ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC o0o HOÀNG THỊ THU LOAN ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT LÊ HOÀI NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM Thái Nguyên, năm 2017 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI H[.]
Trang 1ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
-o0o -
HOÀNG THỊ THU LOAN
ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT LÊ HOÀI NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM
Thái Nguyên, năm 2017
Trang 2ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
-
HOÀNG THỊ THU LOAN
ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT LÊ HOÀI NAM
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60 22 01 21
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM
Người hướng dẫn khoa học: TS.Cao Thị Hồng
Thái Nguyên, năm 2017
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan luận văn thạc sĩ với đề tài “Đặc điểm tiểu thuyết Lê Hoài Nam” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, được thực hiện dưới sự hướng
dẫn khoa học của TS.Cao Thị Hồng Các nội dung nghiên cứu, kết quả trong đề
tài là trung thực và chưa công bố trong bất cứ tài liệu nào trước đây Những số
liệu phục vụ cho việc phân tích được chính tác giả khảo sát từ tác phẩm Ngoài ra,
trong luận văn còn sử dụng một số nhận xét, đánh giá của các tác giả, cơ quan tổ
chức khác được đăng tải trên các tác phẩm, tạp chí khoa học và đều có trích dẫn
theo danh mục tài liệu tham khảo của luận văn Nếu phát hiện có bất kì sự gian
lận nào tác giả xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về nội dung luận văn của mình
Thái Nguyên, tháng 6 năm 2017
Người cam đoan
Tác giả luận văn
Hoàng Thị Thu Loan
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành luận văn thạc sĩ này, tác giả xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học, Khoa Văn - Xã hội, Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên và các quý Thầy, Cô giáo đã trực tiếp giảng dạy, tận tình dìu dắt, giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập
Đặc biệt tác giả xin bày tỏ lòng kính trọng và tri ân sâu sắc nhất đến TS.Cao Thị Hồng, người đã tận tâm hướng dẫn khoa học, định hướng, chỉ bảo, truyền đạt những kiến thức vô cùng quý báu, giúp tác giả giải quyết các vấn đề
và những khó khăn trong quá trình thực hiện luận văn
Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, người thân, bạn bè đồng nghiệp và học trò đã giúp đỡ, động viên, tạo điều kiện để tác giả hoàn thành luận văn
Trân trọng
Thái Nguyên, tháng 6 năm 2017
Tác giả luận văn
Hoàng Thị Thu Loan
Trang 5MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
MỤC LỤC iii
PHẦN I: MỞ ĐẦU 1
1 Lí do chọn đề tài 1
2 Lịch sử vấn đề 2
3 Đối tượng và mục đích nghiên cứu 7
4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 8
5 Phạm vi nghiên cứu 9
6 Cấu trúc của luận văn 9
7 Đóng góp của luận văn 10
PHẦN HAI: NỘI DUNG 11
Chương 1: TIỂU THUYẾT LÊ HOÀI NAM TRONG BỐI CẢNH TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986 11
1.1 Khái quát chung về thể loại tiểu thuyết 11
1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết 11
1.1.2 Những đặc điểm chính của tiểu thuyết 11
1.2 Những cách tân của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 14
1.2.1 Đổi mới về tư duy nghệ thuật 14
1.2.2 Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người 20
1.2.3 Đổi mới cái nhìn về hiện thực và phương thức phản ánh hiện thực 27
1.3 Lê Hoài Nam với thể loại tiểu thuyết 29
1.3.1 Vài nét về cuộc đời và văn nghiệp của Lê Hoài Nam 29
1.3.1.1 Nhà văn Lê Hoài Nam 29
1.3.1.2 Hành trình sáng tác của Lê Hoài Nam 31
1.3.2 Quan niệm nghệ thuật của Lê Hoài Nam 38
1.3.2.1 Quan niệm về trải nghiệm trong sáng tác 38
1.3.2.2 Quan niệm về văn chương và trách nhiệm của người cầm bút 40
1.3.3 Tiểu thuyết trong sự nghiệp sáng tác của Lê Hoài Nam 44
Trang 6Chương 2: ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT LÊ HOÀI NAM NHÌN TỪ PHƯƠNG
DIỆN NỘI DUNG 48
2.1 Đặc điểm cảm hứng nghệ thuật 48
2.1.1 Cảm hứng về hiện thực đời sống 48
2.1.1.1 Một cái nhìn đa diện, đa chiều về hiện thực chiến tranh 48
2.1.1.2 Số phận con người trong cuộc sống đời thường thời hậu chiến trong tiểu thuyết Lê Hoài Nam 54
2.1.2 Cảm hứng về con người 56
2.2 Đặc điểm nhân vật trong tiểu thuyết Lê Hoài Nam 64
2.2.1 Nhân vật tha hóa và bị tha hóa 64
2.2.1.1 Tha hóa bởi môi trường, hoàn cảnh 64
2.2.1.2 Tha hóa do quyền lực, lòng tham 65
2.2.2 Nhân vật vượt lên số phận 67
2.2.3 Nhân vật giàu đức hy sinh, lòng vị tha 69
Chương 3: ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT LÊ HOÀI NAM - NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 71
3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình và khắc họa nội tâm nhân vật 71
3.1.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật 71
3.1.2 Nghệ thuật khắc họa nội tâm nhân vật 77
3.2 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ trong xây dựng nhân vật 79
3.2.1 Ngôn ngữ đời thường 79
3.2.3 Ngôn ngữ độc thoại 83
3.3 Kết cấu 86
3.3.1 Kết cấu theo trình tự thời gian 86
3.3.2 Kết cấu lồng ghép - tiểu thuyết trong tiểu thuyết 87
3.4 Giọng điệu 89
3.4.1 Giọng trữ tình tha thiết 89
3.4.2 Giọng thiết tha, thương cảm 90
3.4.3 Giọng hài hước, hóm hỉnh 94
3.4.4 Giọng triết luận 95
KẾT LUẬN 99
TÀI LIỆU THAM KHẢO 103
Trang 8PHẦN I: MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Thế kỷ XX là thế kỷ phát triển của công nghệ thông tin, của truyền hình
nên đứng trước sức cạnh tranh đó, đã có nhiều người cho rằng đây là “dấu chấm
hết” của tiểu thuyết Nhưng trải qua thời gian với những thăng trầm, đến nay
tiểu thuyết vẫn giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn học của nhân loại Bởi
nó có những ưu thế mà không một thể loại nào có được, tiểu thuyết được xem là thể loại “năng động” nhất, là hình thức tự sự cỡ lớn, vừa có khả năng tái hiện sâu rộng bức tranh hiện thực đời sống vừa có khả năng đi sâu khám phá đời tư, tâm hồn con người một cách “tinh vi” nhất…Như vậy, tiểu thuyết ngay từ khi ra đời cho tới nay, nó vẫn luôn là thể loại “mới mẻ” với những tìm tòi khám phá để tìm ra “bức chân dung” của mình và “Trong cuộc kiếm tìm và hướng tới sự đổi mới, điều quan trọng là phải thấy được sự cần thiết phải thay đổi bản thân khái niệm của tiểu thuyết dẫn đến sự thay đổi của bản thân khái niệm về văn học cùng với sự phát triển của nó” (Theo M.Butor)
Để làm nổi bật sự đổi mới đó, bên cạnh việc nghiên cứu tổng quát về những đặc điểm văn học, thành tựu văn học, thiết nghĩ, cần điểm lại chân dung của từng nhà văn với những thành công, những sáng tạo nghệ thuật của
họ đã ít nhiều góp phần tạo nên bộ mặt cho văn học giai đoạn này Những tác giả có công đưa tiểu thuyết nhập vào trào lưu đổi mới văn học không thể không kể đến Lê Hoài Nam, ông là một chân dung mới của văn học Việt Nam hiện đại thuộc giai đoạn này, thành công ở nhiều loại hình nghệ thuật như truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch bản điện ảnh Riêng về mảng tiểu thuyết, ông sáng tác không nhiều, nhưng ở mỗi tác phẩm, ông đều tạo được những dấu ấn riêng cả về nội dung lẫn phương thức thể hiện Với các tiểu thuyết đã gắn liền
với tên tuổi của ông: Những đêm huyền ảo (NXB Phụ nữ, 1988), Đôi tình
nhân ham sống (NXB Hội Nhà văn, 1990), Hoang mạc tâm hồn (NXB Lao
Trang 9động, 1998), Danh tiếng và bóng tối (NXB Phụ nữ, 2008) Điểm nhấn của các
tác phẩm này là nhìn thẳng vào sự thật, viết sự thật về xã hội đang trong giai đoạn chuyển mình sáng, tối đấu tranh quyết liệt Đó là cái nhìn của một người dám đấu tranh cho lẽ phải, dám nhìn vào thẳng sự thật để phơi bày những hiện thực đang diễn ra trong xã hội; sự ăn chơi sa đoạ của một số người Sự quái đản đó khiến cho người ta liên tưởng tới một sự tha hóa biến chất của một số ít cán bộ có chức quyền, giống như một hồi chuông cảnh tỉnh về sự băng hoại đạo đức xã hội và con người… Có những chuyện ngoài đời khi đưa nguyên xi vào tác phẩm tự thân nó đã mang tính khái quát, điển hình Trong văn chương Việt Nam nhiều nhà văn của nhiều thế hệ đã viết theo cách này Nhưng Lê Hoài Nam không dẫm chân lên lối mòn mà người khác đã đi, không viết những chuyện người khác đã viết Chẳng hạn những truyện ngắn khai thác đề tài lịch sử, ông khai thác lịch sử theo cách nhìn khá riêng của mình Trong mỗi truyện tưởng như đã cũ ấy, dưới ngòi bút và trí tưởng tượng của ông, nó lại lấp lánh lên, tắm tưới vào tâm hồn người đọc một điều gì đó rất mới mẻ Thường là khi truyện khép lại, người đọc mới tự rút ra một ý nghĩa xã hội, một giá trị nhân đạo, một triết lý nhân sinh
Với tài năng và phong cách độc đáo, Lê Hoài Nam đã khẳng định mình với một lối đi riêng Bằng những cách tân, sáng tạo độc đáo, ông đã thay đổi được quan niệm tiếp cận của độc giả và tạo nét mới cho tiểu thuyết Việt Nam
Lựa chọn nghiên cứu “Đặc điểm tiểu thuyết Lê Hoài Nam” để khẳng định
đóng góp của nhà văn ở những cách tân nghệ thuật của văn xuôi thời kì đổi mới đặt trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại Đồng thời, chúng tôi cũng mong muốn góp phần đem lại một cái nhìn toàn diện về cuộc đời và sự nghiệp văn chương của nhà văn Lê Hoài Nam cũng như sự phát triển, đổi mới của nền tiểu thuyết Việt Nam đương đại
2 Lịch sử vấn đề
Đã có một số bài viết, công trình nghiên cứu về Lê Hoài Nam và sáng tác
Trang 10củ a ông Xem xét nô ̣i dung các bài viết, các công trình nghiên cứu, chúng tôi chia thành hai nhóm chính sau:
2.1 Như ̃ng bài viết về Lê Hoài Nam và sự nghiệp sáng tác văn chương
Từ sau tiểu thuyết đầu tay Những đêm huyền ảo (NXB Phụ nữ, 1988),
các nghiên cứu về sáng tác của ông đã tạo được nhiều ấn tượng, dư vang trong lòng bạn đọc nói chung và nhận được nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình nói riêng Những bài viết có tính chất nghiên cứu vẫn còn rất hạn chế, thường chỉ quan tâm đến một tác phẩm nào đó, chưa có những bài nghiên cứu mang tính tổng hợp Hầu hết các bài viết được đăng rải rác trên các trang báo, tạp chí, từ nguồn internet, hoặc từ trang cá nhân của một số bạn bè văn chương của nhà văn Lê Hoài Nam, và nhất là được tập hợp khá đầy đủ trong trang cá nhân của ông
Trước hết, cần nói đến các bài viết, ý kiến về số phận con người trong tiểu
thuyết “Những đêm huyền ảo” (cuốn tiểu thuyết đầu tay của Lê Hoài Nam)
Vừa ra đời, tác phẩm đã nhận được nhiều ý kiến phê bình, nhận xét bởi vấn đề được đặt ra
Hoàng Ngọc Trì, trong bài viết số phận con người trong tiểu thuyết
“Những đêm huyền ảo” đăng trên Báo Văn nghệ năm 1988, ngay sau khi tác
phẩm ra đời đã khái quát tính bi thảm của cốt truyện trong cuốn tiểu thuyết
này Theo tác giả, “Những đêm huyền ảo đã dẫn người đọc đi dần vào cái xã
hội ngột ngạt với những mâu thuẫn gay gắt, những chuyện đau lòng làm nhức nhối tim gan những con người chân chính đang tiến hành công cuộc đổi mới đầy gian nan phức tạp hôm nay”, tác giả bài viết đã khẳng định “Lê Hoài
Nam có cách viết khá hấp dẫn, cái hấp dẫn trong Những đêm huyền ảo
không phải ở đề tài còn ít người khai thác cũng không phải là ở những triết lý sâu sắc làm lay động tiềm thức của người đọc mà là ở phương pháp tổ chức những diễn biến của các tình tiết Anh vận dụng lối kết cấu của kịch Quá
Trang 11trình diễn biến của cốt truyện là quá trình phát triển của mâu thuẫn Độ gay gắt của các mâu thuẫn ngày càng tăng dần và nâng tới mức đỉnh điểm Đỉnh
điểm của mâu thuẫn trong Những đêm huyền ảo là cảnh Huyên và Sen (vợ
Hoàng Phan) đều ra đi để lại cho Hoàng Phan một nỗi cô đơn trống vắng mênh mông” [82].
Không chỉ phân tích tác phẩm để làm toát lên nội dung tư tưởng mà tác giả
Hoàng Ngọc Trì còn mạnh dạn nêu lên một số “chỗ yếu”, hạn chế của tác phẩm như một lời chia sẻ chân thành dành cho nhà văn Lê Hoài Nam: “Nếu cần nói
đến những nhược điểm của Những đêm huyền ảo thì đó là một số đoạn triết lí
còn nhạt, chưa đạt tới chiều sâu cần thiết, một số câu văn chưa thật ổn về văn pháp, một số từ dùng chưa thật chính xác Biết anh đang tập trung sức chuẩn bị cho một cuốn tiểu thuyết mới, nhắc anh lưu ý những điều trên đây, chắc là có ích” [82].
Với tiểu thuyết Danh tiếng và bóng tối, bài viết trên báo của Công ty cổ
phần sách Việt Nam Savina đã khẳng định “Văn chương trong Danh tiếng và bóng tối giản dị nhưng không hề thô sơ Người đọc bị cuốn hút từ đầu đến cuối tác phẩm lối mô tả hiện thực, mô tả nhân vật và phương pháp dẫn chuyện của tác giả Ngồn ngộn hiện thực mà vẫn lấp lánh, bay bổng” [81].
Nếu bài viết trên báo của Công ty cổ phần sách Việt Nam Savina chỉ dừng
lại ở những lời nhận xét chung, đánh giá một cách khái quát, thì bài viết trên trang cá nhân của mình, nhà văn Thủy Hướng Dương lại đi sâu vào việc mổ xẻ, phân tích nội dung tác phẩm ở nhiều góc cạnh Chị khẳng định một cách chắc
chắn, mạnh mẽ, rằng: “Tôi có cảm giác những sự việc, những tình tiết của cuốn
sách được tác giả viết hầu hết là sự thật, phần hư cấu là rất ít Đó là cuốn tiểu thuyết đầy ắp hiện thực Hiện thực trên từng trang, từng trang viết Hiện thực trong từng cá thể nhân vật và hiện thực trong từng số phận con người Bằng bút pháp rất giản dị, tả thực theo lối truyền thống, Lê Hoài Nam đã khắc họa được những nhân vật “Danh tiếng” cùng với những âm mưu thủ đoạn để ngoi lên địa
Trang 12vị cao nhất trong ngành văn hóa của tỉnh “Hải Thành” từ một tên lưu manh chuyên móc túi hay từ một tay thợ gò hàn thất học Những mánh khóe để tiêu diệt đối thủ của những nhân vật này được nhà văn lột tả ghê tởm đến mức rùng mình Nhưng ghê sợ hơn, là người đọc có cảm giác hình như mình đã gặp đâu
đó quanh đời sống thực của mình cũng có một nhân vật như thế” [81] Đặc biệt,
chị còn nhấn mạnh “Danh tiếng và Bóng tối như thức tỉnh chúng ta… hãy nhìn
thẳng vào cuộc sống Mong muốn cho chúng ta xây dựng một xã hội đẹp hơn, như lẽ ra nó phải được như thế” [81]
Ngoài ra, còn hai cuốn tiểu thuyết của Lê Hoài Nam đó là Đôi tình nhân
ham sống và Hoang mạc tâm hồn nhưng chưa có bài viết nào đi phân tích nội
dung của chúng Vì vậy, ở đề tài này chúng tôi sẽ đi khảo sát nội dung của hai cuốn tiểu thuyết trên một cách cụ thể và đầy đủ hơn để người đọc thấy được giá trị nhân văn, những triết lí sâu xa ẩn chứa trong mỗi cuốn tiểu thuyết của Lê Hoài Nam
Tuy nhiên, tác phẩm của nhà văn Lê Hoài Nam có rất nhiều độc giả Dù viết về bất cứ chuyện gì, chuyện của chiến tranh, chuyện hậu quả của chiến tranh, chuyện thế thái của đời thường, chuyện vui, chuyện buồn, chuyện tốt, chuyện xấu , tất cả màu sắc âm thanh của cuộc sống hôm nay nhà văn đều viết với một tinh thần công dân rất cao Mỗi tác phẩm của ông, dù là truyện ngắn hay tiểu thuyết, đều viết về những vấn đề của số phận con người, trong niềm vui, trong nỗi buồn, trong thăng trầm, trong tất cả cảnh ngộ Chính vì thế, tác phẩm của Lê Hoài Nam có sự vang dội trong xã hội Ông là người viết về cái hôm nay, viết cho ngày hôm nay, mặc dù có những cái không phải ở thì hiện tại Sau chiến tranh ông bắt đầu nhìn sâu vào cuộc sống và phát hiện ra những vấn đề phức tạp của cuộc sống và con người Lê Hoài Nam có thái độ quyết liệt đối với những cái ác, cái xấu, sự băng hoại của đạo đức trước sự tác động của đồng tiền Nhà