Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ văn học và văn hoá việt nam tiểu thuyết lịch sử của hồ thuỷ giang

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM DƯƠNG THỊ HIỆU TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA HỒ THUỶ GIANG LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM THÁI NGUYÊN 2020 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI H[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

DƯƠNG THỊ HIỆU

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA HỒ THUỶ GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

DƯƠNG THỊ HIỆU

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA HỒ THUỶ GIANG

Ngành: Văn học Việt Nam

Mã ngành: 8.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS CAO THỊ HẢO

THÁI NGUYÊN - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu nêu trong luận văn là trung thực Những kết luận của khoa học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Dương Thị Hiệu

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới cô giáo hướng dẫn

là PGS.TS Cao Thị Hảo - người đã tận tình hướng dẫn, động viên, tạo điều kiện tốt nhất cho em trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, quý thầy cô giáo Khoa Ngữ văn, đặc biệt là các thầy cô đã nhiệt tình giảng dạy khóa 26 chuyên ngành Văn học Việt Nam, các cán bộ Phòng Đào tạo trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình học tập, nghiên cứu tại trường

Tôi cũng xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới Nhà văn Hồ Thuỷ Giang đã cung cấp tư liệu cho chúng tôi trong quá trình thực hiện luận văn và những người thân, đồng nghiệp, bạn bè đã động viên, quan tâm, chia sẻ và tạo mọi điều kiện giúp tôi hoàn thành tốt khóa học này

Thái Nguyên tháng 6 năm 2020

Tác giả luận văn

Dương Thị Hiệu

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp của luận văn 9

7 Bố cục luận văn 9

NỘI DUNG 10

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA HỒ THỦY GIANG 10

1.1 Một số vấn đề lí luận về tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử 10

1.1.1 Khái niệm về tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử 10

1.1.2 Những đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết lịch sử 12

1.2 Hồ Thủy Giang trong dòng chảy văn học Thái Nguyên 16

1.2.1 Khái quát văn học địa phương Thái Nguyên 16

1.2.2 Nhà văn Hồ Thủy Giang 23

1.2.3 Vị trí của Hồ Thuỷ Giang trong dòng chảy văn học Thái Nguyên 25

Tiểu kết chương 1 28

Chương 2: MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA HỒ THỦY GIANG 29

2.1 Cảm hứng lịch sử in đậm dấu ấn thời đại 29

2.1.1 Tự hào, ngợi ca về những chiến thắng của dân tộc 29

2.1.2 Cảm hứng bi hùng về những mất mát đau thương 32

2.2 Những con người anh hùng của một thời đại lịch sử 36

2.2.1 Những con người đại diện cho vẻ đẹp của cộng đồng 36

2.2.2 Những vị anh hùng quyết đoán và quả cảm 41

2.2.3 Những người con sẵn sàng hi sinh, xả thân vì quê hương, đất nước 51

Tiểu kết chương 2 58

Chương 3: MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA HỒ THỦY GIANG 59

3.1 Cốt truyện mang màu sắc lịch sử 59

3.1.1 Cốt truyện mang màu sắc huyền sử về nhân vật anh hùng 59

3.1.2 Cốt truyện tái hiện sự kiện lịch sử của địa phương 62

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 71

3.2.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình, hành động 71

3.2.2 Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật 75

3.3 Ngôn ngữ nghệ thuật 78

3.3.1 Ngôn ngữ mang dấu ấn lịch sử 78

3.3.2 Ngôn ngữ mang dấu ấn đời thường 81

Tiểu kết chương 3 84

KẾT LUẬN 85

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 86 TÀI LIỆU THAM KHẢO 87

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thái Nguyên là một tỉnh thuộc vùng núi phía Bắc Việt Nam, là mảnh đất

có bề dày lịch sử và truyền thống lâu đời, nơi đây đã ghi lại nhiều dấu ấn lịch

sử của dân tộc Việt Nam nói chung và địa phương Thái Nguyên nói riêng Thành tựu về lịch sử và con người vùng đất Thái Nguyên khá phong phú và đa dạng nhưng lại chưa có nhiều công trình nghiên cứu quan tâm, nhất là về tiểu thuyết lịch sử ở Thái Nguyên

Tiểu thuyết lịch sử là một thể loại quan trọng trong sự cách tân của nền văn học đương đại thời kì đổi mới với những thành tựu phong phú, đa dạng và sâu sắc Nằm trong dòng chảy nói chung của tiểu thuyết Việt Nam đương đại, tiểu thuyết lịch sử Thái Nguyên cũng có sự vận động, phát triển theo một quy luật chung, hướng đến sự đổi mới cả nội dung và hình thức thể hiện

Mặc dù chưa có được số lượng tác giả đông đảo, chưa nhiều tác phẩm được đánh giá cao như truyện ngắn, nhưng tiểu thuyết Thái Nguyên cũng bắt đầu có những thành tựu Một số cây bút tiêu biểu của tiểu thuyết Thái Nguyên như: Vi Hồng, Ma Trường Nguyên, Phan Thái, Hồ Thủy Giang… Tuy viết không nhiều tiểu thuyết nhưng tác giả Hồ Thuỷ Giang đã tìm được tiếng nói riêng của mình khi cho ra đời những tiểu thuyết lịch sử Đó là những tác phẩm gắn liền với dấu ấn và con người Thái Nguyên một thời Tiểu thuyết của ông đã góp phần quan trọng làm sáng tỏ lịch sử địa phương Thái Nguyên Chân dung

và khuôn diện những người con anh hùng của vùng đất xứ Thái Hồ Thuỷ

Giang đã xuất bản 5 tiểu thuyết: Tiếng súng bên sông Cầu, Những người mở đường, Tể tướng Lưu Nhân Chú, Thái Nguyên 1917 và Con đường cát bụi (trong đó có 4 tiểu thuyết viết về lịch sử, tuy nhiên Tiếng súng bên sông Cầu sau được sửa lại và lấy tên Thái Nguyên 1917) Ông cũng đã đạt 2 giải thưởng

về tiểu thuyết vào năm 2013 và 2015 do Hội nhà văn và Bộ công an, Bộ giao thông đồng tổ chức Chính vì vậy việc tìm hiểu, nghiên cứu và đánh giá toàn

diện về nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử Hồ Thủy Giang là việc làm cần thiết để góp phần làm sáng tỏ đóng góp của tác giả cho văn học địa phương Thái Nguyên nói riêng và tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nói chung

Những năm gần đây, chương trình văn học địa phương đã bước đầu được quan tâm đưa vào một số tiết ở chương trình cấp THCS Tuy nhiên chưa được

chú trọng giảng dạy Trong chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể năm

2018, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có đổi mới sâu sắc toàn bộ chương trình phổ

thông Trong đó, thời lượng dành cho chương trình địa phương được chú trọng

cả về thời lượng (số tiết nhiều hơn) và chương trình (chương trình mang tính

mở, linh hoạt) Rõ ràng, công cuộc đổi mới giáo dục của Việt Nam hiện nay đã

và đang rất quan tâm đến văn học địa phương Do đó nghiên cứu văn học địa phương từ sáng tác của một tác giả tiêu biểu về đề tài lịch sử sẽ góp phần khẳng định giá trị văn học địa phương Thái Nguyên và là nguồn tư liệu hữu ích cho phần Văn học địa phương Thái Nguyên vốn đang thiếu tư liệu nghiên cứu và học tập

Từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Tiểu thuyết lịch sử của

Hồ Thuỷ Giang’’ làm luận văn thạc sĩ với mong muốn được góp sức mình vào

việc gìn giữ những giá trị lịch sử văn hóa, văn học ở địa phương Thái Nguyên Đây cũng là cơ hội để một giáo viên dạy văn học ở trường phổ thông như tôi tích lũy kiến thức về lịch sử văn hóa dân tộc Việt Nam nói chung và lịch sử văn hóa vùng đất Thái Nguyên nói riêng phục vụ cho công việc nghiên cứu, giảng dạy và truyền thụ cho học sinh của mình tình yêu và niềm tự hào về quê hương Thái Nguyên

2 Lịch sử vấn đề

Nhà văn Hồ Thủy Giang viết nhiều thể loại như: thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn, phê bình văn học, kịch bản phim truyện truyền hình Có thể nói, ông thành công nhất với thể loại truyện ngắn khi ra mắt 13 tập truyện, được đánh giá cao qua các giải thưởng Với tiểu thuyết, chỉ trong 3 năm (2015, 2016,

2017), Hồ Thủy Giang đã xuất bản liền 5 cuốn, trong đó có 2 tác phẩm được 3 giải thưởng của Trung ương Qua những sáng tác của Hồ Thuỷ Giang, một số nhà nghiên cứu đã khẳng định những đóng góp cơ bản của ông cho văn học Thái Nguyên

Về tiểu thuyết của Hồ Thủy Giang, đã có một số tác giả quan tâm nghiên cứu Chúng ta có thể điểm qua các bài nghiên cứu, đánh giá như sau:

Trong đánh giá chung về tiểu thuyết Thái Nguyên, tác giả Nguyễn Huy

Quát trong bài viết Bước đầu nhận diện và đánh giá văn học Thái Nguyên với đề tài lịch sử [30] đã nhận định: “Nhà văn Thái Nguyên viết về đề tài lịch

sử đến nay chỉ đếm trên đầu ngón tay: Hồ Thuỷ Giang có 3 truyện, Ma Trường Nguyên có 2 truyện, Ngọc Thị Kẹo, Phan Thái, mỗi người 1 truyện” [30, tr.9]

Qua nhận định này, có thể thấy tác giả đã khẳng định vị trí rất quan trọng của

Hồ Thuỷ Giang ở mảng đề tài về lịch sử trong văn học Thái Nguyên

Tác giả Phạm Văn Vũ trong bài Kiến giải lịch sử trong tiểu thuyết Tể tướng Lưu Nhân Chú đăng trên báo văn nghệ Thái Nguyên (năm 2016) cho

rằng, trong đời sống văn học đương đại, việc tìm ra con đường của tiểu thuyết đang ngày càng trở thành một vấn đề quan thiết Giữa rất nhiều những hướng

đi, tiểu thuyết lịch sử là một con đường hứa hẹn nhiều triển vọng Một số nhà văn đã dành trọn tâm huyết và rất thành công trong hướng đi này, tiêu biểu như Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Quang Thân, Uông Triều v.v

Với Tể tướng Lưu Nhân Chú, Hồ Thủy Giang là nhà văn Thái Nguyên tiên

phong lựa chọn khai thác thế giới đầy ẩn mật này Tác giả đánh giá sức hấp dẫn

của tiểu thuyết này là: “chất điện ảnh khá rõ trong kết cấu, kĩ thuật kể, cách

dựng cảnh”[47]

Về tiểu thuyết Những người mở đường, đã có hội thảo tổ chức tại Thái Nguyên, tác giả Thanh Tâm đã có bài viết giới thiệu về Hội thảo tiểu thuyết

“Những người mở đường” của Hồ Thủy Giang đăng trên báo Văn nghệ Thái

Nguyên ngày 8/6/2017 Hội thảo này được tổ chức nhân dịp kỉ niệm ngày thành

lập lực lượng Thanh niên xung phong Việt Nam (15/7/1950) và 25 năm ngày

60 chiến sỹ thanh niên xung phong Đại đội 915, thuộc Đội 91 Thanh niên xung phong tỉnh Thái Nguyên hy sinh anh dũng khi đang làm nhiệm vụ tại ga Lưu

Xá, thành phố Thái Nguyên (24/12/1972 - 24/12/2017) Ở Hội thảo, có nhiều tác giả là các nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình, nhà làm phim, bạn đọc đã đưa

ra những phân tích, luận giải, đánh giá tiểu thuyết Những người mở đường từ

nhiều góc nhìn và cách tiếp cận khác nhau

Có thể nhận thấy, nhìn chung các tham luận đều bày tỏ sự trân trọng đối với thành công về nội dung và nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết này

Ngày 28/8/2019, Hội thảo Văn học Thái Nguyên với đề tài lịch sử đã

được Chi Hội Lí luận phê bình văn học và Hội văn học Nghệ thuật Thái Nguyên tổ chức tại tỉnh Trong hội thảo, một số vấn đề về tiểu thuyết lịch sử đã được đặt ra và thảo luận Tiểu thuyết lịch sử của Hồ Thuỷ Giang cũng được quan tâm đánh giá về các phương diện như đề tài, khuynh hướng, đặc điểm thể loại, thế giới nghệ thuật…, đáng chú ý có tham luận của các nhà nghiên cứu

như Nguyễn Đức Hạnh, Cao Thị Hồng (Tiểu thuyết Những người mở đường của Hồ Thủy Giang nhìn từ đặc điểm thể loại) Phạm Văn Vũ (Tiểu thuyết và vấn đề diễn giải lịch sử), nhà văn Phan Thái… Các tác giả đã tập trung đi sâu

vào cắt nghĩa, diễn giải những giá trị nổi bật như cách phản ánh hiện thực, cách nhìn nhận lịch sử và con người v.v , đồng thời cũng thẳng thắn nêu lên những băn khoăn, tiếc nuối muốn trao đổi thêm về một số điểm còn chưa thành công của tác phẩm, như tính luận đề, kiểu kết thúc v.v… Tác giả Cao Thị Hồng đánh giá thành công của Những người mở đường qua bối cảnh thời đại mà tác giả tái

hiện: “Những trang viết phục dựng hiện thực chiến tranh là những trang viết cuốn hút và mang đến cho người đọc nhiều cảm xúc” [30, tr.27]

Một số tác giả đã nhìn nhận thành công của tiểu thuyết Hồ Thuỷ Giang ở phương diện tính điện ảnh Các tham luận đã các tham luận đã xoay quanh vấn

đề này như: tham luận của Trần Hinh, Vi Phương, đạo diễn Đặng Tiến Sơn

Chẳng hạn như bài viết Khuynh hướng tiểu thuyết - điện ảnh trong tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Hồ Thủy Giang của Vi Phương đã khẳng định: “Viết theo khuynh hướng tiểu thuyết - điện ảnh, cả về mặt hình thức và nội dung, tiểu thuyết lịch sử của Hồ Thuỷ Giang đã có sự gần gũi với những chuyển động của

một bộ phim, khiến bạn đọc như đang được xem một bộ phim trên giấy” (tác

giả nhấn mạnh) [30, tr.72] Đây cũng là một đánh giá đáng trân trọng đối với tiểu thuyết của Hồ Thuỷ Giang

Đánh giá về những đóng góp của nhà văn Hồ Thuỷ Giang về đề tài lịch

sử, nhà nghiên cứu Trần Thị Việt Trung cho rằng: “Đọc những tác phẩm do Hồ Thuỷ Giang sáng tác, người đọc cảm nhận rất rõ thái độ tôn trọng lịch sử, lòng

tự hào về con người và mảnh đất thiêng vùng trung du miền núi này; cũng như

sự sáng tạo không biết mệt mỏi của một nhà văn cả cuộc đời gắn bó máu thịt với Thái Nguyên với biết bao vui, buồn, bao suy tư, trăn trở, bao nỗi đau đáu…

về vai trò, trách nhiệm của một công dân Thái Nguyên, của một nhà văn Thái Nguyên” [30, tr.77] Tác giả đã đánh giá cao những đóng góp của Hồ Thuỷ

Giang cho văn học Thái Nguyên Tuy nhiên, với khuôn khổ của một bài tham luận hội thảo nên tác giả cũng chưa đi sâu phân tích ở những tiểu thuyết cụ thể Đây là những gợi dẫn quan trọng để chúng tôi đi sâu khảo sát và chỉ ra đóng góp của tiểu thuyết lịch sử Hồ Thuỷ Giang

Với tiểu thuyết Thái Nguyên 1917, Hồ Thuỷ Giang đã tái tạo được phần

nào cuộc khởi nghĩa ở Thái Nguyên đầu thế kỷ XX với những nhà yêu nước tiêu biểu như Đội Cấn, Lương Ngọc Quyến Dưới hình thức tiểu thuyết, nhà văn đã gợi nhắc lại những hình ảnh quả cảm, lẫm liệt và bi tráng về tinh thần chống giặc ngoại xâm của nhân dân các dân tộc Thái Nguyên nói riêng và nhân dân cả nước nói chung trong thời kì đầu của công cuộc chống Pháp xâm lược

Và khi viết Thái Nguyên 1917 Hồ Thuỷ Giang đã luôn hướng tới sự trung

thành, khách quan khi chú ý tới các yếu tố lịch sử Song song với đó, tác giả cũng khảo sát, tìm hiểu các nhân chứng, vật chứng của cuộc khởi nghĩa còn ít

nhiều để lại dấu tích ở nhiều địa phương khác Tuy nhiên, vì là thể loại tiểu thuyết nên yếu tố hư cấu là điều hết sức cần thiết Bên cạnh đó tác giả với một ước muốn truyền lại cho độc giả, đặc biệt là học sinh, sinh viên những hình ảnh, những sự kiện lịch sử đã lui vào quá khứ tròn một thế kỉ nhưng vẫn luôn tươi mới trong tinh thần yêu nước chống giặc ngoại xâm của mỗi người dân nước Việt

Ngoài ra, một số luận văn nghiên cứu liên quan đến tiểu thuyết Hồ Thuỷ

Giang có thể kể đến: Đặc điểm tiểu thuyết Hồ Thuỷ Giang (2017) của Thân Thị

Mai Linh Lan [20 a] đề cập đến một số đặc điểm cơ bản trong tiểu thuyết nói chung của Hồ Thuỷ Giang Tác giả cũng chưa đi sâu phân tích cụ thể về tiểu thuyết lịch sử với những đóng góp tiêu biểu của Hồ Thuỷ Giang; Luận văn

Nhân vật nữ trong văn xuôi của Hồ Thuỷ Giang (2017) của Nguyễn Thị

Tài[46] đề cập đến hệ thống nhân vật nữ trong các sáng tác của Hồ Thuỷ Giang Nhìn chung, các luận văn này đã nghiên cứu tiểu thuyết Hồ Thuỷ Giang

ở một số phương diện về nội dung và nghệ thuật nhưng chưa nghiên cứu cụ thể vào mảng tiểu thuyết lịch sử của nhà văn này Đây là cơ sở để chúng tôi đi sâu

và đánh giá những đóng góp và hạn chế của nhà văn Hồ Thuỷ Giang ở thể loại tiểu thuyết lịch sử

Như vậy, qua việc tìm hiểu tình hình nghiên cứu về tiểu thuyết Hồ Thủy Giang nói riêng và tiểu thuyết lịch sử của các nhà văn Thái Nguyên nói chung, chúng tôi nhận thấy, tiểu thuyết Hồ Thủy Giang đã bước đầu thu hút sự chú ý của các nhà nghiên cứu Nhưng các bài viết chủ yếu chỉ đánh giá riêng về nội dung hoặc nghệ thuật của từng cuốn tiểu thuyết (hầu hết trong các buổi giới thiệu sách, trong hội thảo ) hoặc đánh giá tiểu thuyết Hồ Thuỷ Giang trong những nhận định chung về tiểu thuyết lịch sử Thái Nguyên Hiện chưa có công trình nào đi sâu khảo sát, đánh giá một cách toàn diện về tiểu thuyết lịch sử của

Hồ Thủy Giang Tuy nhiên, những gợi ý từ các bài viết trên sẽ là tiền đề để tác giả nghiên cứu và thực hiện đề tài này tham khảo, tìm hiểu và đưa ra cái nhìn