Báo cáo " Một số giải pháp chủ yếu nhằm hạn chế tranh chấp thương mại liên quan đến môi trường ở Việt Nam " pot

Tranh chấp thương mại liên quan đến môi trường rất phức tạp và việc giải quyết nó gặp nhiều khó khăn do những vấn đề nằm sau các nguyên nhân tranh chấp được cho là vì mục tiêu bảo vệ môi

TS Bïi Ngäc C−êng*

1 Đặt vấn đề

Trong hoạt động thương mại, đặc biệt là

thương mại quốc tế phát sinh nhiều loại

tranh chấp, trong đó mới nổi lên là tranh

chấp thương mại liên quan đến môi trường

Tranh chấp thương mại liên quan đến môi

trường rất phức tạp và việc giải quyết nó gặp

nhiều khó khăn do những vấn đề nằm sau các

nguyên nhân tranh chấp được cho là vì mục

tiêu bảo vệ môi trường của các quốc gia

Tranh chấp thương mại liên quan đến

môi trường được hiểu là những tranh chấp

trong hoạt động thương mại mà lí do dẫn đến

tranh chấp là xuất phát từ các vấn đề về bảo

vệ môi trường Như vậy, có phải hoạt động

thương mại đã và đang có những tác động

xấu đến môi trường, là nguyên nhân dẫn đến

việc các quốc gia phải đưa ra những chính

sách, biện pháp nhằm cản trở các hoạt động

thương mại mà quá trình hoạt động đó gây ô

nhiễm môi trường, suy giảm tài nguyên, đa

dạng sinh học? Hay vì lí do bảo vệ môi

trường được các quốc gia sử dụng như công

cụ nhằm tạo nên các rào cản đối với hoạt

động thương mại? Sở dĩ, các tranh chấp

thương mại liên quan đến môi trường phát

sinh là do sự tương tác giữa chính sách

thương mại và chính sách bảo vệ môi trường

của các quốc gia cũng như ở tầm quốc tế Sự

tương tác này được thể hiện ở hai mặt:

Th ứ nhất, sự tác động của chính sách bảo

vệ môi trường với tự do thương mại Điều này được thể hiện ở chỗ, chính sách bảo vệ môi trường có thể trở thành rào cản đối với thương mại đặc biệt là thương mại quốc tế đồng thời tạo ra hình thức bảo hộ mới

Th ứ hai, sự tác động của chính sách tự

do hóa thương mại đối với môi trường của các quốc gia và toàn cầu Về cơ bản, tự do hóa thương mại không phải là nguyên nhân đầu tiên của sự suy thoái môi trường, cũng không phải là công cụ tốt nhất để giải quyết vấn đề môi trường

Xuất phát từ hai vấn đề trên, những tranh chấp thương mại liên quan đến môi trường cũng được chia thành hai loại theo tính chất hợp lí hay không hợp lí của những lí do mà các quốc gia đưa ra nhằm bảo vệ cho hành động của mình Đó là các tranh chấp xuất phát

từ mục tiêu bảo vệ môi trường và các tranh chấp vì mục tiêu bảo vệ tự do hóa thương mại

- Tranh chấp xuất phát vì mục tiêu bảo

vệ môi trường: Lí do dẫn đến loại tranh chấp này được đưa ra là do những tác động tiêu cực của tự do thương mại đến môi trường, biểu hiện ở những khía cạnh:

+ Tự do hóa thương mại đã khai thác, tận dụng tối đa các tài nguyên dẫn đến suy kiệt,

* Giảng viên chính Khoa pháp luật kinh tế Trường Đại học Luật Hà Nội

xuống cấp về môi trường nhất là các nước kém

và đang phát triển đã khai thác nhiều hơn các

nguồn tài nguyên do thiên nhiên ban tặng

nhằm mục tiêu phát triển kinh tế, thương mại;

+ Tự do hóa thương mại làm tăng nguy

cơ tăng ô nhiễm môi trường qua biên giới từ

việc nhập khẩu máy móc, công nghệ lạc hậu,

hàng hóa không đảm bảo các yêu cầu về bảo

vệ môi trường, di nhập các loài động thực

vật lạ, chất thải độc hại, bất bình đẳng trong

việc phân chia lợi ích tài nguyên ;

+ Tự do hóa thương mại tạo ra áp lực

cạnh tranh từ đó có thể dẫn đến tình trạng vì

tối đa hóa lợi nhuận mà các nhà sản xuất,

cung cấp dịch vụ, các nhà đầu tư sẵn sàng sử

dụng các quy trình sản xuất, công nghệ lạc

hậu, không thân thiện với môi trường Vì

mục tiêu bảo vệ môi trường, các quốc gia

thường áp dụng các biện pháp thương mại

như: hạn chế số lượng, hạn chế buôn bán

một số hàng hóa, dùng chính sách thuế, đưa

ra các tiêu chuẩn kĩ thuật về quy trình sản

xuất, chế biến, vệ sinh an toàn thực phẩm…

Điều đó sẽ gây cản trở đối với hoạt động

thương mại và đây là nguyên nhân dẫn đến

những tranh chấp thương mại liên quan đến

môi trường

- Tranh chấp vì mục tiêu bảo vệ tự do

thương mại: Tự do thương mại không cho

phép áp dụng các biện pháp thuế quan hay

hạn chế định lượng số lượng đối với các sản

phẩm hàng hóa dịch vụ Vì vậy, các quốc gia

thường tìm các kẽ hở trong quy định pháp

luật (các hiệp định thương mại) để đưa ra

các rào cản đối với hoạt động thương mại

Những ngoại lệ đó thường là những lí do về

bảo vệ môi trường để dựng nên những rào cản thương mại, đó cũng là nguyên nhân dẫn đến những tranh chấp thương mại liên quan đến môi trường

Các quy định vì mục tiêu bảo vệ môi trường liên quan đến hoạt động thương mại gồm: + Các quy định về chế biến, sản xuất theo quy định môi trường;

+ Các yêu cầu về đóng gói bao bì sản phẩm; + Các quy định về dán nhãn mác môi trường

Ở Việt Nam trong thời gian gần đây đã

có nhiều lô hàng thủy sản, gạo xuất khẩu bị các nhà nhập khẩu trả lại hoặc áp dụng các biện pháp kiểm tra khắt khe do vi phạm những quy định liên quan đến vấn đề môi trường Các doanh nghiệp của Việt Nam phần lớn xuất khẩu những mặt hàng là sản phẩm nông, thủy sản, nguyên liệu thô dựa vào điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên là chủ yếu Vì vậy, nguy cơ xảy ra các tranh chấp thương mại liên quan đến môi trường là rất lớn Chẳng hạn, Việt Nam xuất khẩu gạo sang thị trường Nga đã bị phía Nga tạm ngừng nhập từ 04/12/2006 lí do chất lượng gạo còn tồn dư chất diệt cỏ Clorpiriphos có hại cho sức khỏe con người Mặt hàng thủy sản của Việt Nam xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản bị phát hiện có dư lượng kháng sinh bị cấm, Nhật Bản đã nâng mức kiểm tra

từ 5%, 10% lên 50% và cuối cùng là 100%

lô hàng tôm nhập khẩu từ Việt Nam Điều đó

đã gây tốn kém thời gian và tiền bạc cho các nhà xuất khẩu ở Việt Nam Tại các thị trường Hoa Kỳ, EU, Australia cũng xảy ra tình trạng tương tự Từ thực tiễn đó cho thấy Việt Nam cần phải nhận thức cũng như hành

động một cách tích cực, chủ động đưa ra

những giải pháp nhằm hạn chế những tranh

chấp thương mại liên quan đến môi trường

2 Một số giải pháp chủ yếu nhằm hạn

chế những tranh chấp thương mại liên

quan đến môi trường ở Việt Nam

2.1 Hoàn thi ện khuôn khổ pháp luật về

ho ạt động thương mại và giải quyết tranh chấp

th ương mại quốc tế liên quan đến môi trường

Để thực hiện giải pháp này, cần phải:

Th ứ nhất, nghiên cứu để soạn thảo và

ban hành các quy định pháp luật về các biện

pháp môi trường theo hướng sau:

- Phù hợp với các quy định của WTO và

pháp luật thương mại quốc tế nói chung

Việc soạn thảo và ban hành các quy định

pháp luật về các biện pháp môi trường phải

phù hợp với các quy định của WTO và pháp

luật thương mại quốc tế nói chung Vấn đề

đặt ra là việc áp dụng các biện pháp môi

trường (dưới hình thức các quy định về kĩ

thuật, tiêu chuẩn và các quy định khác) ở mức

độ nào thì bị coi là rào cản đối với thương

mại quốc tế Theo pháp luật thương mại quốc

tế hiện hành, các thành viên WTO có thể tự

do ban hành các quy định pháp luật nhằm

mục tiêu bảo vệ môi trường nhưng phải tuân

thủ nguyên tắc không phân biệt đối xử trong

việc soạn thảo, thông qua và áp dụng các

quy định kĩ thuật, tiêu chuẩn và nguyên tắc

minh bạch Bên cạnh đó, đoạn 31(iii) Tuyên

bố Doha (2001) yêu cầu các thành viên

WTO phải đàm phán về việc giảm hoặc loại

bỏ thuế quan và các hàng rào phi thuế quan

đối với “hàng hóa và dịch vụ liên quan đến

môi trường” Tuy nhiên, vấn đề thế nào là

“hàng hóa liên quan đến môi trường” còn

đang trong quá trình tranh luận Điều đó nghĩa

là trong tương lai, các nhà lập pháp cần chú

ý đến yêu cầu của đoạn 31(iii) nêu trên;

- Phải mang tính bao quát, toàn diện;

- Tính đến năng lực của Việt Nam và các nước đang phát triển nói chung trong việc thực thi các biện pháp môi trường

Theo Nguyên tắc 11 của Tuyên bố Rio

về môi trường và phát triển (1992), các tiêu chuẩn môi trường, các mục tiêu và ưu tiên phát triển cần phản ánh bối cảnh môi trường

và phát triển đặc thù của quốc gia Trong thực tiễn của một số nước, nhất là các nước đang phát triển, tiêu chuẩn môi trường được đặt ra có thể không phù hợp và không đảm bảo chi phí kinh tế và xã hội Các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) thường bị tác động về vấn đề này;

- Đáp ứng các mục tiêu chính sách chính đáng của Việt Nam - với tư cách nước nhập khẩu Thực tiễn thương mại quốc tế cho thấy: Năm 1982, một số nước đang phát triển thể hiện sự lo ngại về việc các sản phẩm bị cấm

ở các nước phát triển vì lí do nguy hiểm đối với môi trường, sức khỏe hoặc an toàn, tiếp tục được xuất khẩu sang các nước đang phát triển Tại Hội nghị bộ trưởng năm 1982 của GATT 1947, các bên kí kết quyết định xem xét các biện pháp cần thiết để kiểm soát việc xuất khẩu những mặt hàng cấm tiêu thụ trong nước (DPGs), theo đó tất cả các bên kí kết đều phải thông báo cho GATT về DPGs Trên thực tế, hệ thống thông báo này đã không thành công Năm 1989, GATT 1947 thành lập nhóm công tác về xuất khẩu các hàng hóa và các chất nguy hiểm khác bị cấm

ở trong nước (Working Group on the Export

of Domestically Prohibited Goods and Other

Hazardous Substances)

Để đáp ứng các mục tiêu chính sách

chính đáng của Việt Nam - với tư cách nước

nhập khẩu, cần quy định việc cấm nhập khẩu

DPGs Để làm được điều này, cần tăng

cường năng lực kĩ thuật để giám sát và trong

trường hợp cần thiết, phải kiểm soát được

hàng nhập khẩu DPGs

Kinh nghiệm giải quyết các vụ tranh

chấp về nhập khẩu phế liệu và hàng hóa gây

ô nhiễm môi trường ở nước ta trong những

năm qua cho thấy một trong những bất cập

lớn nhất là: Các chính sách bảo vệ môi

trường vạch ra quá “tổng quát” nhưng các

quy định pháp luật lại không đủ chi tiết để

điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong tình

huống cụ thể; tiếp đến là vấn đề thiếu năng

lực kĩ thuật để thẩm định, giám sát Do đó,

việc hoàn thiện các quy định về cấm nhập

khẩu, hạn chế nhập khẩu những hàng hóa

gây hại đối với môi trường; cấm cho phép

hoặc hạn chế tiến hành các dịch vụ gây tác

động bất lợi cho môi trường là việc làm cấp

bách hiện nay

- Làm giảm bớt các tác động thương mại

tiêu cực

Một trong các chính sách môi trường

liên quan đến thương mại là chính sách trợ

cấp Chính sách trợ cấp có thể gây tác động

tích cực hoặc tiêu cực đối với môi trường

Trong lĩnh vực nông nghiệp và năng lượng,

chính sách trợ cấp thường bị coi là biện pháp

bóp méo thương mại nhưng trong một số

trường hợp khác lại bị coi là nguyên nhân

gây suy thoái môi trường Các nhà bảo vệ

môi trường gợi ý rằng các quy tắc thương

mại cần mềm dẻo hơn nữa khi quy định về trợ cấp để khuyến khích các hoạt động hoặc công nghệ gây tác động có lợi cho môi trường

Th ứ hai , nghiên cứu việc ban hành và hoàn thiện các quy định pháp luật về việc sử dụng các công cụ kinh tế để quản lí môi trường, như: nhãn sinh thái, quy trình và phương pháp sản xuất (PPMs), các điều kiện

về đóng gói bao bì, thuế và phí môi trường,

thuế tiêu dùng…

- Nói chung, các thành viên WTO nhất trí rằng các hệ thống nhãn môi trường tự nguyện, có sự tham gia rộng rãi, dựa trên yếu tố thị trường và minh bạch là các công

cụ kinh tế hữu hiệu để thông tin cho người tiêu dùng về các sản phẩm thân thiện với môi trường Tuy nhiên, các hệ thống nhãn môi trường có thể bị lạm dụng để bảo hộ thị trường nội địa Do đó, các hệ thống nhãn môi trường này phải không mang tính phân biệt đối xử và không tạo thành các rào cản không cần thiết hoặc các hạn chế trá hình đối với thương mại quốc tế

- Vấn đề đặc biệt gai góc trong cuộc tranh luận về nhãn sinh thái là việc sử dụng các tiêu chuẩn gắn liền với PPMs Các thành viên WTO nhất trí rằng trong phạm vi các quyền của mình theo quy định của WTO, được phép đưa ra các tiêu chuẩn về cách sản xuất sản phẩm, nếu phương pháp sản xuất chúng để lại

dấu hiệu trên thành phẩm (ví dụ: Việc trồng

bông sử dụng thuốc trừ sâu, do đó có dư lượng thuốc trừ sâu trên sản phẩm bông)

- Một số nước ban hành chính sách về đóng gói bao bì, sử dụng lại, tái chế hoặc hủy vật liệu đóng gói Chính sách này có thể làm tăng chi phí cho nhà xuất khẩu, giống

như rào cản thương mại tiềm tàng và tạo ra

sự phân biệt đối xử, kể cả trường hợp các

điều kiện giống nhau được áp dụng cho cả

sản phẩm nội địa lẫn sản phẩm nhập khẩu Ví

d ụ: Gỗ được sử dụng để đóng gói bao bì ở

nhiều nước châu Á, nhưng lại không được

coi là sản phẩm có thể tái chế ở châu Âu

- Thuế và phí môi trường ngày càng

được sử dụng nhiều ở các nước thành viên

WTO để theo đuổi các mục tiêu chính sách

môi trường quốc gia Đối với Việt Nam, cần

quan tâm nghiên cứu một số công cụ như:

thuế sử dụng các thành phần môi trường;

tiếp tục thực hiện thu phí bảo vệ môi trường

đối với khí thải, tiếng ồn, sân bay, nhà ga,

bến cảng ; nhãn sinh thái; giấy phép xả thải

chất gây ô nhiễm.(1) Theo kinh nghiệm của

Hoa Kỳ, để kiểm soát lượng khí SO2 phát

thải ra không khí, Đạo luật về không khí sạch

(Clean Air Act) đã được ban hành năm 1970,

trong đó áp dụng phương pháp cấp quota ô

nhiễm và tạo thị trường mua bán quota ô

nhiễm nhằm giảm bớt sự can thiệp của Chính

phủ vào hoạt động của doanh nghiệp.(2)

- Bên cạnh đó, cần nghiên cứu việc áp

dụng một số công cụ kinh tế khác, như thuế

tiêu dùng để điều chỉnh những hành vi tiêu

dùng không hợp lí gây hại cho môi trường và

phát triển bền vững

Th ứ ba, hoàn thiện các quy định pháp

luật về giải quyết tranh chấp thương mại liên

quan đến môi trường

Trước hết, cần hoàn thiện các quy định

pháp luật về giải quyết tranh chấp thương

mại nói chung; tiếp đến là hoàn thiện các

quy định pháp luật về môi trường một cách

đồng bộ (về phát triển nông nghiệp; hệ thống

quản lí và bảo vệ tài nguyên đất đai, tài nguyên nước, các giống cây trồng, vật nuôi, các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác sử dụng trong nông, lâm, ngư nghiệp; các phương pháp canh tác tiên tiến và vấn đề bảo

vệ môi trường nông nghiệp, nông thôn ): Luật bảo vệ môi trường; Luật đất đai; Luật khoáng sản; Luật dầu khí; Luật hàng hải; Luật thủy sản; Luật bảo vệ và phát triển rừng; các quy định và quy trình kĩ thuật về

sử dụng, bảo vệ và quản lí nguồn nước; các quy định về đánh giá tác động môi trường;

về bảo tồn đa dạng sinh học; các quy định về bồi thường thiệt hại, xử lí vi phạm hành chính và hình sự

Hoàn thiện khuôn khổ pháp luật về hoạt động thương mại và giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế liên quan đến môi trường

là giải pháp căn bản góp phần xử lí tranh chấp thương mại quốc tế ở trong nước liên quan đến môi trường, bảo vệ quyền lợi quốc gia - với tư cách nước nhập khẩu và các doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường nội địa

2.2 Tích c ực tham gia xây dựng pháp

lu ật thương mại quốc tế liên quan đến môi

tr ường nhằm bảo vệ lợi ích thương mại và môi tr ường của Việt Nam trong các tranh

ch ấp thương mại ở nước ngoài và trong khuôn kh ổ WTO

Khi kết thúc Vòng đàm phán Uruguay (1994), các vấn đề môi trường liên quan đến thương mại quốc tế một lần nữa lại được chú

ý, cùng với vai trò của WTO trong lĩnh vực thương mại quốc tế và môi trường Cần khẳng định rằng WTO không phải là tổ chức bảo vệ môi trường Thẩm quyền của WTO trong lĩnh vực thương mại quốc tế và môi

trường được giới hạn ở các chính sách

thương mại và các khía cạnh thương mại của

chính sách môi trường mà nó gây tác động

lớn đối với thương mại Khi quan tâm đến

mối quan hệ giữa thương mại quốc tế và môi

trường, các thành viên WTO không đặt ra

vấn đề theo đó chính bản thân WTO có thể

giải quyết được các vấn đề môi trường Tuy

nhiên, các chính sách thương mại quốc tế và

bảo vệ môi trường có thể bổ sung cho nhau

Việc bảo vệ môi trường sẽ bảo tồn nguồn tài

nguyên thiên nhiên phục vụ cho tăng trưởng

kinh tế và tự do hóa thương mại dẫn tới tăng

trưởng kinh tế cũng cần phải bảo vệ môi

trường tương xứng Do đó, vai trò của WTO

là tiếp tục thúc đẩy tự do hóa thương mại

đồng thời bảo đảm rằng một mặt các thành

viên không sử dụng chính sách môi trường

như rào cản đối với thương mại quốc tế, mặt

khác các quy tắc thương mại quốc tế không

làm cản trở việc bảo vệ môi trường trong

nước Đảm bảo hài hòa hơn giữa các quy tắc

thương mại toàn cầu và chính sách bảo vệ

môi trường là yếu tố quan trọng của chiến

lược toàn cầu về ngăn chặn suy thoái môi

trường tiếp diễn

Thực tế cho thấy hệ thống pháp luật của

WTO chưa thực sự hoàn hảo Những bất cập

về vấn đề mối quan hệ giữa thương mại quốc

tế và môi trường cần phải được sửa đổi để

bảo vệ quyền lợi của các nước đang phát

triển nói chung và Việt Nam nói riêng

Để thực hiện giải pháp này, cần phải:

Th ứ nhất, tham gia vào Uỷ ban về thương

mại và môi trường của WTO (CTE) nhằm

tham gia xây dựng pháp luật thương mại quốc

tế, bảo vệ lợi ích quốc gia và doanh nghiệp

Theo quy định của WTO, CTE bao gồm tất

cả các thành viên WTO và Việt Nam có thể trở thành thành viên của CTE

Mặc dù có nhiều văn kiện quốc tế đã đề cập vấn đề kiểm soát xuất khẩu DPGs (như Công ước Basel về kiểm soát việc dịch chuyển các chất thải nguy hiểm xuyên biên giới) nhưng chúng vẫn chủ yếu đề cập các chất hóa học, dược phẩm, chất thải nguy hiểm, chứ không đề cập các sản phẩm tiêu dùng Đây chính là một trong các quy định chưa hoàn thiện của WTO Chúng ta có thể

đề xuất để WTO sửa đổi bất cập nêu trên Bên cạnh đó, mối quan hệ giữa Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (TRIPs) và môi trường cũng là vấn đề rất phức tạp, gây nhiều tranh cãi (mối quan hệ giữa Hiệp định TRIPs và Công ước về đa dạng sinh học (Convention on Biological Diversity - CBD), vấn đề bảo hộ tri thức truyền thống và văn hóa dân gian, chuyển giao công nghệ thân thiện với môi trường) Việt Nam cần phải tham gia tích cực vào việc soạn thảo các quy định pháp luật thương mại quốc tế như trên nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia và doanh nghiệp

Th ứ hai, chủ động và tích cực kí kết,

tham gia các điều ước song phương và đa phương về thương mại, về môi trường (cả cấp khu vực lẫn cấp toàn cầu) Việc tham gia tích cực của Việt Nam và các nước đang phát triển nói chung vào các giai đoạn của quá trình soạn thảo các tiêu chuẩn môi trường quốc tế có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc bảo vệ quyền lợi thương mại và môi trường của quốc gia và doanh nghiệp

Việc đàm phán, kí kết các điều ước đa

phương về môi trường là cách tốt nhất để

giải quyết các vấn đề môi trường xuyên biên

giới, tránh được việc giải quyết tranh chấp

đơn phương Các giải pháp đơn phương

thường mang tính phân biệt đối xử, tuỳ tiện,

áp dụng các tiêu chuẩn môi trường của nước

mình theo kiểu “trị ngoại lãnh thổ”, do đó

thực chất là sự bảo hộ trá hình Các điều ước

đa phương đồng thời phản ánh mối quan tâm

và trách nhiệm chung của cộng đồng quốc tế

đối với nguồn tài nguyên toàn cầu

2.3 D ự liệu các loại hình tranh chấp

th ương mại quốc tế liên quan đến môi trường

có th ể diễn ra trong tương lai, nhằm tăng

kh ả năng phòng ngừa cho doanh nghiệp

Sự xung đột giữa các biện pháp thương

mại quy định trong các điều ước môi trường

đa phương (MEAs) và WTO có thể bắt

nguồn từ việc các biện pháp quy định trong

MEAs vi phạm nguyên tắc không phân biệt

đối xử của WTO Trong thực tế, MEAs

thường cho phép tiến hành thương mại giữa

các thành viên của điều ước mà không cho

phép đối với các nước không phải là thành

viên, do đó vi phạm nguyên tắc đối xử tối

huệ quốc (MFN)

Khi tranh luận về tính tương thích giữa

các quy định thương mại của MEAs với

WTO, CTE cho rằng trong số khoảng 200

MEAs đang có hiệu lực, chỉ có khoảng 20

điều ước có các quy định về thương mại Do

đó, không nên phóng đại sự xung đột giữa

các quy định về thương mại của MEAs và

WTO Thực tế cho thấy chưa có tranh chấp

nào được đưa ra trước WTO liên quan đến

các quy định về thương mại của một MEA

Một số thành viên WTO cho rằng các nguyên tắc hiện hành của công pháp quốc tế

đã đủ để điều chỉnh mối quan hệ giữa các quy định về thương mại của WTO và MEAs Tuy nhiên, cũng cần lưu ý về vụ việc đã kết thúc tranh chấp trước khi thành lập Cơ quan giải quyết tranh chấp cấp sơ thẩm (Panel)

Đó là vụ Chilê - Cá kiếm (Chile - Swordfish Case) - cho thấy nguy cơ xung đột tài phán Trong vụ này, có thể là cả hai cơ quan giải quyết tranh chấp sẽ phải xem xét xem các biện pháp của Chilê có phù hợp với Công ước của Liên hợp quốc về luật biển (United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS) hay không.(3)

2.4 Tích c ực chuẩn bị những điều kiện

c ần thiết để sẵn sàng tham gia giải quyết tranh ch ấp thương mại quốc tế liên quan đến môi tr ường trong khuôn khổ WTO

Từ khi WTO được thành lập (1995), việc

sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO gia tăng đáng kể, trong đó phải kể đến

sự tham gia ngày càng tích cực của các nước đang phát triển (DCs)

Theo thống kê của WTO, trong giai đoạn 1995-2006, các DCs đã chủ động khởi kiện

146 vụ trong tổng số 352 vụ trước DSB, trung bình 13 vụ/năm Bên cạnh đó, các DCs

đã bị động theo kiện khoảng 147 vụ Trong

số 352 vụ kiện trước DSB nêu trên, có 161

vụ diễn ra giữa các nước phát triển và các DCs (chiếm 45,7%), 66 vụ giữa các DCs với nhau (chiếm 18,8%) và 125 vụ giữa các nước phát triển với nhau (chiếm 35,5%).(4) Các vụ tranh chấp chủ yếu tập trung vào các biện pháp hạn chế số lượng, tiếp đến là vấn

đề chống bán phá giá, trợ cấp xuất khẩu

Những con số nêu trên cho thấy WTO

không chỉ là nơi giải quyết tranh chấp dành

riêng cho các nước phát triển mà có sự tham

gia mạnh mẽ của các DCs Bên cạnh đó,

trong những tranh chấp giữa các nước phát

triển và các DCs, kết quả cho thấy trong

nhiều vụ kiện các DCs giành phần thắng

Điều này cho thấy hệ thống giải quyết

tranh chấp của WTO đã được các DCs tin

cậy và phát huy hiệu lực Tuy nhiên, cần

nhấn mạnh rằng các DCs sử dụng hệ thống

giải quyết tranh chấp của WTO phần lớn là

các DCs ở trình độ cao như Brazil, Ấn Độ,

Mexico, Hàn Quốc, Thailand, Argentina

Chỉ có một vụ kiện do Bangladesh - nước

chậm phát triển (LDC) khởi kiện Ấn Độ về

việc áp thuế chống bán phá giá đối với pin

và ắc quy (DS306 ngày 28/01/2004 India -

Anti-Dumping Measure on Batteries from

Bangladesh); một vụ kiện do Sri Lanka - một

DC trình độ trung bình, khởi kiện Brazil về

việc áp thuế đối kháng đối với dừa sấy khô

và bột sữa dừa (DS30 ngày 23/02/1996

Brazil - Countervailing Duties on Imports of

Desiccated Coconut and Coconut Milk

Powder from Sri Lanka).(5) Trên thực tế,

nhiều DCs không thể sử dụng hệ thống giải

quyết tranh chấp của WTO, do không có đủ

nguồn lực cần thiết, hoặc chiếm tỉ lệ không

đáng kể trong thương mại thế giới

Thực tế cho thấy các nước phát triển sử

dụng hệ thống giải quyết tranh chấp của

WTO đạt hiệu quả cao hơn so với các DCs

So với các nước phát triển, các DCs gặp

nhiều khó khăn hơn trong việc sử dụng hệ

thống giải quyết tranh chấp

Th ứ nhất, những hiệp định của WTO -

đối tượng của tranh chấp có nội dung rất phức tạp Thêm vào đó, ngày càng có nhiều các án lệ mà các bên tranh chấp cần phải nắm vững Những yêu cầu này đòi hỏi các DCs phải có đội ngũ chuyên gia rất giỏi về luật thương mại quốc tế và tiếng Anh Đây thực sự là gánh nặng to lớn đối với các DCs

Th ứ hai, các DCs rất khó áp dụng các

biện pháp trả đũa Hầu hết các DCs không

đủ sức mạnh kinh tế để đe doạ bằng các biện pháp trả đũa thương mại, với tư cách là công

cụ quan trọng để ép buộc tuân thủ các hiệp định WTO Hơn nữa, nếu DC áp dụng biện pháp trả đũa thương mại đối với nước phát triển thì điều này có thể làm thiệt hại hơn cho DC Bởi vì trên thực tế, các DCs thường phụ thuộc vào hàng xuất khẩu từ các nước phát triển.(6)

(Xem ti ếp trang 41)

(1).Xem: Nguyễn Hưng Thịnh & Dương Thanh An,

Công c ụ kinh tế trong quản lí môi trường - Thực trạng

và gi ải pháp hoàn thiện, tài liệu Hội thảo “Đánh giá

thực trạng áp dụng các công cụ kinh tế trong quản lí môi trường ở Việt Nam hiện nay - Giải pháp hoàn thiện”, Viện khoa học pháp lí, Bộ tư pháp, ngày 23/3/2005

(2).Xem: Nguyễn Văn Cương, Sử dụng quota phát

th ải để kiểm soát ô nhiễm môi trường - Kinh nghiệm

Hoa Kỳ, tài liệu hội thảo “Đánh giá thực trạng áp dụng các công cụ kinh tế trong quản lí môi trường ở Việt Nam hiện nay - Giải pháp hoàn thiện”, Viện Khoa học pháp lí, Bộ tư pháp, ngày 23/3/2005

(3) WTO Secretariat, Trade and Environment at the

WTO, April 2004, p 35 - 43

(4) Từ ngày 01/01/1995 đến ngày 20/04/2007, tổng số khiếu nại thông báo với WTO là 363 vụ (www.wto.org) (5).Xem: http://www.wto.org, ngày 11/01/2007 (6).Xem: Uỷ ban quốc gia về hợp tác kinh tế quốc tế,

“Tác động của các hiệp định WTO đối với các nước đang phát triển”, 2005, tr 224 - 234