Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ và văn hóa việt nam thế giới nghệ thuật trong sáng tác của tô hoài về đề tài miền núi

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http //www lrc tnu edu vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM PHẠM MỸ NHẬT ANH THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG SÁNG TÁC CỦA TÔ HOÀI VỀ ĐỀ TÀI MIỀN NÚI LUẬN VĂN TH[.]

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

PHẠM MỸ NHẬT ANH

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG SÁNG TÁC

CỦA TÔ HOÀI VỀ ĐỀ TÀI MIỀN NÚI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2016

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

PHẠM MỸ NHẬT ANH

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG SÁNG TÁC

CỦA TÔ HOÀI VỀ ĐỀ TÀI MIỀN NÚI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Đào Thủy Nguyên

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2016

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất

kì công trình nào Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 04 năm 2016

Tác giả

Phạm Mỹ Nhật Anh

Xác nhận của giáo viên hướng dẫn Xác nhận của khoa chuyên môn

ii

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các phòng ban chức năng, Phòng Đào tạo (bộ phận Sau đại học), Khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, cùng toàn thể các thầy cô giáo đã tham gia giảng dạy và hướng dẫn nghiên cứu khoa học cho tập thể lớp Cao học K22 - Văn học Việt Nam đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu khoa học

Xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới PGS.TS Đào Thủy Nguyên - người thầy, người mẹ tận tình trong công việc đã truyền thụ cho tôi nhiều kiến thức quý báu cũng như kinh nghiệm nghiên cứu khoa học trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu đề tài

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới gia đình, bạn bè, các học viên lớp Cao học K22 - Văn học Việt Nam đã động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua

Xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 04 năm 2016

Tác giả

Phạm Mỹ Nhật Anh

iii

MỤC LỤC

Trang

Trang bìa phụ

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Giới thuyết khái niệm Thế giới nghệ thuật 8

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 10

6 Phương pháp nghiên cứu 10

7 Đóng góp của đề tài 10

8 Cấu trúc của đề tài 11

NỘI DUNG 12

Chương 1 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG SÁNG TÁC CỦA TÔ HOÀI VỀ ĐỀ TÀI MIỀN NÚI 12

1.1 Tô Hoài và những sáng tác về đề tài miền núi 12

1.1.1 Vài nét về tiểu sử và con người nhà văn Tô Hoài 12

1.1.2 Đề tài miền núi trong sáng tác của Tô Hoài 14

1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người của Tô Hoài trong những sáng tác về miền núi 16

1.3 Các kiểu loại nhân vật trong sáng tác của Tô Hoài về đề tài miền núi 17

1.3.1 Khái niệm và phân loại nhân vật 17

1.3.2 Phân loại thế giới nhân vật trong sáng tác của Tô Hoài về đề tài miền núi 18

1.3.2.1 Những con người nghèo khổ, bất hạnh, nạn nhân của thần quyền và cường quyền 19

1.3.2.2 Những con người dũng cảm đấu tranh cho hạnh phúc cá nhân và độc

lập tự do của dân tộc 28

1.2.4 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 35

1.2.4.1 Khắc họa nhân vật qua ngoại hình 35

1.2.4.2 Khắc họa nhân vật qua hành động 38

1.2.4.3 Khắc họa nhân vật qua tâm lí 40

1.2.4.4 Khắc họa nhân vật qua ngôn ngữ 44

Tiểu kết: 48

Chương 2 THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG SÁNG TÁC CỦA TÔ HOÀI VỀ ĐỀ TÀI MIỀN NÚI 49

2.1 Khái niệm và phân loại Thời gian nghệ thuật 49

2.1.1 Khái niệm Thời gian nghệ thuật 49

2.1.2 Phân loại thời gian nghệ thuật 50

2.2 Các kiểu loại thời gian nghệ thuật trong sáng tác của Tô Hoài về đề tài miền núi 51

2.2.1 Thời gian sự kiện 51

2.2.1.1 Thời gian sự kiện lịch sử 51

2.2.1.2 Thời gian sự kiện đời tư 56

2.2.2 Thời gian tâm lí 59

2.2.2.1 Thời gian hiện tại 59

2.2.2.2 Thời gian quá khứ 62

2.2.2.3 Thời gian tương lai 65

2.2.2.4 Thời gian đồng hiện 68

Tiểu kết: 71

Chương 3 KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG SÁNG TÁC CỦA TÔ HOÀI VỀ ĐỀ TÀI MIỀN NÚI 72

3.1 Không gian và phân loại Không gian nghệ thuật 72

3.1.1 Khái niệm Không gian nghệ thuật 72

3.1.2 Phân loại không gian nghệ thuật 73

3.2 Các kiểu loại không gian nghệ thuật trong sáng tác của Tô Hoài về đề

tài miền núi 74

3.2.1 Không gian thiên nhiên 74

3.2.1.1 Không gian thiên nhiên u ám, đen tối, dữ dội 75

3.2.1.2 Không gian thiên nhiên tươi đẹp, trong sáng, nên thơ 78

3.2.2 Không gian xã hội 83

3.2.2.1 Không gian xã hội ngột ngạt, tăm tối 84

3.2.2.2 Không gian tươi sáng, nhộn nhịp, căng tràn sức sống 91

Tiểu kết: 94

KẾT LUẬN 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học viết về đề tài miền núi là một bộ phận quan trọng của văn học

Việt Nam hiện đại Trong đó văn xuôi viết về đề tài miền núi là mảng sáng tác thành công, đạt được nhiều thành tựu đáng kể, góp phần hoàn thiện văn học viết về miền núi Địa bàn miền núi rộng lớn, con người miền núi hiền lành, giàu lòng yêu thương đất nước, giàu ý chí cách mạng đã được khám phá, miêu tả qua nhiều tác phẩm có giá trị Lực lượng sáng tác mảng đề tài này ngày một đông, có tác giả là người miền núi,

có người từ miền xuôi vốn “để thương để nhớ” đồng bào vùng dân tộc mà viết Cùng

với chính sách dân tộc đúng đắn của Đảng, văn học viết về miền núi dần dần có vị trí

và được khẳng định Tuy còn non trẻ nhưng văn học viết về miền núi đã góp phần không nhỏ làm cho vườn hoa văn học Việt Nam thêm nhiều hương sắc Trong rất nhiều cây bút viết về đề tài miền núi, Tô Hoài thuộc trong số tác giả có nhiều thành công nhất

1.2 Tô Hoài là cây bút văn xuôi sắc sảo, đa dạng, có vị trí đặc biệt quan trọng

trong nền văn học Việt Nam, là một trong số những nhà văn có nhiều đóng góp to lớn cho sự phát triển của nền văn học Việt Nam hiện đại Ông được coi là cây đại thụ của nền văn học Việt Nam Sáng tác của ông được độc giả nhiều thế hệ say mê Tính từ thuở trình làng chú Dế Mèn hào hiệp thích ngao du, cho đến nay nhà văn đã cho ra đời gần 200 đầu sách Có thể thấy, hiếm có một nhà văn nào lại có tuổi đời và tuổi nghề gắn bó với công việc sáng tạo nghệ thuật chung thủy như Tô Hoài Điều đáng ghi nhận ở nhà văn này là sức viết dẻo dai, bền bỉ Sáng tác của Tô Hoài rất phong phú, nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại: truyện ngắn, bút kí, tiểu thuyết, lí luận, kinh nghiệm sáng tác và văn học thiếu nhi… Tô Hoài là người hiểu nhiều biết rộng, sự nghiệp sáng tác của ông bao trùm nhiều mặt của đời sống, mỗi chặng đường sáng tác của Tô Hoài đều gắn với các chặng đường của lịch sử xã hội Việt Nam

1.3 Tô Hoài sáng tác cả ở hai thời kì trước và sau Cách mạng tháng Tám

Sáng tác của ông đã phản ánh được nhiều sự kiện quan trọng của đất nước và đạt được nhiều giá trị thẩm mĩ phong phú Một trong những mảng đề tài thành công nhất trong sự nghiệp sáng tạo của Tô Hoài là những tác phẩm viết về đề tài miền

2

núi Đặc biệt “Tô Hoài còn là người đầu tiên đặt viên gạch xây nền cho văn học viết

về các dân tộc ít người” [34, tr 151] Nếu như trước Cách mạng tháng Tám, người

đọc biết đến Tô Hoài qua Dế Mèn phiêu lưu kí, O chuột, Giăng thề, Cỏ dại… thì

sau Cách mạng tháng Tám, tên tuổi Tô Hoài càng được bạn đọc quan tâm hơn với

những sáng tác dồi dào, phong phú đậm chất miền núi như: Núi cứu quốc, Truyện Tây Bắc, Miền Tây, Họ Giàng ở Phìn Sa, Nhớ Mai Châu… Trong số những sáng

tác này có những tác phẩm đã được dịch ra nhiều thứ tiếng, được nhận những giải thưởng cao quý và được chuyển thành phim truyền hình

Hiện nay, Tô Hoài là một trong những tác gia lớn được giảng dạy ở các trường đại học, trường phổ thông Tuy đã có nhiều công trình nghiên cứu về Tô Hoài nhưng sáng tác của ông về đề tài miền núi vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ,

hệ thống, toàn diện Từ thực tế đó tôi quyết định thực hiện đề tài: “Thế giới nghệ thuật trong sáng tác của Tô Hoài về đề tài miền núi” với mong muốn đóng góp

một phần nhỏ giúp cho độc giả yêu thích văn chương Tô Hoài có cái nhìn toàn diện, đầy đủ và sâu sắc hơn về tác phẩm của ông Từ đó góp phần thiết thực vào việc dạy

và học tác giả và tác phẩm Tô Hoài ở các cấp học

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Những công trình nghiên cứu tổng quan về sáng tác của Tô Hoài

Trên hành trình hơn 70 năm sáng tạo nghệ thuật, Tô Hoài và những sáng tác của ông được rất nhiều nhà nghiên cứu phê bình quan tâm Cho đến nay đã có hàng trăm công trình nghiên cứu về nhiều phương diện trong sáng tác của Tô Hoài Chúng tôi xin được viện dẫn một số bài viết tiêu biểu sau:

Nhận định về sự nghiệp của nhà văn Tô Hoài, Phạm Xuân Nguyên - Chủ tịch

Hội Nhà văn Hà Nội khẳng định: “Tô Hoài là một nhà văn lớn của văn học Việt Nam hiện đại, người có 95 tuổi đời nhưng đã dành hơn 70 năm đóng góp cho văn học Ông là nhà văn chuyên nghiệp ( ) Văn chương của ông hướng về những con người,

số phận, cuộc đời lấm láp, đời thường Ông ra đi vì tuổi trời nhưng văn chương của ông vẫn còn nguyên giá trị” [2]

3

Nhà văn Nga Marian Tkachov đánh giá Tô Hoài là “một trong những người viết văn xuôi hay nhất Việt Nam” [47]

Nhà thơ Trần Đăng Khoa đã nhận xét: “Tô Hoài là một pho từ điển sống, một pho sách sống Ông như cuốn Bách khoa Toàn thư mà không Viện sĩ nào, không Học giả nào có thể sánh được” [12]

Tưởng niệm về nhà văn Tô Hoài, nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Thanh Xuân

bày tỏ: “Văn chương Tô Hoài sẽ còn mãi, xanh biếc theo thời gian vì nó lưu giữ cho chúng ta đời sống, vì nó phả lại nhịp đập của lịch sử, vì nó nói lên câu chuyện muôn đời của kiếp nhân sinh” [66]

Ngoài các công trình nghiên cứu tiêu biểu vừa kể trên còn có rất nhiều công trình nghiên cứu đặc sắc khác về Tô Hoài và các sáng tác của ông như:

Tô Hoài và câu chuyện nghề văn (Vĩnh Quang Lê)

Tô Hoài, ra đi từ làng Nghĩa Đô (Phạm Hương) Cảm nhận thời gian của Tô Hoài (Nguyễn Long)

Tô Hoài Từ điển văn học (Nguyễn Văn Long)

Tô Hoài, văn và đời (Vũ Quần Phương)

2.2 Những công trình nghiên cứu về thế giới nghệ thuật trong sáng tác về miền núi của Tô Hoài

Có nhiều công trình nghiên cứu về đề tài miền núi của Tô Hoài Ở đây, tôi xin được đề cập đến những bài viết có liên quan đến thế giới nghệ thuật trong những sáng tác của Tô Hoài về đề tài miền núi

* Về thế giới nhân vật Thế giới nhân vật của Tô Hoài khá đông đúc, đa dạng, bình dị, đời thường Trước Cách mạng tháng Tám, Tô Hoài được người đọc biết sớm qua những truyện ngắn, truyện dài viết về người dân quê và về loài vật Cách mạng tháng Tám là cột mốc đánh dấu một bước chuyển biến quan trọng trong tư tưởng và sáng tác của Tô Hoài Tô Hoài bám sát kịp thời các vấn đề mới của đời sống Hòa mình vào dòng chảy chung của sự nghiệp cách mạng, những sáng tác của Tô Hoài có sự đổi mới về chủ đề và đề tài, dẫn đến sự thay đổi căn bản về thế giới nhân vật

4

Trong bài viết Sáng tác của Tô Hoài, nhà nghiên cứu Vân Thanh đã cung cấp

cho người đọc cái nhìn khách quan, tổng thể, bao quát nhất về chặng đường sáng tác của Tô Hoài từ trước đến sau Cách mạng tháng Tám Nhà nghiên cứu đã chỉ ra sự

chuyển mình trong thế giới nhân vật của Tô Hoài Đó là “Từ cuộc sống quẩn quanh, chật hẹp của một vùng dân nghèo thợ thủ công, đã chuyển sang cảnh sống rộng lớn tưng bừng của nhiều lớp người ở nhiều địa phương, hào hứng đi theo cách mạng và tham gia kháng chiến, trong đó nổi bật là cuộc sống với những thay đổi, cách mạng của đồng bào dân tộc thiểu số” [34, tr 66] Ở bài viết này người nghiên cứu nhấn

mạnh đến đóng góp nổi bật nhất trong sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài là những tác phẩm viết về đề tài miền núi Đi vào từng tác phẩm tiêu biểu nhà nghiên cứu Vân Thanh mang đến cho người đọc sự hiểu biết nhất định về thế giới nhân vật trong sáng tác của Tô Hoài ở mảng đề tài miền núi

Trong công trình nghiên cứu của Mai Thị Nhung Phong cách nghệ thuật Tô Hoài cũng đã khái quát thế giới nhân vật trong sáng tác của Tô Hoài về đề tài miền

núi Họ là những con người sống có: “ý thức và trách nhiệm công dân của mình Khi đất nước có giặc ngoại xâm, là những người công dân bình thường, họ đã đặt lợi ích của dân tộc, của cộng đồng lên trên lợi ích của gia đình, của bản thân và sẵn sàng chiến đấu hi sinh vì nền độc lập tự do của dân tộc” [48, tr 67]

Đến với tập truyện Núi Cứu quốc - sáng tác miền núi đầu tiên của Tô Hoài,

nhà nghiên cứu Vân Thanh đã nhận xét rất kĩ Điều đặc biệt là khi nghiên cứu tác phẩm này, Vân Thanh đã phát hiện và chỉ ra cho chúng ta thấy hình ảnh nhân vật

người nông dân miền núi Nhà nghiên cứu khẳng định: “Tác phẩm cho ta hiểu con người miền núi đúng với bản chất của họ là những con người thật thà, chất phác, chung thủy, có một lòng tin đặc biệt ở cách mạng (…) Đồng bào ở đây sốt rét quanh năm, “mỗi năm thường thiếu ăn đến ba bốn tháng”, nhưng họ không tiếc sức tiếc công để ủng hộ cách mạng, ủng hộ cán bộ và Bộ đội Cụ Hồ” [34, tr 71] Họ là những

con người yêu quê hương, đất nước, yêu cách mạng, có sự giác ngộ trong tư tưởng chính trị sâu sắc

Đánh giá Truyện Tây Bắc nhà nghiên cứu Vân Thanh nhận xét: “Tập truyện

nhằm phản ánh chung cuộc đấu tranh giai cấp của nhân dân các dân tộc miền núi

5

chống chế độ áp bức của phong kiến, thực dân, đồng thời ca ngợi cách mạng đã giải phóng cho nhân dân Tây Bắc thoát khỏi cuộc đời tối tăm, ca ngợi những con người miền núi, nhất là lớp thanh niên đã vùng dậy làm chủ cuộc sống của mình, ca ngợi tinh thần đoàn kết giữa các dân tộc” [34, tr 71-72]

Nghiên cứu về Tô Hoài, trong bài viết Tô Hoài, nhà nghiên cứu Trần Hữu Tá

có đưa ra một số cách phân loại nhân vật trong mảng đề tài viết về miền núi Nhà

nghiên cứu đã đưa ra nhận định xác đáng khi cho rằng: “Nếu xét về nhân vật thì hình tượng nghệ thuật chủ yếu trong sáng tác của Tô Hoài là người nông dân Họ có thể khác nhau về hình tượng tập quán, thói quen sinh hoạt do đặc điểm địa phương và dân tộc quy định, nhưng về bản chất giai cấp giống nhau: cần cù, chất phác, tình

nghĩa quật cường” [34, tr 158] Đặc biệt khi đi sâu nghiên cứu Truyện Tây Bắc,

nhà nghiên cứu Trần Hữu Tá đã nhận định: Thành công quan trọng nhất của tập truyện

này là “làm rõ lên được, bằng sức mạnh của hình tượng nghệ thuật, con đường đến với cách mạng của người dân miền núi, thể hiện sự gắn bó tất yếu giữa chủ đề giải phóng dân tộc và giải phóng giai cấp nông dân” [34, tr 155]

Tập truyện Truyện Tây Bắc được nhà nghiên cứu Hoàng Trung Thông đánh giá rất kĩ qua bài viết Tô Hoài và Truyện Tây Bắc Đặc biệt khi nghiên cứu tập

truyện này, Hoàng Trung Thông đã phát hiện và chỉ ra cho chúng ta thấy tính cách và

tâm hồn con người miền núi qua nhân vật ông Mờng trong truyện Mường Giơn:

“Ông Mờng tiêu biểu cho người nông dân nghèo miền núi: lầm lì ít nói nhưng gan góc bướng bỉnh, đối với giặc bề ngoài có vẻ sợ sệt nhưng bên trong thì thật cháy căm thù và chứa đựng một tinh thần bất khuất Tâm hồn ông chất phác chân thật nhưng không bao giờ ông tin lũ giặc (…) Trải qua bao nhiêu đau khổ, thử thách rèn luyện, ông Mờng càng bộc lộ tất cả những đức tính trung kiên của người nông dân nghèo miền núi” [34, tr 225]

Đồng quan điểm với nhà nghiên cứu Hoàng Trung Thông, qua bài viết Truyện

Tây Bắc của Tô Hoài, nhà nghiên cứu Huỳnh Lý chứng minh rằng: “Nhân dân các

dân tộc Tây Bắc tuy sinh hoạt, phong tục, tính cách, có những khác biệt này nọ nhưng vẫn giống nhau về căn bản ở lòng căm thù đế quốc và phong kiến, ở sự tin cậy đối với Đảng, ở khả năng vùng dậy, ở lòng tin tưởng vào tương lai” [34, tr 233]