ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC NGUYỄN THỊ HOÀI THU GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA CÁC TÁC PHẨM VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN PHỔ THÔNG HIỆN HÀNH LUẬN VĂN THẠC SĨ[.]
Trang 1ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
NGUYỄN THỊ HOÀI THU
GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA CÁC TÁC PHẨM VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN PHỔ THÔNG HIỆN
HÀNH
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
Thái Nguyên – 2017
Trang 2ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
NGUYỄN THỊ HOÀI THU
GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA CÁC TÁC PHẨM VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN PHỔ THÔNG HIỆN
HÀNH
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60.22.01.21
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Dương Thu Hằng
Thái Nguyên – 2017
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng Các kết quả nghiên cứu trong luận văn đều trung thực và chưa từng được công bố ở bất kỳ công trình nào khác
Thái Nguyên, tháng 6 năm 2017
Tác giả luận văn
Nguyễn Thị Hoài Thu
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành luận văn thạc sĩ này, tác giả xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học, Khoa Văn – Xã hội, Trường Đại học Khoa học – Đại học Thái Nguyên và các Thầy, Cô giáo đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt quá trình học tập
Đặc biệt, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới giảng viên hướng dẫn PGS.TS Dương Thu Hằng đã luôn tận tình hướng dẫn, quan tâm trong suốt thời gian tác giả nghiên cứu và hoàn thành luận văn
Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, người thân, bạn bè và đã giúp
đỡ, động viên, tạo điều kiện để tác giả hoàn thành luận văn
Thái Nguyên, tháng 6 năm 2017
Tác giả luận văn
Nguyễn Thị Hoài Thu
Trang 5DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
Chương trình CT
Trung học cơ sở THCS
Trung học phổ thông THPT
Sách giáo khoa SGK
Trang 6
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT iii
MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Lịch sử vấn đề 2
3 Mục đích nghiên cứu 5
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5
5 Phương pháp nghiên cứu 6
Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 8
1.1 Một số vấn đề lí luận về văn hóa truyền thống và giá trị của nó trong tác phẩm văn học 8
1.1.1 Quan niệm về giá trị văn hóa và giá trị văn hóa truyền thống 8
1.1.2 Mối quan hệ giữa văn hóa và tác phẩm văn học 10
1.1.3 Diện mạo văn hóa, văn học Việt Nam thời kỳ trung đại 12
1.2 Hệ giá trị văn hóa truyền thống tiêu biểu trong văn học Việt Nam thời kỳ trung đại 19
1.2.1 Sự khoan dung 19
1.2.2 Tinh thần yêu nước 23
1.3 Thực trạng dạy - học các tác phẩm văn học Việt Nam thời trung đại trong nhà trường phổ thông 26
1.3.1 Đặc điểm của chương trình Ngữ văn phổ thông, Sách giáo khoa hiện hành 26 1.3.2 Những khó khăn cơ bản trong dạy - học các tác phẩm văn học Việt Nam trung đại trong nhà trường phổ thông 29
Trang 7Chương 2 NHẬN DIỆN NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG TIÊU BIỂU TRONG CÁC TÁC PHẨM VĂN HỌC VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN PHỔ THÔNG HIỆN
HÀNH 32
2.1 Truyền thống yêu nước, yêu độc lập- tự do 32
2.1.1 Yêu nước là tự hào dân tộc 32
2.1.2 Truyền thống căm thù giặc sâu sắc 36
2.1.3 Truyền thống yêu nước thể hiện ở khát vọng độc lập 40
2.1.4 Truyền thống yêu quê hương, đất nước 42
2.2 Truyền thố ng nhân đạo 44
2.2.1 Ca ngợi, trân trọng vẻ đẹp của con người 44
2.2.2 Đồng tình với khát vọng của con người 47
2.2.3 Đồng cảm, xót thương cho số phận bi kịch của người phụ nữ trong xã hội phong kiến 49
2.2.4 Hướng tới những giải pháp đem đến hạnh phúc cho con người, cuộc sống Đề cao quan hệ đạo đức, lối sống tốt đẹp giữa người với người 54
2.3 Truyền thống yêu và sống hòa hợp với thiên nhiên 57
2.3.1 Thiên nhiên giản dị, thơ mộng giàu sức sống 58
2.3.2 Thiên nhiên chứa chất tâm trạng đa chiều của con người 62
Chương 3 TÍCH HỢP GIÁO DỤC GIÁ TRI ̣ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG TRONG DẠY- HỌC CÁC TÁC PHẨM VĂN HỌC VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN PHỔ THÔNG 66
3.1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học tích hợp trong dạy học tác phẩm văn học Việt Nam thời trung đại 66
3.1.1 Cơ sở lí luận 66
3.1.2 Cơ sở thực tiễn 67
Trang 83.2 Thiết kế một số chủ đề tiêu biểu theo hướng tích hợp giáo dục văn hóa truyền thống trong dạy – học tác phẩm văn học Việt Nam trung đại trong nhà trường PT
69
3.2.1 Nhóm chủ đề yêu nước 70
3.2.2 Nhóm chủ đề nhân đạo 73
3.3 Các bước chuẩn bị dạy học theo chủ đề tích hợp 75
3.3.1 Phân chia bài học; cấu trúc lại chương trình 75
3.3.2 Xác định thời lượng thực hiện dạy học một chủ đề tích hợp 76
3.3.3 Xây dựng mục tiêu, nội dung của chủ đề tích hợp 76
3.3.4 Xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập kiểm tra theo chủ đề tích hợp 77
3.4 Đề xuất một số chủ đề tích hợp tiêu biểu 77
3.4.1 Chủ đề Tích hợp giáo dục truyền thống yêu nước và tự hào dân tộc 77
3.4.2 Chủ đề Tích hợp giáo dục truyền thống đồng cảm với người phụ nữ trong xã hội phong kiến 84
3.4.3 Chủ đề Tích hợp giáo dục văn hóa ứng xử trong tình bạn, tình yêu 88
3.4.4 Chủ đề Tích hợp giáo dục văn hóa ứng xử trong gia đình 91
3.4.5 Chủ đề Tích hợp giáo dục văn hóa ứng xử với thiên nhiên 94
KẾT LUẬN 99
TÀI LIỆU THAM KHẢO 102
PHỤ LỤC 107
Trang 9MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trong bối cảnh quốc tế hiện nay, toàn cầu hoá không chỉ mang lại thời cơ lớn mà còn tạo ra những thách thức đối với tất cả các quốc gia, đặc biệt là với các nước đang phát triển Trước xu thế toàn cầu hoá, văn hoá Việt Nam có cơ hội giao lưu với các nền văn hoá khác trên thế giới Đây cũng là giai đoạn mà các giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc phải đối diện với những tác động tiêu cực của quá trình hội nhập Hội nhập quốc tế và giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc là những nhu cầu tất yếu, khách quan để một dân tộc có thể tồn tại và
phát triển trong xu thế toàn cầu hoá Nghị quyết Đại hội lần thứ IX của Đảng
Cộng sản Việt Nam đã chỉ rõ: “Toàn cầu hoá kinh tế là một xu thế khách quan,
lôi cuốn ngày càng nhiều nước tham gia; xu thế này vừa có mặt tích cực vừa có mặt tiêu cực, vừa có hợp tác vừa có đấu tranh” [48]
Hội nhập quốc tế và giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc là hai mặt thống nhất,
có quan hệ chặt chẽ với nhau Thách thức lớn nhất đối với Việt Nam là làm thế nào để nền văn hóa dân tộc vừa có thể tiếp thu được các giá trị thời đại, tinh hoa văn hoá nhân loại, vừa có thể giữ được bản sắc dân tộc vốn có; tiếp tục phát triển trong sự giao lưu với cộng đồng thế giới mà không bị hoà tan, không bị nhấn chìm vào các nền văn hóa khác hoặc trở thành “cái bóng mờ” của dân tộc khác, nền văn hoá khác
Giáo dục việc giữ gìn và phát huy giá trị văn hoá truyền thống dân tộc cho
thế hệ trẻ là vấn đề được Đảng, Nhà nước và xã hội quan tâm Trong Cương lĩnh
xây dựng đất nước thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội, Đảng Cộng sản Việt
Nam xác định mục tiêu đó như sau: “Xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xây
dựng là một xã hội có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” [58] Tại
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Đảng vẫn tiếp tục khẳng định: “Xã hội xã
hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xây dựng là một xã hội: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; do nhân dân làm chủ ; có nền văn hóa tiên tiến, đậm
Trang 10đà bản sắc dân tộc ” và để thực hiện được mục tiêu đó, Đảng cũng nhấn mạnh đến nhiệm vụ của văn hóa là phải “gắn kết chặt chẽ và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển” [48]
Trong chương trình giáo du ̣c đào tạo phổ thông, môn Ngữ văn có vi ̣ trí đặc biệt quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách, tài năng con người Không chỉ rèn luyện, phát triển năng lực tư duy logic, trí tưởng tượng phong phú, sáng tạo, các kỹ năng phát triển và sử dụng ngôn ngữ, văn học còn hướng đối tượng giáo dục biết thẩm thấu, cảm thụ giá trị đích thực của nghệ thuật, hướng tới chân - thiện - mỹ của văn chương với cách ứng xử và hành động trong thực tiễn đời sống xã hội
Những giá trị văn hóa truyền thống quý báu của dân tộc được thể hiện rất
đa dạng và phong phú trong các tác phẩm văn học Việt Nam trung đại nhưng hiện nay chưa đươ ̣c quan tâm tìm hiểu Vì vậy, đề tài này nếu được thực hiện sẽ có ý nghĩa không nhỏ trong việc nâng cao chất lượng giáo dục thế hệ trẻ nói riêng, góp phần đổi mới giáo dục nói chung
2 Lịch sử vấn đề
Văn hóa và những giá trị văn hóa truyền thống là mô ̣t vấn đề đã được đề
cập rất nhiều Về văn hóa không thể không nhắc tới cuốn Việt Nam văn hóa sử
cương của Đào Duy Anh in lần đầu tiên năm 1938 được ấn hành bởi Quan Hải
Tùng Thư Ngoài ra, còn rất nhiều công trình nghiên cứu khác như: Cơ sở văn
hóa Việt Nam của Trần Ngọc Thêm, Văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế của Nguyễn Chí Bền, Văn hóa truyền thống dân tộc với việc giáo
văn hóa truyền thống Việt Nam trong đổi mới và hội nhập của Ngô Đức Thịnh, Văn hóa gia đình Việt Nam của Vũ Gia Khánh…
Trong bài viết Một số vấn đề lí luận nghiên cứu hê ̣ giá tri ̣ văn hóa truyền
Trang 11tồn văn hoá truyền thống hay các giá trị văn hoá truyền thống phải trên nguyên tắc phát triển, vì mục tiêu phát triển Nói cách khác, cái gì trong kho vốn giá trị truyền thống đóng vai trò động lực thúc đẩy phát triển thì chúng ta bảo tồn, phát huy, còn cái nào cản trở, kìm hãm sự phát triển thì cần hạn chế và dần loại trừ Do vậy, nguyên tắc phát triển phải là nguyên tắc mang ý nghĩa chỉ đạo cho việc bảo tồn, phát huy giá trị truyền thống” [42]
Bàn về nhiê ̣m vu ̣ Giữ gìn và phát huy giá tri ̣ truyền thống của con người
Việt Nam - Mô ̣t yêu cầu tất yếu khách quan trong sự nghiê ̣p công nghiê ̣p hóa, hiê ̣n đại hóa, tác giả Trương Hoài Phương viết: “Nhiệm vụ giữ gìn và phát huy các giá
trị truyền thống của con người Việt Nam là yêu cầu tất yếu khách quan trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa Muốn thực hiện được nhiê ̣m vu ̣ đó cần có hai nguyên tắ c Thứ nhất, tăng cường tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức
về các giá trị truyền thống của con người Việt Nam Thứ hai, thường xuyên quan tâm, tạo lập môi trường xã hội lành mạnh, đấu tranh chống nguy cơ xói mòn các giá trị truyền thống của con người Việt Nam” [32, tr 63]
Trong bài viết Bàn thêm về vấn đề truyền thống văn hóa Viê ̣t Nam, giáo sư
Trần Quốc Vượng đã hoạch đi ̣nh ba phương hướng, chiến lược trong viê ̣c xây
dựng nền văn hóa mới Việt Nam xã hô ̣i chủ nghĩa Thứ 1, chiến lược kế thừa tinh
hoa truyền thống, hay nói vắn và dễ hiểu, chiến lược bảo tồn Thứ 2, chiến lược xóa bỏ những phong tục - tập quán cổ truyền, những lạc hậu, lỗi thời, và những ảnh hưởng, di hại của văn hóa (đúng hơn: phản văn hóa) đô hộ - thực dân cũ và mới, gọi là chiến lược cải tạo Thứ 3, chiến lược xây dựng ý thức hệ mới, nền văn hóa mới, con người mới Việt Nam, trên nển tảng chủ nghĩa Mác – Lê- nin hay
chính là chiến lược phát triển - đổi mới [55]
Tác giả Huỳnh Thanh Phương trong bài viết Văn học và văn hóa dân tộc đã
nêu lên mối quan hệ giữa văn ho ̣c và văn hóa: Văn học biểu hiện văn hóa, cho nên
văn học là tấm gương của văn hóa Ông khẳng đi ̣nh: “Văn học, nghệ thuật cùng với
triết học, chính trị, tôn giáo, đạo đức, phong tục… là những bộ phận hợp thành của
Trang 12chỉnh thể cấu trúc văn hóa” [57] Nếu văn hóa thể hiện quan niệm và cách ứng xử của con người trước thế giới thì văn học là hoạt động lưu giữ thành quả sáng tạo một cách sinh động nhất Để có được những thành quả đó, văn hóa của một dân tộc cũng như của nhân loại từng trải qua nhiều chặng đường tìm kiếm, chọn lọc, bảo tồn và phát triển để hình thành những giá trị trong xã hội Văn học vừa là chặng đường tìm kiếm, vừa là nơi định hình những giá trị Có thể nói văn học là văn hóa lên tiếng bằng ngôn từ nghệ thuật
Trong công trình Nghiên cư ́ u về những giá tri ̣ văn hóa truyền thống trong
Hằng nhận định: “Giá trị văn hóa truyền thống là tập hợp những nhân tố tích cực, phổ biến về tư tưởng, tình cảm, thói quen, tập quán, lối sống và cách ứng xử của một cộng đồng người nhất định, được hình thành và phát triển trong lịch sử, đã trở nên ổn định và lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Một số biểu hiện củ a giá trị văn hóa truyền thống đã được đề cập đến như: Tinh thần yêu nước; tinh thần tự chủ, tự lực, tự cường, ý thức độc lập tự do; tinh thần nhân ái, khoan dung; tinh thần đoàn kết; tinh thần cần cù, tiết kiệm; tinh thần hiếu học; tinh thần mong muốn cuộc sống bình dị, yên ổn trong hòa bình, đề cao các giá trị văn hóa làng xã, dòng họ,
gia đình; tinh thần nhẫn nại chịu đựng; giản dị, khiêm tốn, chất phác, thật thà ”
[12, tr 21] Đó là những giá trị văn hóa truyền thống cơ bản, vô cùng quý báu, đã tạo nên cốt cách riêng biệt của con người Việt Nam
Những công trình nghiên cứu kể trên đã tiếp câ ̣n giá tri ̣ văn hóa ở nhiều phương diê ̣n khác nhau Tuy nhiên chưa có mô ̣t công trình nào đề câ ̣p đến vấn đề giá tri ̣ của văn hóa truyền thố ng trong các tác phẩm văn ho ̣c Viê ̣t Nam trung đa ̣i
ở chương trình Ngữ văn phổ thông hiê ̣n hành Khai thác đề tài giá tri ̣ truyền thống trong các tác phẩm văn ho ̣c trung đa ̣i Viê ̣t Nam sẽ bổ sung thêm hướng nghiên
cứ u về văn hóa Viê ̣t đồng thời sẽ góp phần đổi mới da ̣y - ho ̣c Ngữ văn ở trường phổ thông Đề tài của chúng tôi kế thừa, tiếp nối những công trình, bài nghiên cứu trước đó, đồng thời phát triển một số điểm, cung cấp thêm tài liệu tham khảo về
Trang 13dạy học các tác phẩm văn học Việt Nam trung đại trong chương trình Ngữ văn phổ thông hiện hành
Trong chương trình Ngữ văn phổ thông hiê ̣n hành có 50 tác phẩm/đoạn trích văn ho ̣c Việt Nam trung đại Trong Sách giáo khoa, Sách giáo viên và Sách tham khảo, các tác giả đề câ ̣p chủ yếu những vấn đề về nô ̣i dung và nghê ̣ thuâ ̣t Khi giảng dạy, giáo viên chỉ chú trọng nhấn ma ̣nh nô ̣i dung và các hình thức nghê ̣ thuật của tác phẩm mà chưa chú ý tới những giá tri ̣ văn hóa truyền thống Đề tài
củ a chúng tôi sẽ đóng góp thêm một hướng khai thác mới trong nội dung giảng dạy giú p các thầy cô có thể tích hợp giáo du ̣c giá tri ̣ truyền thố ng trong da ̣y và ho ̣c các tác phẩm văn học Việt Nam trung đa ̣i trong chương trình Ngữ văn phổ thông hiện hành
3 Mục đích nghiên cứu
- Nhận diện những giá trị văn hóa truyền thống tiêu biểu trong tác phẩm văn học Việt Nam trung đa ̣i ở chương trình Ngữ văn phổ thông hiê ̣n hành
- Cung cấp thêm tri thức, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy tác phẩm văn học thời trung đại và giáo dục nhân cách người học trong nhà trường phổ thông thông qua việc xây dựng một số chủ đề dạy học theo hướng tích hợp giáo dục văn hóa truyền thống trong giờ dạy – học Ngữ văn
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Những giá trị văn hoá truyền thố ng củ a các tác phẩm văn học Việt Nam trung đại trong chương trình Ngữ văn phổ thông hiện hành
4.2 Phạm vi nghiên cứu
- Các sáng tác văn học Việt Nam thờ i trung đa ̣i có trong chương trình phổ thông hiện hành
- Một số vấn đề liên quan đến việc đổi mới dạy – học Ngữ văn trong chương trình Ngữ văn phổ thông