữ những nét đẹp truyền thống văn học, văn hóa dân gian để không bị thời gian làm cho mai một lãng quên Với những kết quả cũng như kiến thức thu nhận được, sau khi nghiên cứu và thực hiện đề tài, chúng tôi hy vọng sẽ đóng góp nguồn tư liệu bổ ích phục vụ cho quá trình học tập, nghiên cứu, giảng dạy chương trình Ngữ văn địa phương tỉnh Thái Nguyên và truyền thụ đến thế hệ bạn trẻ sự hiểu biết và tình yêu, lòng tự hào về văn học, văn hóa dân tộc mình

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Những công trình nghiên cứu chung về truyện thơ

Tác giả Võ Quang Nhơn trong cuốn Văn học dân gian các dân tộc ít

người ở Việt Nam (1983) [27], đánh giá cao vị trí của truyện thơ Nôm trong

văn học dân tộc các dân tộc ít người ở Việt Nam Sách gồm bảy chương, trong

đó ông dành một chương để viết về truyện thơ Về đề tài của truyện thơ, tác giả cho rằng chúng rất phong phú, “chúng đề cập đến nhiều mặt trong hiện thực xã hội của các dân tộc anh em Đặc biệt là đề tài về cuộc đấu tranh cho tự do yêu đương, cho quyền sống của người phụ nữ trong lòng xã hội cũ là một đề tài khá phổ biến Đó là khát vọng dân chủ thiết tha, mãnh liệt của quần chúng trong lòng xã hội phong kiến mà quyền sống con người bị chà đạp, bóp nghẹt nặng

nề, được phản ánh vào trong nền văn học truyền thống các dân tộc anh em” [27, tr.395-396]

Trên Tạp chí văn học năm 1997, số 7, Lê Trường Phát có bài viết “Về mô hình cốt truyện của truyện thơ các dân tộc thiểu số” [28] Tác giả nhận xét: Ở truyện thơ Nôm của người Việt “mọi người hầu như đã nhất trí rằng phần lớn cốt truyện của thể loại này được xây dựng theo mô hình “kết thúc có hậu”[28,

3

tr.52] Tác giả Phan Đăng Nhật, năm 2004 có bài Truyện thơ, in trong cuốn sách Truyện thơ Tày - nguồn gốc, quá trình phát triển và thi pháp thể loại của

Vũ Anh Tuấn [35]

Về vấn đề hình thành truyện thơ, Phan Đăng Nhật cho rằng “truyện thơ ra đời do nhu cầu lịch sử - xã hội của thời đại của nó Lúc bấy giờ trong xã hội các dân tộc thiểu số đã xuất hiện nhiều mâu thuẫn Mâu thuẫn giữa tình yêu chân chính của đôi lứa với đòi hỏi khắt khe, lạnh lùng nhiều khi tàn bạo của gia đình

và xã hội; mâu thuẫn giữa kẻ nghèo khó và kẻ giàu sang; mâu thuẫn giữa chính nghĩa và phi nghĩa Lúc này vấn đề thân phận của con người được đặt ra và đòi hỏi phải đáp ứng thoả đáng” [57, tr.401]

2.2 Những công trình nghiên cứu về văn học dân gian Sán Dìu

2.2.1 Các cuộc phỏng vấn với nhà văn Ôn Thái Trần

Trên các phương tiện báo chí và truyền thông, đã có một số cuộc trả lời, trò chuyện văn chương của nhà văn Ôn Thái Trần về văn học dân tộc Sán Dìu Báo Điện tử Tổ quốc: “Tôi hòa mình vào dân tộc và dân tộc đã đi vào thơ tôi” [41], tác giả đã giới thiệu về một số tác phẩm văn học dân gian ông đã sưu tầm, dịch cả từ truyền miệng dân gian và kể cả theo sách ghi lại như: Kinh sách dạy

con (Cạo chấy loang kênh), Vua Bàn Cổ (Phòn Cú Vòng), Mở trời dựng đất (Hoi then dip thi), Văn khuyên đời (Hoẹn Gạy Mòn)…

Những ý kiến, quan điểm mà nhà văn Ôn Thái Trần đưa ra trong những cuộc trả lời phỏng vấn, trò chuyện văn chương đều là những tư liệu tham khảo hữu ích, giúp chúng ta hiểu và yêu quý thêm giá trị của truyện thơ dân gian người Sán Dìu

2.2.2 Về các bài báo

Một số nhà báo, nhà nghiên cứu, nhà văn, đã có những bài báo khoa học

đề cập đến văn hóa dân gian Sán Dìu Báo Quảng Ninh với bài viết: “Người Sán Dìu có vốn văn nghệ dân gian, phong tục tập quán v.v rất phong phú, trong đó nổi bật nhất là mảng văn học dân gian Đặc sắc nhất trong văn học dân

4

gian của người Sán Dìu Quảng Ninh là những truyện thơ như: Mở trời dựng

đất, Vua cóc ở Man Cay Coóc, Dì ghẻ con chồng …”[42]

Tạp chí điện tử Văn Hiến khẳng định: “Văn hóa: Thơ ca dân gian của người Sán Dìu phong phú, dùng thơ ca trong sinh hoạt hát đối nam nữ (Soọng cô) rất phổ biến Truyện kể - chủ yếu truyện thơ khá đặc sắc Các điệu nhảy múa thường xuất hiện trong đám ma Nhạc cụ có tù và, kèn, trống, sáo, thanh

la, não bạt cũng để phục vụ nghi lễ tôn giáo Nhiều trò chơi dân tộc được họ ưa thích là: đi cà kheo, đánh khăng, đánh cầu lông kiểu Sán Dìu, kéo co ”[43] Tạp chí điện tử Văn hóa nghệ thuật nói về: “Sự đa dạng về tài nguyên hóa, người Sán Dìu có vốn văn học dân gian phong phú, tác giả nhấn mạnh về

những truyện thơ đặc sắc như Mở trời dựng đất, Vua Bàn Cổ…”[44]

Những nhận định, đánh giá của các bài báo trên đã nêu ra một số vấn đề đáng lưu ý đến văn học Sán Dìu Nhưng theo sưu tầm khảo sát của chúng tôi, hiện nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu toàn diện, tìm hiểu, đánh giá về truyện thơ đồng bào dân tộc Sán Dìu nói chung, và truyện thơ

Mở trời dựng đất nói riêng, đây là lý do chúng tôi chọn đề tài “Truyện thơ Mở trời dựng đất dưới góc nhìn văn hóa” để thực hiện luận văn

2.2.3 Về các luận văn, đề tài, công trình nghiên cứu khoa học

Đã có nhiều công trình, bài viết, nghiên cứu, đề cập trực tiếp hoặc gián tiếp đến các khía cạnh văn học, văn hóa Sán dìu Điều đó, cho thấy sức thu hút

và giá trị cần quan tâm ở lĩnh vực này, cụ thể như sau:

Bàn về bản sắc văn hóa dân tộc Sán Dìu, phải kể đến cuốn Người Sán

Dìu ở Việt Nam của Ma Khánh Bằng [13] Tác giả đã giới thiệu khái quát về

dân tộc Sán Dìu, các hoạt động kinh tế, sinh hoạt vật chất và một số tục lệ trong đời sống hàng ngày của đồng bào

Bên cạnh đó là cuốn Tri thức dân gian trong chu kỳ đời người của người Sán

Dìu ở Việt Nam của Diệp Trung Bình [14] Tác giả làm rõ đặc điểm văn hóa của

người Sán Dìu ở Việt Nam, đưa ra so sánh và khẳng định những giá trị truyền

5

thống, hiện đại, có sự biến đổi lớn trong bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc Sán Dìu ở nước ta hiện nay

Ngoài ra, còn có công trình nghiên cứu: Dân tộc Sán Dìu ở tỉnh Vĩnh Phúc

của Lâm Quang Hùng [23] Tác giả nghiên cứu, tìm hiểu về giá trị văn hóa của đồng bào Sán Dìu ở tỉnh Vĩnh Phúc

Tiếp đến là cuốn Dân tộc Sán Dìu ở Bắc Giang của Ngô Văn Trụ, Nguyễn

Xuân Cần [20] Tác giả khái quát về dân tộc Sán Dìu ở tỉnh Bắc Giang Tìm hiểu về kinh tế truyền thống và quá trình đổi mới kinh tế của dân tộc Sán Dìu Giới thiệu văn hoá vật thể, văn hoá phi vật thể, ngôn ngữ và văn tự của người Sán Dìu ở Bắc Giang

Cùng với đó là các luận văn thạc sĩ nghiên cứu đời sống, văn hóa dân

gian Sán Dìu Tôn giáo, tín ngưỡng của người Sán Dìu ở huyện Đồng Hỷ, tỉnh

Thái Nguyên, tác giả Kiều Mỹ Hạnh [24], luận văn nghiên cứu về văn hóa tinh

thần của dân tộc Sán Dìu

Khảo sát loại hình hát Soọng cô của dân tộc Sán Dìu ở Thái Nguyên và Tuyên Quang, Nguyễn Thị Mai Phương [30] Tác giả đã khảo sát và nghiên

cứu về loại hình hát Soọng cô trên phương diện nội dung và nghệ thuật

Tổ chức xã hội và văn hóa của người Sán Dìu ở huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên (1945- 2010), Nguyễn Xuân Chiến [15] Chu Thị Hường với Bản sắc văn hóa của người Sán Dìu ở tỉnh Thái Nguyên [22] Hoàng Thị Liên Gấm Văn hóa tinh thần của người Sán Dìu ở huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên (1945- 2010) [21], ở đây các tác giả nghiên cứu lĩnh vực đời sống vật chất, tinh

thần cũng như đặc điểm và tổ chức xã hội của người Sán Dìu, tìm hiểu những giá trị văn hóa cổ truyền

Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Sán Dìu ở tỉnh Vĩnh Phúc trong bối cảnh hiện nay, Lý Thị Phương [29], tác giả đề cập đến tầm quan

trọng của việc giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc Sán Dìu ở tỉnh Vĩnh Phúc trong bối cảnh hiện nay

6

Văn học dân gian dân tộc Sán Dìu ở Thái Nguyên, Trần Thị Thanh Tâm

[36], tác giả tìm hiểu và nghiên cứu về truyện cổ tích, hát Soọng cô của dân tộc Sán Dìu đây là loại hình nghệ thuật dân gian, văn học đặc sắc của người Sán Dìu…

Như vậy, chúng ta có thể thấy nghiên cứu truyện thơ dân gian dân tộc Sán Dìu còn rất khiêm tốn.Và hướng nghiên cứu các truyện thơ dân gian dưới góc nhìn văn hóa chưa thực sự được quan tâm của các nhà nghiên cứu nhưng các công trình nghiên cứu trên là những gợi mở, tiền đề khoa học có giá trị cho việc nghiên cứu đề tài luận văn của chúng tôi

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: giá trị nội dung và nghệ thuật của Truyện thơ Mở

trời dựng đất dưới góc nhìn văn hóa

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu truyện thơ Mở trời dựng đất của dân tộc Sán Dìu Phạm vi tư liệu là tác phẩm: Mở trời dựng đất (Hoi then dip thi) được nhà

văn Ôn Thái Trần sưu tầm, biên soạn, dịch [37]

4 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài này chúng tôi hướng đến mục đích nghiên cứu:

Thứ nhất: Khảo sát truyện thơ Mở trời dựng đất dưới góc nhìn văn hóa,

tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm chúng tôi mong muốn đóng góp nhỏ bé để đánh giá và khẳng định bản sắc văn hóa dân tộc Sán Dìu

Từ đó góp phần bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống trước nguy cơ mai một dần bởi mặt trái của cơ chế thị trường và quá trình đô thị hóa

Thứ hai: Từ quá trình nghiên cứu này, chúng tôi mong muốn đóng góp

thêm tiếng nói khoa học để tôn vinh sự phong phú giàu có đẹp đẽ của bản sắc văn hóa dân tộc Sán Dìu nói riêng và bản sắc văn hóa đồng bào các dân tộc thiểu số nói chung

Thứ ba: Với kết quả nghiên cứu đề tài này, chúng tôi góp thêm một tư

liệu bổ ích trong công tác dạy và học, học phần Văn học thiểu số Việt Nam