Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http //www lrc tnu edu vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÂN THỊ HUYỀN ĐỊA DANH TRONG THƠ TỐ HỮU LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM THÁI NG[.]
Trang 1ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
THÂN THỊ HUYỀN
ĐỊA DANH TRONG THƠ TỐ HỮU
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
THÁI NGUYÊN - 2016
Trang 2ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
THÂN THỊ HUYỀN
ĐỊA DANH TRONG THƠ TỐ HỮU
Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số: 60 22 01 21
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phan Trọng Thưởng
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Luận văn Thạc sĩ "Địa danh trong thơ Tố Hữu" là kết
quả nghiên cứu của riêng tôi, không sao chép của ai Các số liệu, kết quả trong luận văn là trung thực và chưa được công bố trong các công trình khác Nếu sai, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm
Thái Nguyên, tháng 4 năm 2016
Tác giả luận văn
Thân Thị Huyền
XÁC NHẬN CỦA KHOA CHUYÊN MÔN
XÁC NHẬN CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trước tiên, với lòng biết ơn sâu sắc, em xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới thầy giáo - PGS.TS Phan Trọng Thưởng đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo và giúp đỡ em trong suốt quá trình hoàn thành luận văn
Em xin trân trọng cảm ơn các thầy, cô giáo trong Ban Giám hiệu Khoa Sau đại học, Khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo mọi điều kiện để em hoàn thành khóa học và thực hiện tốt luận văn tốt nghiệp
Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn chân thành tới người thân, bạn bè và các bạn học viên lớp Văn học Việt Nam K22 đã luôn giúp đỡ, động viên, khích lệ tôi trong suốt thời gian vừa qua
Xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 4 năm 2016
Tác giả luận văn
Thân Thị Huyền
Trang 5MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
1 Lí do chọn đề tài 1
2 Lịch sử vấn đề 2
2.1 Một số công trình nghiên cứu về địa danh 2
2.2 Một số công trình nghiên cứu về Tố Hữu 4
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7
3.1 Đối tượng nghiên cứu 7
3.2 Phạm vi nghiên cứu 7
4 Mục đích nghiên cứu 7
5 Phương pháp nghiên cứu 7
5.1 Phương pháp thống kê và hệ thống hóa 7
5.2 Phương pháp phân tích và tổng hợp 8
5.3 Phương pháp liên ngành 8
5.4 Phương pháp so sánh 8
6 Kết cấu của luận văn 8
Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG VỀ ĐỊA DANH VÀ TÁC GIA TỐ HỮU 9
1.1 Địa danh 9
1.1.1 Khái niệm 9
1.1.2 Phân loại 11
1.2 Địa danh trong thơ ca Việt Nam 17
1.2.1 Địa danh trong thơ ca dân gian 17
1.2.2 Địa danh trong thơ ca trung đại 19
1.2.3 Địa danh trong thơ ca hiện đại 23
1.3 Tác gia Tố Hữu 29
1.3.1 Vài nét về tiểu sử 29
1.3.3 Quan điểm nghệ thuật 32
Trang 6CHƯƠNG 2 : PHÂN LOẠI ĐỊA DANH TRONG THƠ TỐ HỮU 37
2.1 Địa danh gắn với những di tích lịch sử 38
2.1.1 Địa danh lịch sử trong nước 38
2.1.2 Địa danh lịch sử nước ngoài 50
2.2 Địa danh gắn với những địa chỉ văn hóa 53
2.2.1 Địa danh văn hóa trong nước 54
2.2.2 Địa danh văn hóa nước ngoài 59
Tiểu kết chương 2 65
CHƯƠNG 3: CHỨC NĂNG CỦA ĐỊA DANH TRONG THƠ TỐ HỮU 66 3.1 Chức năng về nội dung 66
3.1.1 Chức năng phản ánh thông tin 66
3.1.1.1 Thông tin về nhà thơ 66
3.1.1.2 Thông tin về sự kiện 67
3.1.2 Chức năng phản ánh tâm tư, tình cảm của chủ thể 70
3.2 Chức năng về nghệ thuật 75
3.2.1 Góp phần tạo giọng điệu 75
3.2.2 Góp phần xây dựng ngôn ngữ 77
3.2.3 Góp phần xây dựng biểu tượng 79
3.3 Chức năng tạo ấn tượng thẩm mỹ 82
KẾT LUẬN 86
TÀI LIỆU THAM KHẢO 88
Trang 7DANH MỤC CÁC BẢNG
Hữu 38 Bảng 2.2 Bảng khảo sát tần số xuất hiện của địa danh lịch sử trong nước trong thơ Tố Hữu 39
số bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu 40 Bảng 2.4 Bảng khảo sát địa danh lịch sử trong nước thời chống Mỹ qua một
số bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu 44 Bảng 2.5 Bảng khảo sát tần số xuất hiện của địa danh lịch sử nước ngoài trong thơ Tố Hữu 50 Bảng 2.6 Bảng khảo sát địa danh lịch sử nước ngoài thể hiện tinh thần cách mạng qua một số bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu 51
Hữu 53 Bảng 2.8 Bảng khảo sát số lượng các địa danh văn hóa trong nước trong thơ
Tố Hữu 54 Bảng 2.9 Bảng khảo sát địa danh văn hóa gắn với hình ảnh quê hương qua một số bài thơ tiêu biểu trong thơ Tố Hữu 55 Bảng 2.10 Bảng khảo sát địa danh văn hóa gắn với các đặc sản vùng miền, ngành nghề truyền thống, di tích lịch sử văn hóa qua một số bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu 57 Bảng 2.11 Bảng khảo sát tần số xuất hiện của địa danh văn hóa nước ngoài trong thơ Tố Hữu 59 Bảng 2.12 Bảng khảo sát địa danh văn hóa gắn với vẻ đẹp từng đất nước qua một số bài thơ tiêu biểu của Tố Hữu 60
Trang 8MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Thế giới phong phú, phức tạp với bao sự vật, hiện tượng của đời sống
Để khu biệt giữa các đối tượng, người ta đặt cho chúng một tên gọi riêng như: tên người, tên sông, tên núi, tên vùng miền…Tên gọi trở thành đối tượng nghiên cứu của nhà khoa học Trong lĩnh vực địa lý, tên của các vùng đất, địa phương được gọi là địa danh Tìm hiểu địa danh, giúp chúng ta có thêm vốn kiến thức về văn hóa, lịch sử, lối sống, phong tục, tập quán… của con người Địa danh không chỉ là cái tên dùng để gọi mà còn ẩn chứa tâm tư, tình cảm cũng như ước mơ mà cha ông đã gửi gắm qua bao thế hệ
Trong dòng chảy văn học Việt Nam, suốt từ văn học dân gian đến văn học trung đại, văn học hiện đại, yếu tố địa danh đều được các tác giả sử dụng như một hình thức nghệ thuật đặc sắc Tấm lòng yêu nước, gắn bó, nâng niu từng vẻ đẹp của quê hương cũng như bao tâm sự về nhân thế đều được các tác giả kín đáo gửi gắm qua từng địa danh Chính vì vậy, địa danh trong văn học như một chiếc chìa khóa giúp chúng ta bóc tách tầng lớp ngôn ngữ nghệ thuật cũng như chiều sâu tư tưởng, phong cách của từng tác giả Trên thi đàn Việt Nam đã có nhiều tác giả thành công trong việc sử dụng địa danh làm chất liệu thơ ca, trong đó không thể không nhắc tới Tố Hữu, một trong những tác giả tiêu biểu của thơ ca cách mạng
Tố Hữu là một nhà chính trị tài ba đồng thời cũng là một thi nhân Ông được coi là lá cờ đầu của thơ ca cách mạng Việt Nam Không chỉ nhiệt huyết dâng hiến cả cuộc đời cho cách mạng, Tố Hữu còn cẩn trọng, nghiêm túc và đam mê trong hoạt động nghệ thuật Chính tấm lòng với dân với nước hòa quyện cùng tài năng thi ca đã làm nên nét hấp dẫn và tên tuổi của Tố Hữu Để
khẳng định điều này, nhà phê bình Lê Thanh Nghị đã nhận xét “không một nhà
thơ Việt Nam nào được nhớ, được đọc và thuộc nhiều như Tố Hữu”
Trang 9Tấm lòng nồng ấm, sôi nổi của Tố Hữu được gửi gắm trong 7 tập thơ Tuy không đồ sộ về số lượng so với các nhà thơ cùng thời nhưng những tác phẩm của Tố Hữu tạo được tiếng vang lớn, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm hồn người Việt Thơ Tố Hữu là những bài ca đi cùng năm tháng, chan chứa lẽ sống, ân tình sâu nặng với cách mạng đồng thời thể hiện niềm tin vào tương lai tươi sáng trong công cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc Việt Nam Thơ Tố Hữu không chỉ gắn với sự nghiệp cách mạng, gắn với số phận của đất nước và nhân dân mà còn là tự từng trải, chiêm nghiệm, sự kinh lịch của ông trong suốt chiều dài lịch sử cách mạng
Tố Hữu đã vào sinh ra tử trên khắp chiến trường Việt Nam, in dấu chân lên nhiều vùng đất của Tổ quốc Mỗi trận chiến, mỗi miền quê đều để lại cảm xúc dâng trào trong lòng thi nhân Có lẽ vì thế trong thơ Tố Hữu, địa danh xuất hiện với mật độ dày đặc, tạo thành một hệ thống xuyên suốt các tập thơ Đó chính là tình yêu của người con đối với đất nước, đồng thời đó cũng là yếu tố tạo nên phong cách riêng, độc đáo của Tố Hữu
Hơn nửa thế kỷ qua, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, phê bình, giới thiệu thơ Tố Hữu Hầu hết, các tác giả đã đánh giá, phân tích về mọi mặt, từ nội dung tư tưởng tới hình thức nghệ thuật đặc sắc trong thơ Tố Hữu Các nhà nghiên cứu dù đã miệt mài cố gắng nhưng chưa thể chỉ rõ tới tận cùng vẻ đẹp trong thơ
Tố Hữu Những vấn đề còn bỏ ngỏ sẽ được thế hệ trẻ kế thừa và phát triển Trong
đó, yếu tố “địa danh” xuất hiện dày đặc trong thơ Tố Hữu, là một hiện tượng
nghệ thuật thi ca thú vị Tuy nhiên, tới nay chưa có một tác giả nào khai thác về các loại địa danh và ý nghĩa của địa danh trong thơ Tố Hữu Chính vì thế, chúng
tôi đi vào nghiên cứu công trình Địa danh trong thơ Tố Hữu với mong muốn góp
phần lí giải các đặc trưng nghệ thuật và phong cách thơ Tố Hữu
2 Lịch sử vấn đề
2.1 Một số công trình nghiên cứu về địa danh
Địa danh học một bộ môn của ngôn ngữ học, chuyên nghiên cứu các
vấn đề liên quan đến địa danh như: lịch sử, cấu tạo, ý nghĩa, cách thức đặt
Trang 10tên và sự biến đổi của các địa danh Hiện nay, có rất nhiều công trình nghiên cứu khác nhau về địa danh khắp thế giới và trong nước Luận văn xin điểm một vài công trình tiêu biểu
* Trên thế giới
Ở Trung Quốc, từ rất sớm đã có các tác giả tiến hành công tác ghi chép, sưu tập, tổng hợp địa danh Tiêu biểu phải kể đến: Ban Cố đời Đông
Hán (32- 92) đã sưu tập và ghi chép đến 4000 địa danh trong Hán Thư; sách Thuỷ kinh chú đời Bắc Ngụy (380- 535) đã đề cập đến hơn 2 vạn địa
danh Không chỉ giới thiệu địa danh về mặt địa lý, họ đưa ra cách giải thích về ý nghĩa của địa danh, mối quan hệ gắn bó giữa địa danh và cuộc sống con người
Ở châu Âu, ngành địa danh học ra đời và phát triển nhanh chóng vào
cuối thế kỉ XIX với nhiều công trình lớn như: Địa danh học của J.J Eghi (1872); Địa danh học của J.W Nagh (1903) Đặc biệt, tác giả A.V.Superanskaja với tác phẩm Địa danh là gì ? đã nghiên cứu một cách
toàn diện về địa danh Không chỉ đưa ra khái niệm địa danh, tác giả còn đề cập đến tính lịch sử, tính cá biệt và các loại địa danh cũng như tên gọi các đối tượng địa lí theo loại hình Kết quả nghiên cứu của Superanskaja là nền tảng quan trọng trong khoa học về địa danh
* Ở Việt Nam
Các nhà khoa học Việt Nam đã quan tâm tới vấn đề địa danh khá muộn và chủ yếu nghiên cứu địa danh trên phương diện địa lý Một số tác
giả như: Hoàng Thị Châu với bài Mối liên hệ về ngôn ngữ cổ đại ở Đông Nam Á qua một vài tên sông (1964), Nguyễn Văn Âu với công trình Một
số vấn đề về địa danh học ở Việt Nam (2000), Lê Trung Hoa với công trình Những đặc điểm chính của địa danh ở thành phố Hồ Chí Minh (1990), Nguyễn Kiên Trường với công trình Những đặc điểm chính của địa danh Hải Phòng (sơ bộ so sánh với một số vùng khác) (1996) đã có
Trang 11Trong đó, tác giả Lê Trung Hoa khi nghiên cứu địa danh ở thành phố
Hồ Chí Minh đã đưa ra khái niệm, cách phân chia địa danh theo nguồn gốc
và theo tiêu chí ngữ nguyên Đó là cơ sở lí thuyết quan trọng cho quá trình nghiên cứu đặc điểm cấu tạo, nguồn gốc, ý nghĩa và sự biến đổi của địa danh Tác giả Nguyễn Kiên Trường đã bổ sung thêm hai cách phân chia địa danh, đó là theo đồng đại - lịch đại, phân chia theo chức năng của địa danh
Trong công trình Những đặc điểm chính của địa danh Hải Phòng (sơ bộ
so sánh với một số vùng khác), Nguyễn Kiên Trường không chỉ khái quát
được những đặc điểm về cấu tạo, nguồn gốc, ý nghĩa và sự biến đổi của địa danh Hải Phòng mà còn so sánh với địa danh các vùng khác ở Việt Nam
Bên cạnh các công trình lớn kể trên còn có nhiều luận văn đề cập đến
địa danh của các địa phương như: Khảo sát địa danh ở thành phố Thái Nguyên (2008) của Hoàng Thị Đường, Nghiên cứu địa danh tỉnh Đồng Nai (2009) của Nguyễn Thái Liên Chi, Nghiên cứu địa danh ở tỉnh Bến Tre (2009) của Nguyễn Kim Phượng…
Ngoài hướng tiếp cận về ngôn ngữ, một số tác giả tiếp cận địa danh
theo hướng địa lí - lịch sử - văn hoá như: Thử tìm hiểu sự bảo lưu tên Nôm làng xã dưới góc độ ngôn ngữ và văn hóa (1994) của Nguyễn Kiên Trường, công trình Văn hóa qua địa danh Việt ở tỉnh Đồng Nai (2006)
của Võ Nữ Hạnh Trang…
Như vậy, có thể thấy, địa danh học là vấn đề còn khá mới mẻ ở Việt Nam Các nhà khoa học đang tìm tòi, khám phá địa danh theo nhiều hướng khác nhau Trong đó, nghiên cứu địa danh trong văn học là một hướng đi chưa được khai thác và hứa hẹn gặt hái được nhiều thành tựu
2.2 Một số công trình nghiên cứu về Tố Hữu
Tố Hữu đến với thơ ca từ khá sớm, từ năm 18 tuổi Chàng thanh niên tràn đầy nhựa sống ấy đã lựa chọn thơ ca là hình thức để truyền tải lí tưởng cách mạng rực sáng trong tim Mỗi vần thơ của Tố Hữu như thúc giục, như tiếp
Trang 12sức cho ý chí, nghị lực của con người Chính vì thế có những giai đoạn thơ ông
đã trở thành chỗ dựa tinh thần cho dân tộc Giá trị đó được khẳng định qua các giải thưởng cao quý như: Giải nhất giải thưởng Văn học Hội văn nghệ Việt
Nam 1954 - 1955 cho tập thơ Việt Bắc; giải thưởng văn học ASEAN năm 1996 cho tập thơ Một Tiếng Đờn Tố Hữu là tác gia lớn của nền văn học Việt
Nam vì vậy sự nghiệp thơ ca của Tố Hữu là nguồn đề tài không bao giờ vơi cạn của các nhà khoa học Đến hiện nay, có hàng trăm công trình nghiên cứu về Tố Hữu, tiêu biểu là công trình của các tác giả như: Chế Lan Viên, Hoài Thanh, Xuân Diệu, Đặng Thai Mai, Hoàng Trung Thông…Đặc biệt là các chuyên luận và bài nghiên cứu của tác giả như: Lê Đình Kỵ, Nguyễn Văn Hạnh, Trần Đình Sử, Hà Minh Đức, Nguyễn Đăng Mạnh, Lại Nguyên Ân, Nguyễn Văn Long…Các tác giả đã nghiên cứu thơ Tố Hữu trên nhiều phương diện khác nhau từ nội dung đến nghệ thuật của từng tập thơ riêng lẻ, của toàn
bộ sự nghiệp sáng tác của Tố Hữu
Nói đến những công trình nghiên cứu thơ Tố Hữu, không thể không nhắc
đến ba công trình biên khảo chuyên sâu về thơ ông đó là: Thơ Tố Hữu của Lê Đình Kỵ (1979); Thơ Tố Hữu, tiếng nói đồng ý, đồng tình, tiếng nói đồng chí của Nguyễn Văn Hạnh (1985) và Thi pháp thơ Tố Hữu của Trần Đình Sử
(1987)
Công trình nghiên cứu của Lê Đình Kỵ là một chuyên luận trình bày rất
cơ bản về sự nghiệp sáng tác, phong cách thơ Tố Hữu Với những đóng góp đáng ghi nhận trong hơn một trăm trang viết đã khảo sát, phân tích, đánh giá một cách toàn diện về mặt nội dung cũng như nghệ thuật trong thơ Tố Hữu
Hầu hết các tập thơ quan trọng trong suốt chặng đường sáng tác của Tố
Hữu đã được khảo cứu như: Từ ấy (1937 - 1946), Việt Bắc (1946 - 1954), Gió lộng (1955 - 1961), Ra trận (1962 - 1971), Máu và hoa (1972 - 1977) Các chủ
để lớn của tập thơ như: chủ đề về nhân dân, đất nước, Đảng, lãnh tụ đều được tác giả khai thác một cách triệt để Phong cách nghệ thuật đậm chất lãng mạn
Trang 13nghiên cứu Văn học đánh giá cao Tuy nhiên, tác giả mới chỉ dừng lại ở việc tiếp cận thơ Tố Hữu về phương diện xã hội học, vấn đề địa danh chưa thấy được nghiên cứu tìm hiểu
Công trình Thơ Tố Hữu, tiếng nói đồng ý, đồng tình, tiếng nói đồng chí
của Nguyễn Văn Hạnh cũng góp phần không nhỏ trong việc làm rõ đặc sắc nội dung tư tưởng và phong vị đậm đà trong thơ Tố Hữu thông qua ngôn từ, hình ảnh, nhịp điệu, thể loại…Về mặt phương pháp, công trình nghiên cứu vẫn tuân thủ chặt chẽ, tiếp cận, tìm ra sự tương đồng giữa tác phẩm văn học và đời sống trong việc phản ánh, tái tạo hình tượng nghệ thuật, phô diễn cảm xúc của chủ thể trữ tình Tuy nhiên, trong chuyên luận dài hơn hai trăm trang này vấn đề địa danh trong thơ Tố Hữu cũng chưa được tác giả khai thác nghiên cứu
Khác với hai chuyên luận trên, chuyên luận Thi pháp thơ Tố Hữu của
Trần Đình Sử lại có cách tiếp cận thơ Tố Hữu ở một góc độ mới mẻ là thi pháp
Theo ông thì đây là: “Thử nghiệm đầu tiên trong việc xác định nội hàm thơ trữ
tình chính trị, khái niệm kiểu nhà thơ” Nhà nghiên cứu đã vận dụng các phạm
trù thi pháp học hiện đại vào khám phá thi ca Tố Hữu như: quan niệm nghệ thuật về con người, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, các hình thức biểu hiện để xem xét thế giới nghệ thuật của nhà thơ… Chuyên luận được xem
là chiếc chìa khóa mở cánh cửa cho việc tìm hiểu các sáng tác của nhà thơ Tố Hữu Tuy nhiên, trong chuyên luận này, vấn đề địa danh cũng chưa được ông nhắc đến
Trải qua gần tám mươi năm, những bài nghiên cứu phê bình đã làm sáng
tỏ giá trị nội dung, tư tưởng, nghệ thuật thơ Tố Hữu Dù nghiên cứu ở những góc độ khác nhau, nhưng các tác giả đều đi tới khẳng định: Tố Hữu là lá cờ đầu của văn học cách mạng Việt Nam
Như vậy, có nhiều công trình khác nhau nghiên cứu về thơ Tố Hữu Tuy nhiên, yếu tố địa danh chưa được các tác giả chú ý Chính vì vậy, chúng tôi đi
vào nghiên cứu đề tài Địa danh trong thơ Tố Hữu với mong muốn góp phần
vào việc khẳng định giá trị thơ Tố Hữu