Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ văn học và văn hoá việt nam du ký về vùng tây bắc việt nam nửa đầu thế kỷ xx

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––––––– NGUYỄN THỊ LAN DU KÝ VỀ VÙNG TÂY BẮC VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM THÁI NGUYÊN 20[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM –––––––––––––––––––––––

NGUYỄN THỊ LAN

DU KÝ VỀ VÙNG TÂY BẮC VIỆT NAM

NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2018

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM –––––––––––––––––––––––

NGUYỄN THỊ LAN

DU KÝ VỀ VÙNG TÂY BẮC VIỆT NAM

NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX

Ngành: Văn học Việt Nam

Mã ngành: 8.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN HỮU SƠN

THÁI NGUYÊN - 2018

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đề tài Luận văn: “Du ký về vùng Tây Bắc Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX” là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các tư liệu, kết

quả nghiên cứu trong Luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào khác

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Lan

Xác nhận của Khoa Ngữ văn Xác nhận của người hướng dẫn

PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới thầy giáo hướng dẫn

là PGS TS Nguyễn Hữu Sơn - người đã tận tình hướng dẫn, động viên, tạo điều kiện tốt nhất cho em trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo, cán bộ khoa Ngữ Văn, đặc biệt là các thầy cô đã nhiệt tình giảng dạy khoá 24, chuyên ngành Văn học Việt Nam, các cán bộ khoa Sau đại học trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã dạy dỗ, tạo điều kiện cho em trong quá trình học tập

Tôi vô cùng cảm ơn sự quan tâm và ủng hộ của gia đình, bạn bè Đó chính

là nguồn động viên tinh thần rất lớn để tôi theo đuổi và hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, ngày 14 tháng 04 năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Lan

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 8

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8

4.1 Mục đích nghiên cứu 8

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Đóng góp của Luận văn 10

7 Cấu trúc luận văn 10

Chương 1 THỂ TÀI DU KÝ VÀ CƠ SỞ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN THỂ TÀI DU KÝ VÙNG TÂY BẮC VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX 11

1.1 Khái quát chung về du ký 11

1.1.1 Một số quan niệm về du ký 11

1.1.2 Du ký với tư cách là thể tài văn học 13

1.1.3 Thể tài du ký vùng Tây Bắc nửa đầu thế kỷ XX 16

1.2 Cơ sở văn hóa, xã hội của sự ra đời và phát triển du ký vùng Tây Bắc nửa đầu thế kỷ XX 19

1.2.1 Văn hóa, xã hội và con người vùng Tây Bắc 19

1.2.2 Ý thức sáng tác của nhà văn và nhu cầu thưởng thức của độc giả 22

1.2.3 Tác giả, tác phẩm du ký về vùng Tây Bắc nửa đầu thế kỷ XX 25

Tiểu kết chương 1 26

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG CỦA THỂ TÀI DU KÝ VỀ VÙNG

TÂY BẮC VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX 27

2.1 Vùng Tây Bắc Việt Nam với tư cách là một đối tượng phản ánh của du ký nửa đầu thế kỷ XX 27

2.2 Những “điều trông thấy” từ các chuyến viễn du 29

2.2.1 Cảnh sắc thiên nhiên vùng Tây Bắc 30

2.2.2 Văn hóa, phong tục tập quán 35

2.3 Trải nghiệm từ những “điều trông thấy” 45

2.3.1 Cảm nhận về “những cái khác” 45

2.3.2 Sự chuyển mình của Tây Bắc 50

Tiểu kết chương 2 55

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA DU KÝ VỀ VÙNG TÂY BẮC VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX 56

3.1 Vai trò của người kể chuyện trong du ký viết về vùng Tây Bắc 56

3.1.1 Điểm nhìn đa diện đối với hiện thực 56

3.1.2 Sự phối hợp nhiều điểm nhìn trần thuật 59

3.2 Sự dung hợp các phong cách thể loại 66

3.2.1 Sử dụng yếu tố chính luận 67

3.2.2 Giao thoa giữa các thể loại 72

Tiểu kết chương 3 78

KẾT LUẬN 79

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Đầu thế kỷ XX, khi văn học Việt Nam chuyển mình sang hướng hiện đại hóa trên cơ sở chịu ảnh hưởng và tiếp thu văn học phương Tây, thì cùng với thơ mới, tiểu thuyết, truyện ngắn, phóng sự, kịch… các tác phẩm tùy bút, du ký cũng rất phát triển Sự hiện diện của thể tài du ký xét cả về số lượng và chất lượng đã cùng với những thể loại khác làm nên diện mạo và thành tựu của nền văn học trong buổi đầu canh tân - nửa đầu thế kỷ XX Bản thân hai chữ du ký

đã có một nội hàm rất rộng, nhưng tựu trung lại: Du ký là loại ký có cốt truyện ghi chép về vẻ kỳ thú của cảnh vật thiên nhiên và cuộc đời; những cảm nhận, suy tưởng của con người trong những chuyến du ngoạn Du ký phản ánh, truyền đạt những nhận biết, những cảm tưởng, suy nghĩ mới mẻ của bản thân người đi du lịch về những điều mắt thấy tai nghe ở những xứ sở xa lạ, nơi mọi người ít có dịp đi đến, chứng kiến Hình thức du ký bao gồm các ghi chép, ký

sự, hồi ký, thư tín Tác giả của du ký thường bộc lộ niềm say mê khát khao tìm kiếm, khám phá những điều mới lạ; đồng thời tác giả cũng cung cấp một lượng thông tin phong phú từ nhiều lĩnh vực của đời sống, ở nhiều vùng đất xa gần khác nhau khiến cho mỗi tác phẩm hiện lên sống động như một bộ phim tư liệu được dàn dựng hết sức công phu

1.2 Qua quá trình phát triển và hình thành thể loại, du ký Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX được biết đến với nhiều tác giả, tác phẩm đăng trên các báo và tạp chí đương thời Thể loại này đã thu hút nhiều nhà báo, nhà văn, học sinh, du khách bởi sự mới mẻ và hấp dẫn của nó Trong thời kỳ hội nhập quốc tế đã tạo nên những cơ hội và cũng là thách thức cho sự phát triển du lịch Việt Nam, do

đó mỗi một trang du ký viết về các vùng của đất nước, trong đó có du ký viết

về vùng Tây Bắc sẽ luôn là đề tài đầy cảm hứng cho mỗi tác giả Từ một số đề tài đã nghiên cứu về các vùng trên đất nước như du ký vùng Đông Bắc, vùng Đông Nam bộ, vùng Tây Nam bộ… cho thấy du ký viết về các vùng này không

chỉ có giá trị về mặt văn học mà còn có giá trị trên nhiều phương diện khác như khảo sát địa lý, lịch sử, văn hóa, phong tục, tập quán, góp phần giúp độc giả và khách du lịch có được cái nhìn rõ hơn về hiện trạng cảnh quan, đời sống người dân nơi đây Đối với du ký vùng Tây Bắc nửa đầu thế kỷ XX, tuy đã có một số tác giả tìm hiểu nhưng chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu vào phân tích để phát hiện ra những đóng góp cả về nội dung lẫn nghệ thuật của du ký Tây Bắc, chưa đem đến cho độc giả cái nhìn toàn cảnh về thiên nhiên, con người, về chiều sâu nền văn hóa vùng cao Tây Bắc…

1.3 Với mong muốn từ những tìm hiểu về du ký vùng Tây Bắc (bao gồm

6 tỉnh: Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình, Yên Bái), vùng đất được coi là “miền đất của những núi cao và cao nguyên”, người viết chọn đề tài

Du ký về vùng Tây Bắc Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX để phân tích và nghiên

cứu Hy vọng đề tài này sẽ góp phần giới thiệu toàn cảnh và chiều sâu nền văn hóa vùng cao Tây Bắc nửa đầu thế kỷ XX

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Du ký được coi là thể loại tiên phong, mở đường cho tiến trình hiện đại hóa nền văn học dân tộc, vì nó đã khơi nguồn và đem đến cho công chúng một nhu cầu mới, đó là nhu cầu thưởng thức các tác phẩm văn học Ở nửa đầu thế kỉ

XX, khi du ký bắt đầu phát triển mạnh mẽ ở nước ta, vấn đề thể loại của du ký

vẫn chưa được quan tâm đúng mức Trong cuốn Văn học Việt Nam thế kỉ XX –

những vấn đề lịch sử và lí luận do Phan Cự Đệ chủ biên, với quan niệm du ký

như là một thể của kí, khi nói về du ký Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX, tác giả

nhận định: “Một số tác phẩm đã ghi lại được những tư tưởng và cảm xúc của

tác giả trước thiên nhiên, đất nước và vấn đề xã hội đương thời Bên cạnh các tác phẩm mang hơi hướng tùy bút, đậm chất trữ tình (các tác phẩm của Tương Phố, Đông Hồ) là các tác phẩm nặng về chất khảo cứu, biên khảo, ghi chép phong tục (các tác phẩm của Phạm Quỳnh và Nguyễn Bá Trác)” [11, tr.377]

Các nhà nghiên cứu này đã chưa thấy hết lịch sử và qui mô của du ký Việt Nam

nửa đầu thế kỉ XX, đó là du ký không phải dừng lại ở giai đoạn 1900 - 1930 mà vẫn tiếp diễn trong cả giai đoạn sau đó (1930 - 1945), nhiều về số lượng tác phẩm, đa dạng về nội dung và phong cách

Khi bàn về vị trí của thể loại du ký trong quá trình hiện đại hóa văn học,

trong cuốn Quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam 1900-1945 nhà nghiên cứu Mã Giang Lân cho rằng: “Thể loại văn học đầu tiên viết bằng chữ Quốc

ngữ phải kể đến du ký Đây là một hình thức bút kí văn học được ghi lại bằng văn xuôi, thuật lại những chuyến đi của tác giả đến những vùng đất khác nhau Nguồn gốc của du ký cần tìm trong những hình thức tùy bút, kí

sự truyền thống” [30, tr.44]

Trong cuốn Lược khảo lịch sử văn học Việt Nam từ khởi thủy đến cuối

thế kỉ XX, ở phần "Văn chương hiện kim", mục "Những bước đầu của tiểu

thuyết", Bùi Đức Tịnh vừa mang tính kế thừa vừa đưa ra quan điểm mới, coi

Du ký như những thiên kí sự kể những chuyện của chính tác giả "Được xem

như là một loại tiểu thuyết, chỉ tô điểm thêm đôi chút những sự thật mà tác giả đã chứng kiến" [79, tr.363]

Ở cuốn giáo trình Lí luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên, Du ký được

xem là một thể loại đứng độc lập cùng với các thể loại khác (như ký sự, phóng sự, nhật ký, hồi ký, bút ký, tùy bút, tản văn) và đã đưa ra khái niệm mang tính mô tả

"là thể loại ghi chép về vẻ kì thú của cảnh vật thiên nhiên và cuộc đời, những cảm nhận suy tưởng của con người về những chuyến du ngoạn, du lịch " [12, tr.382]

Khái niệm của Hà Minh Đức đưa ra giống với định nghĩa trong Từ điển

thuật ngữ văn học, do Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi (đồng

chủ biên) coi “Du ký là thể loại văn học thuộc loại hình kí, biểu hiện với sự

đa dạng về hình thức miễn là mang lại những thông tin, tri thức và cảm xúc mới lạ về phong cảnh, phong tục, dân tình của xứ sở ít người biết đến Trong cuốn từ điển này, còn nêu lên các dạng: dạng đặc biệt của du ký là phát huy tính chất ghi chép về các xứ sở tưởng tượng, có tính chất không tưởng hay

viễn tưởng khoa học; dạng ghi chép cảm tưởng, nhận xét về những nơi danh lam thắng cảnh của đất nước” [14, tr.75]

Báo Văn hóa và thể thao, ra ngày 27-4-2007 có bài viết Du ký như một thể

tài của tác giả Linh Lê Trong đó, nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Sơn khi trả lời

phỏng vấn của tác giả Linh Lê, đã khẳng định:“Du ký cần quan niệm như là một

thể tài Thể tài du ký cần phải hiểu là nhấn về phía đề tài, nội dung và cảm hứng nghệ thuật của người viết chứ không phải phía thể loại” [32, tr.75]

Bên cạnh quan điểm tiếp cận du ký trên phương diện thể tài còn có một số cách tiếp cận khác trong nghiên cứu du ký Việt Nam đầu thế kỉ XX Ở Luận án của Nguyễn Hữu Lễ (2015) là công trình mới nhất được triển khai theo quan

niệm: “Đã đến lúc du ký cần được làm sáng tỏ về mặt thể loại” [35, tr.16] Tác

giả cho rằng đây là xu hướng nghiên cứu phù hợp trong tình hình hiện nay, một

khi du ký được định danh rõ ràng thì những “vấn đề về đặc điểm và cách tiếp

cận nghiên cứu trong du ký còn bị cản trở bởi sự giao thoa và các lằn ranh thể loại cùng với quan niệm mơ hồ về du ký” [35, tr.7] Hoặc tiếp cận trên phương

diện văn hóa, trong bài Giá trị văn hóa và văn học của du ký (khảo sát qua

sách Du ký Việt Nam), Nguyễn Thúy Hằng đã tập trung khảo sát các tác phẩm

trong bộ Du ký Việt Nam trên tạp chí Nam Phong ở ba phương diện: tác giả,

bối cảnh văn hóa - xã hội và thể tài để tìm ra những giá trị văn hóa và văn học của du ký [16] Dựa trên quan điểm coi du ký là tiểu loại của kí, tác giả đã phân tích ngôn từ khoa học và ngôn từ nghệ thuật trong các tác phẩm du ký viết bằng chữ Quốc ngữ ở cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX, sau đó, đưa ra những nhận định về các đặc điểm ngôn từ du ký giai đoạn này gồm ba vấn đề: hệ thống từ Hán Việt và lối biểu đạt biền văn, hệ thống từ cổ và phong cách diễn đạt cũ kĩ, lạc hậu, hệ thống từ ngữ và lối diễn đạt khúc chiết du nhập từ phương Tây Từ phương diện nội dung, Nguyễn Hữu Sơn đưa ra một số loại du ký như du ký

viễn du, là những chuyến du hành đến với các nước khác như du ký của người

Việt Nam viết về nước Pháp và mối quan hệ Việt - Pháp giai đoạn cuối thế kỷ

XIX - nửa đầu thế kỷ XX (Kỉ yếu Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ 3

“Việt Nam hội nhập quốc tế và phát triển” do Đại học Quốc gia Hà Nội và Viện Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức, 2008); hay du ký hướng tới khảo sát,

giới thiệu cả một vùng văn hoá rộng lớn như du ký của người Việt viết về các

nước và những đóng góp vào quá trình hiện đại hóa văn xuôi tiếng Việt giai đoạn thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX (sách Văn học cận đại Đông Á từ góc nhìn so sánh của Đoàn Lê Giang)… trên phương diện thể tài ông có hàng loạt bài viết

lớn nhỏ thể hiện cái nhìn từ bao quát đến cụ thể về du ký như Thể tài du ký trên

tạp chí Nam Phong (1917 -1934) (tạp chí Nghiên cứu Văn học, số 4, 2007), Du

ký viết về Sài Gòn - Gia Định nửa đầu thế kỷ XX từ điểm nhìn những năm đầu thế kỷ XXI (tạp chí Khoa học xã hội, số 11, 2008), Thể tài văn xuôi chữ Hán thế

kỷ XVIII - XIX và những đường biên thể loại (Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 5, 2012)… và để giúp cho bạn đọc, giới nghiên cứu đến gần hơn với

du ký, Nguyễn Hữu Sơn sưu tầm, tuyển chọn ra mắt bộ sách có giá trị, đó là bộ

sách Du ký Việt Nam - tạp chí Nam Phong 1917 – 1934, gồm 3 tập với hơn

2000 trang du ký

Cho đến nay, du ký bắt đầu được nhìn nhận như một đối tượng nghiên cứu riêng biệt, phần nào tách mình ra khỏi địa hạt của những công trình về ký

và được chú ý hơn trên nhiều phương diện khác nhau Xem du ký là một thể tài không phải là duy nhất nhưng vẫn là quan điểm đóng vai trò chủ chốt, chiếm đa số và có nhiều thành tựu hơn cả trong các nghiên cứu về du ký của văn giới Trong nền văn học Việt Nam cũng như các tạp chí cùng thời đã xuất hiện các thành tựu đáng trân trọng, lưu giữ của du ký các vùng miền trên đất

nước Việt Nam, tiêu biểu như Nguyễn Đăng Hai tìm hiểu về Thiên nhiên và

con người đồng bằng sông Cửu Long qua một số tác phẩm du ký tiêu biểu giai đoạn 1900 - 1945 (Tạp chí Khoa học xã hội và nhân văn, số 6, 2012) qua các

tác phẩm Cảnh vật Hà Tiên, Thăm đảo Phú Quốc, Tôi ăn tết ở Côn Lôn

Nguyễn Hữu Sơn tìm hiểu về các cùng địa lý - văn hóa với các địa danh, các

vùng của đất nước như Thể tài du ký về Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX (Văn nghệ

quân đội, số 10, 2000), Phác thảo du ký Hà Nội trước Cách mạng tháng Tám (Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh, số 6, 2000), Du ký Ninh Bình nửa đầu thế

kỷ XX (Tạp chí Văn nghệ Ninh Bình, số 6, 2004)… Qua các bài viết, Nguyễn

Hữu Sơn giúp người đọc thấy rõ hơn bức tranh đa dạng về du ký Việt Nam từ

các tác phẩm trung đại cho tới các du ký nửa đầu thế kỷ XX trên Nam Phong

tạp chí và tìm thấy ở mỗi du ký là một phác thảo độc đáo, tạo thành bức tranh

đa màu sắc về các vùng ở Việt Nam

Những nghiên cứu về du ký Tây Bắc nửa đầu thế kỷ XX nói chung chưa

có góc nhìn đầy đủ, toàn diện Đặc biệt, với tư cách là một đối tượng đề tài trong hệ thống du ký những sáng tác viết về vùng Tây Bắc đã xuất hiện trong một số bài viết của các nhà văn, ký giả báo chí khi đến thăm các tỉnh Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình, Yên Bái sau đó đã kể lại, thuật chuyện

lại bằng nhãn quan của mình, như Lan Khai (Một buổi săn đêm Loa, số 14, tháng 5- 1934), Nhật Nham Trịnh Như Tấu (Sau tám năm trở lại thăm Laokay,

in hai kỳ trên Tạp chí Tri Tân, số 46 và 47, tháng 5-1942), Ngọc Ước (Miền

thượng du Bắc Kỳ in ba kỳ trên Nam Kỳ tuần báo, số 74, 75, 76-1944), Đi bên Tàu chơi (Vân Nam - Yunnan-fou), Minh Châu (Lên Sơn La Tràng An báo, số

419, ra ngày 12-5-1939), Nhị Lang (Tiếng cồng vang chốn rừng xanh Trung

Bắc Tân văn, số 10, ra ngày 3-5-1940), Nguyễn Đức Thang (Tại rừng Lai Châu

có một thứ cây ban đêm sáng như con đom đóm dùng làm thước, ba toong, cán bút, đẽo guốc độ vài đêm lại mất sáng Tràng An báo, số 863, ra ngày

3-10-1941), Đặng Trọng Khang (Cuộc hành trình từ Laokay đi Lai châu Hà Thành

ngọ báo, số 1961, ra ngày 20-3-1934), Bùi Xuân Học (Cuộc kinh lý của quan Thống sứ Tholance tại Sơn La và Lai Châu, Hà Thành ngọ báo, số 1915-

1934), Đặng - v - Đàm (Khảo cứu về người Mường, Đông phương, số 21-1929), Roi-Song (Đưa các bạn lên thăm đất "núi rừng", Hà Thành ngọ báo,

số 2021- 1934), Tam Lang - Việt Dân (Lạc trong giang sơn Đinh, Quách, Hà