Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ văn hoá và văn học việt nam đặc điểm truyện nguyễn nhật ánh (qua ba tác phẩm cô gái đến từ hôm qua, tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và bảy bước tới mùa hè)

i ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC NGUYỄN THỊ HẢI ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGUYỄN NHẬT ÁNH (QUA BA TÁC PHẨM CÔ GÁI ĐẾN TỪ HÔM QUA, TÔI THẤY HOA VÀNG TRÊN CỎ XANH VÀ BẢY BƯỚC TỚI MÙA HÈ) LUẬN VĂN THẠ[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

-

NGUYỄN THỊ HẢI

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGUYỄN NHẬT ÁNH

(QUA BA TÁC PHẨM: CÔ GÁI ĐẾN TỪ HÔM QUA, TÔI THẤY HOA VÀNG TRÊN CỎ XANH VÀ BẢY BƯỚC

TỚI MÙA HÈ)

LUẬN VĂN THẠC SĨ

NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

HÁI NGUYÊN - 2018 THÁI NGUYÊN - 2018

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

-

NGUYỄN THỊ HẢI

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGUYỄN NHẬT ÁNH

(QUA BA TÁC PHẨM: CÔ GÁI ĐẾN TỪ HÔM QUA, TÔI THẤY HOA VÀNG TRÊN CỎ XANH VÀ BẢY BƯỚC

TỚI MÙA HÈ)

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Tôn Thảo Miên

THÁI NGUYÊN - 2018

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS TS Tôn Thảo Miên người đã tận tình, tận tâm hướng dẫn em trong suốt quá trình nghiên cứu

Em cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong Ban giám hiệu, Khoa sau đại học, Khoa Văn - Xã hội, Ban chủ nhiệm khoa, Trung tâm học liệu, Thư viện - Trường Đại học khoa học - Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện giúp đ ỡ em hoàn thành luận văn này

Cuối cùng em xin bày tỏ lòng biết ơn tới đồng nghiệp, bạn bè và những người thân trong gia đình đã động viên, giúp đỡ tạo mọi điều kiện thuận lợi để luận văn được hoàn thành

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2018 Tác giả

Nguyễn Thị Hải

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng Các kết quả nghiên cứu trong luận văn đều trung thực và chưa từng công bố ở bất kì công trình nào

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2018 Tác giả

Nguyễn Thị Hải

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

TRANG

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu 11

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 11

5 Phạm vi nghiên cứu 12

6 Đóng góp của luận văn 13

7 Cấu trúc của luận văn 13

Chương 1: Văn học thiếu nhi thời kì đổi mới và “hiện tượng” Nguyễn Nhật Ánh 14

1.1 Khái quát về văn học thiếu nhi thời kì đổi mới 14

1.1.1 Khái niệm văn học thiếu nhi 14

1.1.2 Diện mạo và quá trình phát triển văn học thiếu nhi thời kì đổi mới 18

1.2 Nguyễn Nhật Ánh- nhà văn của thiếu nhi 22

1.2.1 Vài nét về tiểu sử nhà văn Nguyễn Nhật Ánh 22

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Nhật Ánh 24

1.2.3 Sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh 26

Tiểu kết chương 1 29

Chương 2: Nhân vật và cốt truyện trong truyện Nguyễn Nhật Ánh 30

2.1 Nhân vật trong truyện Nguyễn Nhật Ánh 30

2.1.1 Khái niệm nhân vật 30

2.1.2 Các kiểu nhân vật trong truyện Nguyễn Nhật Ánh 31

2.1.2.1 Nhân vật thiếu nhi 31

* Nhân vật trẻ em giàu tình yêu thương, luôn hướng thiện 31

* Nhân vật trẻ em với những ước mơ, khát vọng cuộc sống tốt đẹp 38

2.1.2.2 Nhân vật tuổi mới lớn 42

* Những trò chơi tinh nghịch, hồn nhiên 42

* Những cảm xúc đầu đời 46

2.1.2.3 Nhân vật người lớn 52

* Những con người nhân hậu, giàu lòng yêu thương 52

* Những con người bất hạnh 54

* Những con người khao khát cuộc sống tốt đẹp 56

2.1.2.4 Nhân vật là loài vật 58

2 2 Cốt truyện trong truyện Nguyễn Nhật Ánh 61

2.2.1 Khái niệm cốt truyện 61

2.2.2 Cốt truyện trong truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh… 65

Tiểu kết chương 2 69

Chương 3: Một số phương thức nghệ thuật trong truyện Nguyễn Nhật Ánh 71

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 71

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình, hành động nhân vật 71

3.1.2 Nghệ thuật miêu tả nội tâm nhân vật 77

2.2 Nghệ thuật tổ chức cốt truyện, tình huống truyện 79

3.3 Ngôn ngữ trong truyện Nguyễn Nhật Ánh 84

3.3.1 Khái niệm ngôn ngữ 84

3.3.2 Sự đa dạng trong ngôn ngữ truyện kể 85

3.3.2.1 Ngôn ngữ đối thoại, độc thoại nửa trực tiếp 85

3.3.2.2 Ngôn ngữ độc thoại gián tiếp 89

3.3.2.3 Sử dụng tục ngữ, thành ngữ, quán ngữ 91

3.4 Giọng điệu trong truyện Nguyễn Nhật Ánh 92

3.4.1 Khái niệm giọng điệu 92

3.4.2 Giọng điệu hài hước, dí dỏm 93

3.4.3 Giọng điệu triết lí, chiêm nghiệm, đồng cảm 96

Tiểu kết chương 3 101

KẾT LUẬN 103

Tài liệu tham khảo 105

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Văn học thiếu nhi không chỉ có vị trí quan trọng trong nền văn học dân tộc mà còn có một vai trò đặc biệt trong cuộc sống của trẻ thơ Nhiều nghiên cứu cho thấy văn học thiếu nhi đã góp phần không nhỏ vào việc rèn luyện tư duy, kích thích khả năng tưởng tượng và sáng tạo của trẻ em, cung cấp cho các em những trải nghiệm trong cuộc sống Thông qua các tác phẩm, các em không những tích lũy được vốn từ phong phú, hiểu được nghĩa của các từ ngữ nghệ thuật mà còn biết nâng cao khả năng diễn đạt trong lời nói Văn học thiếu nhi cũng giúp cho trẻ

em cách học giao tiếp, thấy được niềm vui, nỗi bất hạnh của con người trong cuộc đời để biết cảm thông và chia sẻ Nghiên cứu văn học thiếu nhi cũng là nghiên cứu các vấn đề về dân tộc, cuộc sống, tâm hồn và văn hóa dân tộc

1.2 Sau thời kì đổi mới năm 1986, dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, đất nước cũng đã đạt được nhiều tựu lớn lao trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội trong đó có văn học Văn học Việt Nam nói chung và văn học thiếu nhi nói riêng đã có nhiều khởi sắc Không khí sôi nổi được thể hiện trong các cuộc thi sáng tác dành cho thiếu nhi, đội ngũ các nhà văn, nhà thơ sáng tác dành cho thiếu nhi ngày càng đông đảo, ngoài những cây bút chuyên tâm viết cho thiếu nhi như (Tô Hoài, Võ Quảng, Phạm Hổ…) còn xuất hiện hàng loạt các cây bút trẻ như Trần Thiên Hương, Nguyễn Ngọc Thuần… tất cả các tác giả đang tìm tòi hướng khai thác mới, hiện đại, đem đến cho văn học thiếu nhi những nét mới hơn, trẻ trung tươi tắn hơn

Vào những năm 80, dưới sự tác động của nền kinh tế thị trường, đã diễn ra

sự cạnh tranh khốc liệt giữa văn chương nghệ thuật đích thực với xu hướng thương mại hóa văn chương Một số tác phẩm văn học nước ngoài đã thu hút các em thiếu

nhi như Đôrêmon của tác giả Nhật Fujikô, Harry Poster của J.K Rowling…đã gần như chiếm lĩnh “thị trường” văn học Việt Nam Trước tình hình đó, các nhà

văn Việt Nam chuyên viết cho thiếu nhi đã nỗ lực tự khẳng định mình, vượt lên chính mình để cho ra đời những tác phẩm có giá trị Nhìn chung đội ngũ sáng tác văn học thiếu nhi thời kì đổi mới đã phát triển hùng hậu và đa dạng, đề tài sáng tác cho các em ngày càng phong phú hơn, mở rộng hướng tiếp cận đời sống, tiếp cận trẻ em và khả năng khám phá con người một cách toàn diện hơn

1.3 Trong số những tác giả viết cho thiếu nhi, Nguyễn Nhật Ánh đã nổi lên

như một hiện tượng - hiện tượng của văn học thiếu nhi, ông đã trở thành một trong

những tác giả đại diện tiêu biểu cho thế hệ các tác giả viết cho thiếu nhi trong nền văn học Việt Nam đương đại Ông đã phần nào đánh dấu được phong cách sáng tác của riêng mình trong những tác phẩm dành cho lứa tuổi học trò, những tác phẩm của ông đã làm sống dậy thế giới tuổi thơ đầy thông minh, hồn nhiên, ngộ nghĩnh và cũng rất cá tính Mỗi tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh ra đời đều mang một ấn tượng mới mẻ cho người đọc với giọng văn hài hước, nhẹ nhàng cùng với nghệ thuật phân tích tâm lí sâu sắc, những trang văn của ông thực sự hấp dẫn các

độc giả không chỉ là trẻ em mà cả cho những ai từng là trẻ em Tính đến năm 2017

Nguyễn Nhật Ánh đã cho ra đời hơn 100 tác phẩm thuộc nhiều thể loại như thơ, truyện ngắn, truyện dài, bút ký, tạp văn, … ông đã được nhận giải thưởng ASEAN

vào năm 2010 Chính vì vậy mà chúng tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu về Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh (qua ba tác phẩm: Cô gái đến từ hôm qua, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Bảy bước tới mùa hè) Đây là ba tác phẩm – theo

chúng tôi là xuất sắc trong số các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh Thông qua đề tài này chúng tôi cũng mong muốn nhấn mạnh và khẳng định tầm quan trọng của việc xây dựng nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu dành cho những tác phẩm văn học thiếu nhi, góp phần vào việc giáo dục và định hướng văn hóa đọc cho lứa tuổi thiếu nhi, mà ở đây Nguyễn Nhật Ánh là nhà văn tài năng, nổi bật về bút lực và sức viết bền bỉ

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nguyễn Nhật Ánh nổi nên như một “hiện tượng”, ông xuất hiện vào những năm 80 của thế kỉ XX, khi nền văn học nước nhà đang trên đà đổi mới cả về tư duy sáng tác cũng như phương thức thể hiện Cũng giống như nhiều nhà văn khác viết cho thiếu nhi, Nguyễn Nhật Ánh đứng trước những khó khăn và thách thức trong cuộc đổi mới văn học Hơn nữa cuộc sống hiện đại đầy những biến động với sự du nhập của nền văn học nước ngoài vào Việt Nam, trẻ em được tiếp xúc với nhiều công nghệ hiện đại nên rất dễ bị lôi cuốn vào những con đường khác

ngoài văn học Trăn trở trước thực trạng này, Nguyễn Nhật Ánh xác định “Các nhà văn phải viết loại sách đáp ứng nguyện vọng của các em, đẩy lùi văn hóa độc hại ra khỏi nhà trường” [55] Xuất phát từ tâm niệm đó đã thôi thúc ngòi bút

không ngừng nghỉ của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, giúp ông vượt qua những thách thức để tìm ra lối viết cho riêng mình Tác giả viết về các em, viết cho các em với

sự nhiệt tình hầu như không thay đổi theo thời gian Có thể nói những sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh đã nuôi dưỡng những giá trị tinh thần trong thế giới trẻ thơ giúp chúng thoát khỏi nguy cơ bị mai một và ngày càng trở nên cằn cỗi trong thế giới hiện đại Một thế giới đầy ắp tiếng cười và yêu thương tỏa ra từ các tác phẩm của nhà văn sẽ sưởi ấm tâm hồn các em đưa các em hòa nhập vào cuộc sống

Khi tiến hành khảo sát các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh (qua ba tác phẩm: Cô gái đến từ hôm qua, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Bảy bước tới mùa hè), chúng tôi chia thành hai

nhóm tài liệu chính sau:

 Những bài viết và công trình đánh giá chung về tác giả và sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh:

Trong sự nghiệp cầm bút của mình, Nguyễn Nhật Ánh đã dành cả cuộc đời

để sáng tác cho thiếu nhi và để tâm theo dõi những tình cảm, rung động đầu đời của tuổi mới lớn và thể hiện các cung bậc cảm xúc đó trong các sáng tác của mình

Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã từng tâm sự: “Tôi viết về đề tài tuổi thơ có lẽ là do

cái duyên Lúc mới cầm bút, tôi viết nhiều đề tài, nhưng rốt cục lại viết về tuổi thơ

là hợp với tôi nhất Có lẽ do tôi xa quê từ bé, không nguôi nhớ về thời tuổi nhỏ của mình nên hễ chạm đến đề tài này là cảm xúc tự nhiên kéo về Tôi từng rút ra kết luận từ kinh nghiệm bản thân” Gần 50 năm cầm bút, Nguyễn Nhật Ánh đã

cho ra đời hơn 100 đầu sách và hầu hết các tác phẩm của ông đều mang vẻ đẹp rực rỡ của tình thương và tình người, đủ để ghi lại những dấu ấn, những tình cảm khó phai trong cảm xúc người tiếp nhận, đặc biệt là giới phê bình văn học

Trong phạm vi nghiên cứu này, bài viết không chỉ tái hiện lại chặng đường phát triển sự nghiệp của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh mà còn nghiên cứu một số đặc điểm về nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ và giọng điệu trong sáng tác của nhà văn

Vũ Ân Thy với bài báo Nguyễn Nhật Ánh - người bạn thân mến của độc

giả trẻ đã dành cho nhà văn Nguyễn Nhật Ánh những tình cảm sâu sắc qua nhận

định “Các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh có sức hấp dẫn lạ và mới Nó lôi cuốn thiếu nhi và có sức thuyết phục người lớn có trách nhiệm với thế hệ trẻ” [69]

Đồng thời, tác giả Vũ Ân Thy cũng đã phần nào khắc họa các đặc điểm nghệ thuật

trong việc sử dụng ngòi bút của Nguyễn Nhật Ánh Đó là “cách viết nhỏ nhắn, hóm hỉnh và sâu sắc, trữ tình, duyên dáng và bất ngờ… truyện kể Nguyễn Nhật Ánh luôn gần gũi như truyện dân gian cổ tích, như ước mơ của tuổi thơ mà lại mang tính hấp dẫn hiện đại” [69]

Nhà báo Trần Hoàng Thiên Kim đã trải lòng mình như sau: “Tôi luôn nghĩ rằng, mỗi một nhà văn, đều gánh trên vai mình một sứ mệnh nào đó, có thể đó là

sứ mệnh do ông trời sắp đặt, cũng có thể chỉ là sứ mệnh của chính bản thân mình với cuộc đời và những điều xung quanh Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh không nằm ngoài quy luật đó Có vẻ như ông sinh ra, như một định mệnh, là phải dành cả cuộc đời để viết về tuổi mới lớn Năm 13 tuổi ông đăng báo bài thơ đầu tiên, nhưng rồi số phận đưa đẩy ông trở thành nhà giáo, dạy học môn Văn tại một

trường THCS tại Sài Gòn, rồi ông viết về sân khấu và phụ trách mục tiểu phẩm, trang thiếu nhi ở một số tờ báo” [45]

Trong bài viết Thử giải mã hiện tượng Nguyễn Nhật Ánh, Lê Minh Quốc

đã từng nhận định: “Đố bạn tìm được tác phẩm nào của Nguyễn Nhật Ánh mà không có tình tiết làm mình bật cười? Sự dí dỏm, tinh nghịch, thông minh của anh

đã khiến bọn nhóc chết mê chết mệt Phải chăng trong con người Nguyễn Nhật Ánh lúc nào cũng lấp ló một thằng quỷ nhỏ”? [60] Lê Minh Quốc đã khẳng định

chất riêng, phong cách riêng của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh nằm ở cách nhà văn

gieo vào lòng tác phẩm “tinh chất nụ cười”, chỉ cần đọc văn của ông, độc giả bất

kể ở độ tuổi nào đều cảm thấy dễ chịu, thoải mái, yêu đời hơn bởi cách viết mộc mạc, giản dị và dí dỏm

Tác giả Hương Giang đã từng giới thiệu về tác giả Nguyễn Nhật Ánh trong

bài viết Người nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ trong bộ Bách khoa toàn thư văn học thiếu nhi Việt Nam Tác giả Nguyễn Hương Giang đã nhận định: “Những cuốn sách bé nhỏ của Nguyễn Nhật Ánh sẽ là món ăn tinh thần trong hành trang vào đời của các em Truyện Nguyễn Nhật Ánh là tiếng nói từ chính tâm hồn anh – một tâm hồn còn trong sáng, thơ trẻ cho đến tận bây giờ Tính giáo dục sâu sắc trong các tác phẩm của anh rất tự nhiên, không khiên cưỡng, bởi vì được viết với thái

độ của người trong cuộc, giản dị, đầy trách nhiệm” Thông qua nhận định của tác

giả Nguyễn Hương Giang, các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh ra đời với

sứ mệnh là định hướng văn hóa đọc cho thiếu nhi và tuổi mới lớn Đồng thời, chúng còn góp phần thể hiện tâm hồn thơ trẻ bên trong một con người đã dạn dày sương gió như Nguyễn Nhật Ánh Đề tài mà nhà văn Nguyễn Nhật Ánh khắc họa trong các sáng tác của mình cũng rất đa dạng, nhưng tựu trung lại đều là những câu chuyện của tuổi thơ gắn liền với những nỗi nhớ, hoài niệm Cũng như nhà

nghiên cứu Thụy Anh đã nhận xét trong bài viết Nguyễn Nhật Ánh, một thái độ sống và viết: “Nguyễn Nhật Ánh không minh họa cuộc sống mà xây dựng một thế

giới riêng cho sáng tác của mình - không xa rời trải nghiệm nhưng cũng không chạy theo việc tả thực cuộc sống Những câu chuyện hồn nhiên của tuổi thơ luôn gắn liền với một thái độ sống và viết Ở đây, tôi muốn nói đến thái độ đối với cuộc sống, hiện thực trong sáng tác Nguyễn Nhật Ánh” [3] Song, điều quan trọng trong

các tác phẩm của ông không phải mang màu cuộc sống nào ông đã thể hiện mà là

ở cách viết hài hước, dí dỏm, nhưng tràn đầy tình cảm và tình yêu thương dành cho thiếu nhi

Đối với các bài viết, công trình phân tích các tác phẩm cụ thể của Nguyễn Nhật Ánh, các nhà nghiên cứu đều phân tích rõ ràng các luận điểm trong từng tác phẩm cụ thể Hàng loạt các truyện dài của ông được mổ xẻ, phân tích trong một

số bài viết như: Kính vạn hoa có thể trở thành kịch bản phim truyền hình hay (2002, Kim Ngân, báo truyền hình VTV), Quà xuân của các em – Bộ sách Kính vạn hoa của Nguyễn Nhật Ánh được tái bản (2003, Lê Hữu Bắc Sơn, tạp chí Giáo

dục), Nguyễn Nhật Ánh, vẫn thế với Lá nằm trong lá (2011, Thụy Anh, báo Tuổi

trẻ), Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ – Đọc văn xuôi Nguyễn Nhật Ánh (số 12/1996, Nguyễn Thị Thanh Xuân, tạp chí Văn nghệ Hồ Chí Minh), bộ truyện Kính vạn hoa – phép lạ giữa đời thường (1996, Văn Hồng), Nguyễn Nhật Ánh – hoàng tử

bé trong thế giới tuổi thơ (2013, Lê Minh Quốc), Nguyễn Nhật Ánh với Ngồi khóc trên cây: Luôn chối từ bạo lực (số 6/2013, Thanh Kiều, báo Thể thao và Văn hóa), Ăng Gô Gô – Chúc một ngày tốt lành (số 3/2014, Ý Nhi, báo Thanh niên),…

Điểm nổi bật trong các bài viết này là các nhà nghiên cứu đều nêu ra những nhận xét, những đánh giá chân thực, đúng đắn về văn xuôi Nguyễn Nhật Ánh, và

mở ra những gợi ý hết sức quý báu cho những người tiếp tục nghiên cứu về nhà

văn này

Một số công trình của các nhà nghiên cứu cũng đã trình bày cụ thể về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Nhật Ánh, khai thác một số khía cạnh trong phong cách sáng tác của ông như: Vũ Thị Hương thể hiện mối quan tâm của mình tới