Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ và văn hóa việt nam truyện kể dân gian của người dao quảng ninh

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC NGUYỄN THỊ DIỆU LINH TRUYỆN KỂ DÂN GIAN CỦA NGƯỜI DAO QUẢNG NINH LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM THÁI NGUYÊN 2017 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG Đ[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

NGUYỄN THỊ DIỆU LINH

TRUYỆN KỂ DÂN GIAN CỦA NGƯỜI DAO QUẢNG NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2017

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

NGUYỄN THỊ DIỆU LINH

TRUYỆN KỂ DÂN GIAN CỦA NGƯỜI DAO QUẢNG NINH

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã ngành: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS BÙI THỊ THIÊN THAI

THÁI NGUYÊN - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng Các kết quả nghiên cứu trong luận văn đều trung thực và chưa từng được công bố ở bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2017

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Diệu Linh

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Bùi Thị Thiên Thai đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện tốt nhất trong suốt quá trình tôi tiến hành nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn Thạc sĩ Hoàng Quốc Thái - Phó chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Quảng Ninh, các trưởng bản, thầy cúng và những người cung cấp thông tin ở các xã Tân Dân, Bằng Cả (Hoành Bồ) tỉnh Quảng Ninh đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình sưu tầm tài liệu và cung cấp những thông tin quan trọng

Tôi xin tỏ lòng biết ơn tới các thầy cô và cán bộ Khoa Văn học Việt Nam, trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên đã tận tình dạy dỗ, chỉ bảo và truyền cho tôi niềm đam mê nghiên cứu khoa học

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp

đã nhiệt tình động viên cho tôi thêm động lực hoàn thành tốt quá trình học tập và nghiên cứu khoa học

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2017

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Diệu Linh

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do lựa chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 1

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 4

5 Phạm vi nghiên cứu 5

6 Cấu trúc của luận văn 6

7 Đóng góp của luận văn 6

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ NGƯỜI DAO VÀ TRUYỆN KỂ DÂN GIAN CỦA NGƯỜI DAO Ở QUẢNG NINH 7

1.1 Người Dao ở Việt Nam và người Dao ở Quảng Ninh 7

1.1.1 Người Dao ở Việt Nam 7

1.1.2 Người Dao ở Quảng Ninh 10

1.2 Truyện kể dân gian của người Dao và truyện kể dân gian của người Dao ở Quảng Ninh 13

1.2.1 Truyện kể dân gian của người Dao 13

1.2.2 Diện mạo và phân loại của truyện kể dân gian người Dao ở Quảng Ninh 15

Tiểu kết chương 1 17

Chương 2: NỘI DUNG CỦA TRUYỆN KỂ DÂN GIAN NGƯỜI DAO Ở QUẢNG NINH 18

2.1 Nhóm truyện kể về nguồn gốc dân tộc 18

2.2 Nhóm truyện kể các hiện tượng tự nhiên, nguồn gốc các sự vật 28

2.3 Nhóm truyện kể về nguồn gốc các phong tục tập quán sinh hoạt - nghệ thuật của người Dao 32

2.4 Nhóm truyện kể thể hiện ước mơ của người Dao về xã hội công

bằng, trừng trị kẻ xấu 34

Chương 3: NGHỆ THUẬT CỦA TRUYỆN KỂ DÂN GIAN NGƯỜI DAO Ở QUẢNG NINH 39

3.1 Đặc điểm nhân vật trong truyện kể dân gian người Dao ở Quảng Ninh 39

3.1.1 Nhân vật thần kỳ, ma quỷ 39

3.1.2 Nhân vật là người bình thường 42

3.1.3 Nhân vật là động vật 48

3.2 Kết cấu và motif trong truyện kể dân gian người Dao ở Quảng Ninh 52

3.2.1 Kết cấu trong truyện kể dân gian người Dao ở Quảng Ninh 52

3.2.2 Motif trong truyện kể dân gian người Dao ở Quảng Ninh 55

Chương 4: MỐI QUAN HỆ GIỮA TRUYỆN KỂ DÂN GIAN VÀ PHONG TU ̣C TẬP QUÁN CỦA NGƯỜI DAO Ở QUẢNG NINH 80

4.1 Mối quan hệ giữa các nhóm truyện kể về nguồn gốc tổ tiên, các vị thần với đời sống tín ngưỡng của người Dao 80

4.2 Mối quan hệ giữa nhóm truyện kể về nguồn gốc các phong tục tập quán sinh hoạt - nghệ thuật với đời sống sinh hoạt - nghệ thuật của người Dao 86

4.3 Sự biến đổi của một số phong tục tập quán của người Dao ở Quảng Ninh hiện nay 93

Tiểu kết chương 4 97

KẾT LUẬN 98

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

PHỤ LỤC

DANH SÁCH CÁC PHỤ LỤC

Phụ lục I: Tập hợp truyện kể dân tộc dao 1

Phụ lục II: Truyện kể dân tộc dao sắp xếp theo nhóm truyện 41

Phụ lục III: Tên các nghệ nhân kể truyện dao 42

Phụ lục IV: Bảng thống kê các loại hình nhân vật 44

Phụ lục V: Bảng thống kê các nhân vật là động vật 47

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Trong tổng số 54 dân tộc ở Việt Nam, người Dao là một trong 3 dân tộc (Hmông, Dao và Pà Thẻn) thuộc nhóm ngôn ngữ Hmông - Dao Theo số liệu Tổng điểu tra Dân số và Nhà ở Việt Nam ngày 1 tháng 4 năm 2009, dân tộc Dao có 751.067 người Người Dao chủ yếu phân bố ở các vùng cao và trung du Bắc Bộ như: Lào Cai, Yên Bái, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh Không chỉ có số lượng đông đảo, dân tộc Dao còn đóng góp cho kho tàng văn hóa Việt Nam những giá trị đặc sắc, phong phú Do tính chất phân bố rải rác và chia thành nhiều nhóm, ngành khác nhau (Dao Tiền, Dao Đỏ, Dao Thanh Y, Dao Thanh Phán, Dao Quần Chẹt ), mỗi nhóm Dao lại có một số đặc điểm phân biệt với nhau bên cạnh các truyền thống căn bản Điều này trở thành tài nguyên cho những nghiên cứu về dân tộc Dao, mà ở mỗi mặt, mỗi địa phương, mỗi nhóm Dao lại có những phát hiện độc đáo riêng

Quảng Ninh cũng là một trong số địa bàn có người Dao cư trú khá đông, có mặt ở hầu hết các đơn vị hành chính của tỉnh Trong quá trình hình thành và phát triển của tỉnh Quảng Ninh, cộng đồng người Dao cũng có những đóng góp không nhỏ Cùng với các dân tộc khác cùng tồn tại trong địa bàn tỉnh, tộc người Dao đã làm phong phú thêm bản sắc văn hóa của người dân vùng mỏ Và cũng từ lâu, những câu chuyện kể dân gian của người Dao, như một mạch nước ngầm trong lành, đã xuyên suốt và thẩm thấu vào cuộc sống nhân dân Dù vậy, vấn đề sưu tầm, tổng hợp, nghiên cứu về truyện kể dân gian của người Dao ở Quảng Ninh vẫn là một mảng bị bỏ trống từ lâu Với hy vọng bổ sung phần khuyết thiếu đó, chúng tôi

đã lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Truyện kể dân gian của người Dao Quảng Ninh”,

từ đó khẳng định giá trị của truyện kể người Dao trong phong tục tín ngưỡng của người dân, góp phần bảo tồn kho tàng văn hóa đặc sắc này

2 Lịch sử nghiên cứu

Các công trình nghiên cứu về người Dao ở Việt Nam đã xuất hiện khá sớm

Có thể kể đến một số công trình từ thế kỷ 18 như nhà bác học Lê Quý Đôn (1726 - 1784) với tác phẩm “Kiến Văn tiểu lục” (1778), tiến sĩ Hoàng Bình Chính với tác

phẩm “Hưng Hóa xứ - Phong thổ lục” (1778), nhà sử học Phạm Thận Duật với tác phẩm “Hưng Hóa kỷ lược” (1856) Các văn bản này mới chỉ khái quát sơ lược, giới thiệu về phong tục tập quán của người Dao chứ chưa đi sâu vào thơ ca của họ

Phải đến đầu thế kỷ 20 mới có một loạt các công trình nghiên cứu về người Dao của các tác giả người Pháp Trong đó, đáng chú ý có tác phẩm của A.Bonifacy Ông đã công bố các chuyên khảo về người Dao “Mán quần cộc” 1904 - 1905, “Mán quần trắng” - 1905, “Mán chàm hoặc Lam Diên” - 1906, “Mán Tiểu Bản hay Đeo Tiền” - 1907, “Mán Đại Bản, Cộc hoặc Sừng” - 1908 ) Đặc biệt, trong tác phẩm của mình, lần đầu tiên, Bonifacy đã đề cập đến thơ ca dân gian dân tộc Dao ở Việt Nam Tuy nhiên, phần thơ ca dân gian này xuất hiện khá hạn chế, chỉ đóng vai trò làm minh chứng cho các nhận định của tác giả Thêm vào đó, dù có giá trị về mặt văn hóa và thể hiện sự quan tâm sâu sát của học giả nhưng các tác phẩm này vẫn mang nặng tư tưởng tuyên truyền cho công ơn của nước Pháp mẫu quốc với dân tộc thuộc địa

Từ sau khi miền Bắc được hoàn toàn giải phóng, vào những thập kỷ đầu của thế kỷ 20, vấn đề nghiên cứu văn hóa dân tộc Dao cũng dần dần được chú ý hơn Tiêu biểu như nghiên cứu của Trần Quốc Vượng (1963) với bài viết “Qua nghiên cứu Bình Hoàng Khoán Điệp thử bàn về gốc tích người Dao (Mán)” đăng trên Tạp

chí Dân tộc Ngoài ra còn có một số bài dân ca người Dao được ông Nguyễn Liễn

cán bộ Ty Văn hóa Yên Bái sưu tầm đăng dài kỳ trên các tập san của Ty Văn hóa Yên Bái; các truyện thơ người Dao, tiêu biểu là truyện “Bàn Vương ca” và truyện

“Đặng Hành và Bàn Đại Hộ” của ngành Dao quần chẹt do nhà nghiên cứu Triệu Hữu Lý sưu tầm Truyện cổ dân tộc Dao cũng được nhắc đến và xuất hiện một số truyện trong công trình “Tuyển tập văn học dân gian Việt Nam” của tập thể tác giả Bùi Văn Nguyên, Nguyễn Ngọc Côn sưu tầm, biên soạn, xuất bản năm 1963 Đến năm 1971, nhà nghiên cứu Nông Trung trong chương “Văn học nghệ thuật và tri thức dân gian” của tác phẩm “Người Dao ở Việt Nam” có đề cập đến một cách khái lược về văn học dân gian người Dao trong đó có thơ ca dân gian.Truyện cổ Dao được sưu tầm khá công phu trong cuốn sách cùng tên của các tác giả Doãn Thanh -

Lê Trung Vũ, ra đời năm 1978 Năm 1979, trong công trình “Hợp tuyển thơ văn Việt Nam văn học dân tộc ít người”, 18 bài dân ca giao duyên đã được giới thiệu;

công trình“Dân ca Dao” do nhà nghiên cứu Triệu Hữu Lý sưu tầm đã xuất bản công

bố gần 100 trang thơ ca Như vậy, văn học dân gian người Dao bước đầu đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều công trình khoa học, tuy nhiên còn thiếu tính

hệ thống Các công trình chỉ mới dừng lại ở mức giới thiệu, chưa có sự lý giải chuyên sâu, cũng như chỉ ra tính vùng miền của các văn bản được sưu tầm

Cho đến nay, với sự quan tâm của Đảng và Nhà nước trong việc giữ gìn và phát triển các bản sắc dân tộc, đã có thêm nhiều công trình nghiên cứu công phu hơn về dân tộc Dao như: “Phong tục tập quán người Dao Thanh Hóa” của Đào Thị Vinh (2001), “Lễ cưới người Dao Tuyển” của Trần Hữu Sơn (2001); “Lễ cấp sắc người Dao Lạng Sơn” của Phan Ngọc Khuê (2002), “Các nghi lễ chủ yếu trong chu

kỳ đời người của nhóm Dao Tiền ở Ba Bể, Bắc Cạn” của Lý Hành Sơn (2003),

“Nghi lễ người Dao quần chẹt ở Tuyên Quang”của Mai Đức Thông chủ biên (2008) Các tác phẩm này dù chỉ đề cập đến phong tục tập quán nhưng đã góp phần cung cấp thêm hiểu biết về văn hóa truyền thống của người Dao nói chung và mở ra hướng nghiên cứu mới đối với văn học dân tộc Dao nói riêng

Nối tiếp xu hướng của những thập kỷ trước, bước vào những năm đầu của thế kỷ 21, ngày càng có nhiều công trình nghiên cứu về truyện thơ của dân tộc Dao

ra đời Đứng trước sự phân bố rộng rãi và đặc trưng chi ngành đa dạng của dân tộc này, các học giả, nhà nghiên cứu đã tập trung vào sưu tầm theo đặc trưng địa phương của từng nhóm Dao, kết hợp cùng việc lý giải, liên hệ với phong tục tập quán ở địa bàn đó theo hướng liên ngành Nếu như trước đây mới chỉ có tác phẩm

“Truyện cổ các dân tộc Hà Giang” do Hoàng Tuấn Cư tuyển chọn (1995) có nói đến truyện cổ Dao ở Hà Giang thì trong những năm gần đây, đã có thể kể đến một số công trình như: “Truyện cổ dân tộc Dao ở Lai Châu” của Đỗ Thị Tấc (2000), “Thơ

ca dân gian người Dao Tuyển” của Trần Hữu Sơn (2000), “Truyện cổ Dao” của Tẩn Kim Phu (2000), “Truyện cổ dân tộc Dao” của Bàn Thị Ba (2011), “Thơ ca hôn lễ người Dao Đỏ ở Lào Cai” của Chảo Văn Lâm (2013) Như vậy, các vùng như Hà Giang, Tuyên Quang, Lai Châu, Lào Cai đều đã có công trình về truyện thơ người Dao, trong khi đó, tỉnh Quảng Ninh, nơi có người Dao phân bố khá rộng rãi lại chưa có tài liệu nghiên cứu chuyên sâu của riêng mình Nếu không tính các bài

báo in rải rác thì đáng chú ý chỉ có cuốn “Một số vấn đề người Dao Quảng Ninh”

do Nguyễn Quang Vinh chủ biên, xuất bản năm 1998 Dù đã khái quát được một số vấn đề cơ bản của người Dao Quảng Ninh nhưng các thông tin còn chung chung, đã quá cũ so với thời điểm hiện tại và phần giới thuyết về truyện cổ dân gian dân tộc Dao chỉ chiếm một dung lượng nhỏ không đáng kể Thấy được sự thiếu hụt đó,

chúng tôi đã lựa chọn đề tài: “Truyện kể dân gian của người Dao Quảng Ninh”,

với mong muốn rằng, qua đó, có thể đóng góp chút tiếng nói của người Dao Quảng Ninh trong bản ca muôn sắc muôn màu của dân tộc Dao Việt Nam

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Về cơ bản, các truyện kể dân gian của dân tộc Dao ở các vùng miền gần như tương tự nhau Tuy nhiên, tùy vào ngành Dao khác nhau, địa bàn khác nhau, có sự giao thoa với các dân tộc khác cũng như bị ảnh hưởng bởi xu thế phát triển địa phương nên nội dung truyện, số lượng truyện còn lưu truyền sẽ có sự khác biệt riêng Vì vậy, luận văn tập trung đi sâu vào tìm hiểu, sưu tầm truyện kể dân gian của người Dao sinh sống trên tỉnh thành Quảng Ninh

3.2 Mục tiêu nghiên cứu

Dựa trên đối tượng nghiên cứu như vậy, chúng tôi cũng đề ra một số mục tiêu cần đạt được qua luận văn như sau:

đó thấy được vai trò của nó trong đời sống tinh thần của tộc người Dao ở Quảng Ninh

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu đã đề ra, bước đầu cần có sự tổng hợp các truyện cổ dân gian còn lưu truyền đến hiện nay trong các nhóm người Dao ở Quảng Ninh Sau

đó tiến hành sắp xếp, hệ thống lại theo nhóm truyện (nhóm truyện giải thích nguồn gốc, nhóm truyện phong tục, nhóm truyện giải thích sự vật, hiện tượng ), theo thể

loại (truyền thuyết, cổ tích .) Từ đó, phân tích một số truyện tiêu biểu để thấy được giá trị nội dung và nghệ thuật của bộ phận văn học này đối với người Dao cũng như mức độ ảnh hưởng tới các dân tộc khác cùng trong địa bàn Quảng Ninh

Bên cạnh đó, luận văn cần chỉ ra mối liên hệ giữa truyện dân gian với đời sống tín ngưỡng, phong tục tập quán để thấy được vai trò không thể thiếu của truyện cổ dân gian với đời sống tinh thần của tộc người Dao Quảng Ninh

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để đạt hiệu quả khảo sát và nghiên cứu cao nhất, chúng tôi vận dụng phối hợp một số phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp thống kê, phân loại: vận dụng để tổng hợp, thống kê, phân loại các thể loại, nhóm truyện kể dân gian của người Dao Quảng Ninh

Phương pháp so sánh loại hình: vận dụng để so sánh với các nhóm truyện cùng loại của các nhóm dân tộc Dao nằm trên địa bàn khác

Phương pháp phân tích - tổng hợp: vận dụng để phân tích các yếu tố nội dung, nghệ thuật của từng nhóm truyện kể dân gian Qua đó, thấy được mối liên hệ giữa truyện với phong tục tín ngưỡng của đồng bào Dao

Phương pháp điền dã: vận dụng để thu thập tài liệu làm minh chứng cho đề tài qua việc khảo sát các khu vực có người Dao sinh sống ở Quảng Ninh

Phương pháp điều tra xã hội học: vận dụng để điều tra và lấy thông tin cá nhân Từ đó, thu thập được tư liệu về các truyện kể còn lưu hành cũng như ảnh hưởng của nó đến phong tục tín ngưỡng của tộc người Dao

5 Phạm vi nghiên cứu

Trong giới hạn của đề tài luận văn thạc sĩ “Truyện kể dân gian của người Dao Quảng Ninh”, chúng tôi tập trung khảo sát, tổng hợp các truyện kể dân gian

còn lưu truyền trong cộng đồng người Dao ở Quảng Ninh, chỉ ra đặc điểm nội dung

và nghệ thuật của các nhóm truyện kể trong mối quan hệ với đời sống tinh thần của tộc người

Chúng tôi tiến hành nghiên cứu truyện Dao Quảng Ninh dựa trên 25 truyện

kể dân gian, trong đó 24 truyện được sưu tầm từ các nghệ nhân người Dao Thanh Y

và Thanh Phán thuộc địa bàn hai xã Bằng Cả và Tân Dân, huyện Hoành Bồ và một truyện sưu tầm trên trang web (Xem thêm Phụ lục số 3) Tuy số lượng chưa phải là